Fazy budowy kościoła Mariackiego. Modele rekonstrukcyjne dla Muzeum Historycznego Miasta Krakowa
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.02.04Abstract
The Stages of the Construction of St Mary’s Basilica. Reconstruction
Models for the Historical Museum of the City of Kraków
More than fifty years ago Józef Lepiarczyk published his
in-depth paper titled “Fazy budowy kościoła Mariackiego
w Krakowie (wieki XIII –XV)” [Th e stages of building St
Mary’s Basilica in Kraków (from the 13th to the 15th centuries)]
in Rocznik Krakowski [Kraków annual]. Erudite in
the abundance of the reference materials, persuasive in their
analysis, and evocative in the proposed reconstructions, Lepiarczyk’s
article has permanently shaped our idea of the
history of the church. Sketched in a B pencil, the outlines
of the building in its three basic stages of development, i.e.
in the years 1320, 1360–1395, and 1408, became its widely
known and recognized images.
The dating given by Lepiarczyk was corrected and complemented
in the later years. However, a new thorough
study of the history of the church in the Middle Ages has
not been proposed, and the suggested corrections were in
fact of a fragmentary and contributory nature. New information
has been provided by the material sources gathered
during the architectural as well as the architectural and
excavation surveys carried out during the past fi fty years.
Moreover, numerous comparative studies of the architectural
details have been published.
When a new exhibition devoted to Kraków during the
Middle Ages was planned, the Historical Museum of the
City of Kraków commissioned the author of this paper to
develop the reconstruction models of St Mary’s Basilica
in the successive stages of its construction. The first and
the most important stage was to produce a detailed threedimensional
visualization. The historical and comparative
studies were decisive for visualizing the stages that have
not survived to this day, i.e. the Romanesque and the Early
Gothic ones. The completeness of the presentation of the
architecture of the church with the historically likely architectural
details has been accepted unquestioningly. The
author of the three-dimensional visualization and a coauthor
of a number of detailed solutions in reconstructing
the architectural details was architect and IT specialist Piotr
Opaliński. The chronological stages adopted in the visualization
basically coincided with those proposed by Józef Lepiarczyk
(1320, 1360, 1450). However, thanks to the more
recent studies mentioned above, some sections have been
presented diff erently in the reconstructions. First of all, the
architectural details have been reproduced in a highly accurate
way, taking into account their probable colouring.
References
1. Lepiarczyk J.: Fazy budowy kościoła Mariackiego w Krakowie (wieki XIII–XV). „Rocznik Krakowski” 1959, t. 34, s. 182. Tekst był napisany znacznie wcześniej, w 1948 r., jako praca magisterska i zreferowany w skrócie w tymże roku w Towarzystwie Miłośników Historii i Zabytków Krakowa; ponownie w 1950 r. na posiedzeniu Komisji Historii Sztuki PAU, a przed drukiem całości autor dokonał jeszcze drobnych sprostowań skomentowanych w przypisach.
View in Google Scholar
2. Ibidem, s. 194, 195.
View in Google Scholar
3. Ibidem, s. 203.
View in Google Scholar
4. Ibidem, s. 207 i nn.
View in Google Scholar
5. Ibidem, s. 221 i nn.
View in Google Scholar
6. Ibidem, s. 215 i nn.
View in Google Scholar
7. Ibidem, ryc. 42, 43, 45. W rekonstrukcjach kościoła Lepiarczyk uwzględnił też znany drzeworyt z norymberskiej kroniki Hartmanna Schedla z 1493 r. przedstawiający panoramę Krakowa wraz z Kazimierzem i Kleparzem (ryc. 44). Przedstawiony tam kościół, odpowiadający Mariackiemu, ma wysokie halowe prezbiterium, niską nawę, dwie wieże zachodnie jednakowej wysokości i tym samym byłby zaprzeczeniem tezy całego artykułu. Komentarz autora nie jest konsekwentny: początkowo chciałby tu widzieć, u schyłku XV w., „echo tradycji” stanu kościoła z drugiej połowy XIV w., ale zaraz potem domyśla się, zresztą słusznie, że wykorzystano tu zapewne sylwetę jednego z kościołów Norymbergi.
