Na ratunek św. Idziemu i Krzysztoforom! Z dziejów walk z burzymurkami w Krakowie
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2012.01Abstract
RESCUING ST GILES AND KRZYSZTOFORY: FROM THE HISTORY OF THE WAR WITH KRAKÓW’S ‘DEMOLITION MEN’
The paper revives the history of the struggle of the “guardians of old Kraków”, i.e. a group of artists, conservators, art historians, writers and poets to rescue from demolition the historical buildings mentioned in the title: the houses standing next to St Giles’ Church (kościół św. Idziego) and Krzysztofory Palace. Using archival materials and findings from his preliminary research on the Kraków press published at the turn of the 19th and the 20th centuries, the author attempts to reconstruct the stages of the great campaign to save the abovementioned monuments. In the case of the houses neighbouring on St Giles’ Church, the opponents of the “guardians of old Kraków” were the Dominican friars – the erstwhile owners of these properties. In the battle over Krzysztofory Palace, Kraków’s artists and conservators fought against entrepreneur Gustaw Gerson Bazes – a locally famous personage in those days – who had bought the mansion in 1911 with the intention of tearing it down and building a hotel and a commercial centre in its place. It is noteworthy that in both cases the “guardians” had to face the hostility of the majority of members of Kraków’s City Council who remained deaf to their matter-of-fact arguments. The major aim of this paper is to present the phenomenon of the consolidation of Kraków’s artistic and academic elites standing up for the preservation of architectural monuments. Fighting for a good cause, as many as 11 local artistic and cultural associations united under one banner. Most importantly, the monument defenders used not only verbal weapons (public notices, appeals, press articles, etc.), but also money to support their cause (e.g. they managed to collect a considerable sum to finance the restoration of the aforementioned buildings near St Giles’ Church). It was thanks to the stubbornness and consistency of the “guardians of old Kraków” that the monuments in question were eventually saved from demolition, and today they please the eye of local residents and the thousands of tourists visiting the city alike.
References
1. Przykładem może być instruktywne studium Szczęsnego Wachholza, zob. Wachholz S.: Zabytki krakowskie w okresie Wolnego Miasta. W: idem: Rzeczpospolita Krakowska. Okres od 1815 do 1830. Warszawa 1957, s. 399–417. Por. także: Fr ycz J.: Restauracja i konserwacja zabytków architektury w Polsce w latach 1795–1918. Warszawa 1975.
View in Google Scholar
2. W Krakowie był – podobnie jak jego brat – tylko jeden raz. Odwiedził dawną stolicę Polski w 1787 r. wspólnie z królem Stanisławem Augustem, w drodze powrotnej z wyprawy na Ukrainę (do Tulczyna), gdzie obaj Poniatowscy składali wizytę carycy Katarzynie II. Diecezją rządził za pośrednictwem oddanego sufragana, ks. Józefa Olechowskiego.
View in Google Scholar
3. Por. Chotkowski X.W.: Księcia Prymasa Poniatowskiego spustoszenia kościelne w Krakowie. Kraków 1918; Estreicherówna M.: Wykaz zniesionych kościołów, kaplic i kościołów w Krakowie. „Kalendarz Katolicki Krakowski na 1885 rok”, s. 105–119; Rożek M.: Nie istniejące kościoły Krakowa. „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 1983, t. 33, s. 121.
View in Google Scholar
4. Por.: Wojczyński A.: Żydzi w Polsce w zastosowaniu do obecnego przeistaczania w Krakowie starożytnej budowy Sukiennic na dom czynszowy. Kraków 1871.
View in Google Scholar
5. Niestety nie udało mu się wybronić ani bramy Sławkowskiej, ani Grodzkiej. Por.: Żeleńska-Chełkowska A.: Feliks Radwański. Senator Rzeczypospolitej Krakowskiej (1756–1826). Kraków 1982 (rozdz. Konserwator zabytków i miłośnik Krakowa, s. 136–158).
View in Google Scholar
6. Głównym orędownikiem zburzenia wieży Ratuszowej był Konstanty Majeranowski, publicysta i popularny pisarz oraz dramaturg, z czasem bezwzględny cenzor.