View in Google Scholar
8. Zin W., Grabski W.: Wczesnośredniowieczne budowle Krakowa w świetle ostatnich badań. „Rocznik Krakowski” 1966, t. 38, s. 62–67. Wynikami tych badań uzupełnił Lepiarczyk swój tekst o dziejach kościoła w Katalogu zabytków sztuki w Polsce. Por.: Lepiarczyk J.: Kościół archiprezbiterialny pw. Wniebowzięcia NP Marii (Mariacki). Architektura. W: Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 4. Miasto Kraków. Cz. 2. Kościoły i klasztory Śródmieścia 1. Red. A. Bochnak, J. Samek. Warszawa 1971, s. 1–13.
View in Google Scholar
9. Crossley P.: Gothic Architecture in the Reign of Kazimir the Great. Church Architecture in Lesser Poland 1320–1380. Biblioteka Wawelska nr 7. Kraków 1985, s. 100–103.
View in Google Scholar
10. Węcławowicz T.: Zagadnienie funkcji wsporników fi guralnych pod gzymsem prezbiterium kościoła Mariackiego w Krakowie. „Folia Historiae Artium” 1985, t. 21, s. 55–64; idem: Czternastowieczne kościoły bazylikowe Krakowa. Zagadnienie typu, warsztatów i stylu. Aneks: Znaki kamieniarskie. Kraków 1987, mps w Bibliotece Jagiellońskiej; idem: Dekoracja fi guralna prezbiterium kościoła Mariackiego w Krakowie a zagadnienie mecenatu Mikołaja Wierzynka Starszego. „Rocznik Krakowski” 1990, t. 56, s. 233–235; Wlatting R.: Sochařsky program Albertinského chóru. Ikonografi cké a slohové úvahy k sochaŕské vyzdobě. Sv. Stěpána v 1. polovině 14. stoleti. W: Videňská gotika. Videň 1992, s. 59–73; Węcławowicz K.: Mikołaja Wierzynka żal za grzechy na kościele Mariackim przedstawiony. W: Klejnoty i sekrety Krakowa. Teksty z antropologii miasta. Red. R. Godula. Kraków 1994, s. 153–172; idem: Małopolska i Ziemie Ruskie Korony. W: Architektura gotycka w Polsce. Red. T. Mroczko, M. Arszyński. T. 1. Warszawa 1995, s. 61–81.
View in Google Scholar
11. Idem: Bohemi Cracoviam muraverunt. „Umění” 1998, dil 46, nr 6, s. 410–419.
View in Google Scholar
12. Mączyński F.: Restauracja kościoła Najś. Panny Marji w Krakowie. „Ochrona Zabytków” 1930/1931, t. 1, s. 83; Lepiarczyk J.: Fazy budowy…, s. 212; idem: Kościół archiprezbiterialny…, s. 9. Jednakże usytuowanie owych detali, ich wysokość nad poziomem posadzki i odległość do kluczy sklepień wyraźnie wskazuje, że korpus miał być tzw. halą pseudobazylikową, czyli że główna nawa miała dorównywać wysokością prezbiterium, a nawy boczne miały być niższe. Różnica wysokości była na tyle mała, że nie pozwalała na wprowadzenie okien w ścianie nadarkadowej międzynawowej, ale na tyle duża, że umożliwiała przekrycie całego korpusu jednym dachem dwuspadowym. Por.: Węcławowicz T.: Czternastowieczne kościoły…; idem: Gotyckie bazyliki Krakowa. Kraków 1993; idem: Kraków. Kościół parafi alny pw. Wniebowzięcia Najśw. Panny Marii. Hasło kat. W: Katalog zabytków. Red. A. Włodarek. T. 2. Architektura gotycka w Polsce. Red. T. Mroczko, M. Arszyński. Warszawa 1995, s. 124, 125; Goras M.: Zaginione gotyckie kościoły Krakowa. Kraków 2000.
View in Google Scholar
13. Mączyński F.: Restauracja kościoła…, s. 82–83. Lepiarczyk J.: Fazy budowy…, s. 198, 207–215.
View in Google Scholar
14. Pencakowski P.: Kiedy powstał gotycki korpus bazylikowy kościoła Mariackiego w Krakowie i kto go budował?. W: Magistro et amico amici discipuliqve. Lechowi Kalinowskiemu w osiemdziesięciolecie
View in Google Scholar
urodzin. Kraków 2002, s. 245–256.
View in Google Scholar
15. Lepiarczyk bardzo ogólnikowo łączył porównawczo masywne, bezprzyporowe ściany wież, podobnie zresztą jak cały wczesnogotycki kościół halowy „z architekturą Śląska i terenów nadbałtyckich”. Por.: Lepiarczyk J.: Fazy budowy…, s. 195.
View in Google Scholar
16. Węcławowicz T., Pietrzykówna M.: Maswerki w kościołach Małopolski. „Rocznik Krakowski” 1989, t. 55, s. 53.
View in Google Scholar
17. Węcławowicz T.: Opracowanie historyczno-konserwatorskie architektury kościoła Mariackiego w Krakowie wykonane w związku z pracami konserwatorskimi prowadzonymi przez fi rmę Sima-Art. Kraków 1998–1999, mps w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie. Przerysy oryginalnych rytów wykonał Stanisław Cechosz i tak też, w zgodzie z oryginałem, maswerkowe monochromie zrekonstruowano. Niestety po kilku dniach, tuż przed zdjęciem rusztowań, omyłkowo zamalowano owe zwielokrotnienia nosków. Pozostały jedynie w dokumentacji złożonej w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie.
View in Google Scholar
18. Węcławowicz T., Pietrzykówna M.: Maswerki…, s. 56, 57.
View in Google Scholar
19. Por.: obszerną literaturę omawiającą początki kościoła i parafii Mariackiej w: Friedberg M.: Założenie i początkowe dzieje kościoła Najśw. Panny Marii w Krakowie (XIII–XV w.). „Rocznik Krakowski” 1929, t. 22, s. 1–31; Zin W., Grabski W.: Wczesnośredniowieczne budowle…, s. 66, 67; Radwański K.: Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny. Kraków 1975, s. 200 i nn.; Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa. T. 1. Kraków do schyłku wieków średnich. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1992, s. 193–160.
View in Google Scholar
20. Zin W., Grabski W.: Wczesnośredniowieczne budowle…, s. 66, 67; Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 200 i nn.
View in Google Scholar
21. W 2008 r., w trakcie badań architektonicznych Stanisława Cechosza i Łukasza Holcera w kościele Franciszkanów w Opolu odsłonięto ślady drewnianego korpusu, który, sukcesywnie powiększany, funkcjonował przy wcześniej wzniesionym murowanym prezbiterium przez niemal cały XIV w.
View in Google Scholar
22. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 213–215, 229,
View in Google Scholar
240–243; Węcławowicz T.: Krakowski kościół katedralny w wiekach średnich. Funkcje i możliwości interpretacji. Kraków 2005, s. 134–135; Niewalda W.: Uwagi o romańskich murach kościoła św. Floriana. W: Studia z dziejów kościoła św. Floriana w Krakowie. Red. Z. Kliś. Kraków 2007, s. 165–171.
View in Google Scholar
23. Franciszek Mączyński w trakcie prac przy rowie odwadniającym znalazł w murze fundamentowym Wierzynkowego prezbiterium wtórnie użyty cios żebra sklepiennego o profilu gruszkowym, polichromowany na czerwono. Por.: Mączyński F.: Restauracja kościoła…
View in Google Scholar
24. Zin W., Grabski W.: Wczesnośredniowieczne budowle…; Radwański K.: Kraków przedlokacyjny… Wątpliwości budzi jednak opisana przez odkrywców drobna kostka wapienna, widoczna w odsłoniętych licach, raczej już niestosowana na początku XIII w. Sugeruje to, iż najpewniej wykorzystano tu wtórnie materiał dawniejszy, może nawet rozmaitego pochodzenia.
View in Google Scholar
25. Taką opinię przedstawili Zbigniew Pianowski i Janusz Firlet po oględzinach murów magistralnych w jednej z krypt kościoła w 2008 r. Materiały te nie zostały opublikowane.
View in Google Scholar
26. Mączyński F.: Restauracja kościoła…, s. 71–75; Lepiarczyk J.: Fazy budowy…, s. 190–192; idem: Kościół archiprezbiterialny…, s. 1.
View in Google Scholar
27. Węcławowicz T., Pietrzykówna M.: Maswerki…, passim.
View in Google Scholar
28. Krzyże na tympanonach są stylizowanym powtórzeniem gotyckich krzyży zacheuszkowych, odsłanianych w trakcie prac konserwatorskich w kościołach Krakowa.
View in Google Scholar
29. Węcławowicz T.: Mikołaja Wierzynka żal…, ryc. 22.
View in Google Scholar
30. Idem: Zagadnienie funkcji wsporników…, s. 60; Wlatting R.: Sochařsky program…, s. 73, przyp. 39; por. także wyżej: przyp. 10.
View in Google Scholar
31. Por. Węcławowicz T., Pietrzykówna M.: Maswerki…, passim.
View in Google Scholar
32. Mączyński F.: Restauracja kościoła…, s. 76. Profilowane ciosy węgarów portalu zachodniego odsłonił pod barokową okładziną marmurową. Znaki kamieniarskich z kruchty nie zostały jednak opublikowane. Natomiast Lepiarczyk podaje, że fundamenty ciosowej kruchty gotyckiej pochodzą z XV w. Lepiarczyk J.: Kościół archiprezbiterialny…, s. 11. W istocie czas budowy zachodniej kruchty jest niepewny. W oparciu o spostrzeżenia Mączyńskiego można ją łączyć z fazą „Wierzynkową”, ale prawdopodobne wydaje się także wzniesienie jej w trakcie prac nad bazylikowym korpusem, może w ostatniej tercji XIV w. lub w trakcie przebudowy kaplicy międzywieżowej w 1395 r. O kaplicy tej por.: Lepiarczyk J.: Fazy budowy…, s. 209, 216.
View in Google Scholar
33. Mączyński F.: Restauracja kościoła…, s. 76.
View in Google Scholar
34. Po 1350 r. Niedawno, niestety niezbyt trafnie uzupełniono tam zachowane relikty.
View in Google Scholar
35. Około 1400 r. Na podniebiu ostrołukowej arkady widać fragmenty maswerkowego ażuru dosyć swobodnie zrekonstruowanego w drewnianych podziałach nadświetla obecnej bramy.
View in Google Scholar
36. Por.: przyp. 16–18.
View in Google Scholar
37. Węcławowicz T.: Konstrukcja ciesielska wnętrza wieży hejnałowej kościoła Mariackiego w Krakowie. Zapomniane źródło do dziejów budowy. „Wiadomości Konserwatorskie” 2010, t. 28, s. 110–115.
View in Google Scholar
38. Ten drobny detal jest zwykle wyróżniany i uważany za ważną przesłankę w historycznej analizie architektury, por.: Lepiarczyk J.: Kościół archiprezbiterialny…, s. 10.
View in Google Scholar
39. Podobny hełm przedstawiono także na wieży kleparskiego ratusza na drzeworycie w Liber chronicarum Hartmanna Schedla z 1493 r. (Nürnberg 1493).
View in Google Scholar
40. Lepiarczyk J.: Fazy budowy…, s. 222.
View in Google Scholar
41. Obecny wspólny dach nad kaplicami jest rezultatem przebudowy z połowy XVIII w. Podaje to zresztą: Lepiarczyk J.: Kościół archiprezbiterialny…, s. 1.
View in Google Scholar
42. Por.: opis rekonstrukcyjny w: König B., Węcławowicz T.: Kraków. Przekrój poprzeczny kościoła Mariackiego. W: Katalog zabytków. Architektura gotycka…, s. 125 i rekonstrukcja rysunkowa Barbary König, ryc. 198.
View in Google Scholar
43. Szyszko-Bohusz A.: Architektura Kościoła Najświętszej Panny Maryji w Krakowie. Biblioteka Krakowska nr 46. Kraków 1913, s. 73–86; Mączyński F.: Restauracja kościoła… s. 80.
View in Google Scholar
44. Lepiarczyk J.: Fazy budowy…, s. 212–215; idem: Kościół archiprezbiterialny…, s. 9.
View in Google Scholar
45. Węcławowicz T.: Gotyckie bazyliki…, s. 20–22, 34–36; idem: Małopolska i Ziemie Ruskie…, s. 71. O roli i randze kościoła Mariackiego w symbolicznej przestrzeni średniowiecznego Krakowa por.: idem: Krakowski kościół katedralny…, s. 137–152.
View in Google Scholar
46. Niezachowane już dziś relikty balustrady oglądał Władysław Łuszczkiewicz na strychu kościoła w 1848 r., por.: Węcławowicz T.: Zagadnienie funkcji wsporników…, s. 55.
View in Google Scholar
47. Długosz J.: Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Księga 10 i 11, 1406–1412. Przeł. J. Mrukówna. Red J. Garbacik, K. Pieradzka. Warszawa 1982, s. 235–237; Rokosz M.: Polskie insygnia koronacyjne w średniowiecznych fabułach. W: Imagines potestatis. Rytuały, symbole i konteksty fabularne władzy zwierzchniej. Polska X–XV w. Warszawa 1994, s. 219–220 oraz przyp. 52 i 53; por. też: Węcławowicz T.: Krakowski kościół katedralny…, s. 152.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