View in Google Scholar
7. Pod koniec drugiej dekady XIX w. zburzono na wzgórzu wawelskim siedem budynków mieszkalnych a nadto bramę, rondel i baszty przy wejściu na zamek. Szczęsny Wachholz podaje, że w drugiej i trzeciej dekadzie XIX w. zburzono w Krakowie szereg gmachów użyteczności publicznej, m.in. przytułki przyszpitalne św. Mikołaja na Wesołej, św. Szymona i Judy na Kleparzu, św. Szczepana koło Teatru Miejskiego. W tym czasie Senat Miasta Krakowa sprzedał gmach bursy Pauperum przy ul. Wiślnej i Starnigielskiej przy ul. Gołębiej, dom drukarni uniwersyteckiej (dziś Gołębia 20) oraz szkołę Św. Ducha przy ul. Szpitalnej. Wachholz S.: Zabytki krakowskie…, s. 404.
View in Google Scholar
8 . Por. Ziejka F.: Ocalić dla potomnych narodowe pamiątki. O społecznym ruchu odnowy zabytków w Krakowie w XIX wieku. W: idem: Serce Polski. Szkice krakowskie. Kraków 2010, s. 91–107.
View in Google Scholar
9. Por. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów. Kraków 1982.
View in Google Scholar
10. Por.: Hendel Z., Kopera F.: Kościół świętego Idziego w Krakowie. Biblioteka Krakowska, nr 29. Kraków 1905.
View in Google Scholar
11. Ibidem, s. 4, tam zamieszczona reprodukcja.
View in Google Scholar
12. „Czas” 1909, nr 284, z 13 grudnia, s. 2.
View in Google Scholar
13. Obie kamienice zostały zburzone w czasie II wojny światowej, na przełomie 1940 i 1941 r. Por. Komorowski W., Niewalda W.: „Studium urbanistyczno-konserwatorskie terenu dawnego Okołu”. E. „Opracowania szczegółowe”. T. 5. „Skrócona dokumentacja terenu przy kościele św. Idziego”, nr inw. Okół E, t. 5, cz. 1, nr 16 047. Kraków 1989, s. 18, mps w archiwum Wydziału Ochrony Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie.
View in Google Scholar
14. Jak zanotowano w protokole posiedzenia Rady Miejskiej, Najjaśniejszy Pan pragnął „przywrócić do nowej świetności czcią wieku otoczony zabytek [Zamek wawelski] i pozwala na urządzenie rezydencji cesarskiej w części Wawelskiego Zamku, w części zaś Muzeum pamiątek narodowych i zbiorów sztuki”. „Dziennik Rozporządzeń dla Stołecznego Królewskiego miasta Krakowa” 1905, s. 78.
View in Google Scholar
15. Znamienne, że stało się to bez udziału przedstawicieli Gminy Miasta Krakowa, co wywołało dyskusję na posiedzeniu Rady 21 września 1905 r. Prezydent Leo wyraził z tego powodu ubolewanie.
View in Google Scholar
16. Pamiątki mickiewiczowskie, w tym przekazane przez jego syna, Władysława, eksponowane były wówczas w jednej niewielkiej sali Muzeum Narodowego w Sukiennicach.
View in Google Scholar
17. „Czas” 1905, nr 270, z 25 listopada, s. 1.
View in Google Scholar
18. „Czas” 1905, nr 271, z 27 listopada, s. 2.
View in Google Scholar
19. „Czas” 1905, nr 280, z 7 grudnia, s. 2.
View in Google Scholar
20. Tomkowicz S.: Opieka nad zabytkami. „Kalendarz Krakowski Józefa Czecha na rok 1906” 1906, R. 75, s. 73, 74.
View in Google Scholar
21. „Dziennik Rozporządzeń dla stoł. król. miasta Krakowa” 1905, t. 26, s. 120.
View in Google Scholar
22. „Czas” 1906, nr 87, z 14 kwietnia, s. 3.
View in Google Scholar
23. Jak zanotował Klemens Bąkowski w kronice TMHiZK, pozostawili przeorowi wzmiankowaną książeczkę pióra Z. Hendla i F. Kopery o kościele św. Idziego.
View in Google Scholar
24. „Dziennik rozporządzeń…”, t. 27, s. 146
View in Google Scholar
25. Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANKr), zespół TMK, t. 73. Istnienie takiego projektu potwierdził w grudniu 1909 r. o. Mączka, przeor dominikanów. „Czas” 1909, nr 284, z 13 grudnia, s. 2.
View in Google Scholar
26. Z zachowanych w Archiwum Narodowym w Krakowie dokumentów wynika, że jesienią 1908 r. podjęto starania o nadanie temu „związkowi” ram instytucjonalnych. Miał to być Związek Instytucji Artystyczno-Kulturalnych „Straż Artystyczna” w Krakowie, którego celem miało być „ustalenie zbiorowej opinii, inicjatywa i wykonanie wspólnej, solidarnej akcji w sprawach artystyczno-kulturalnych, obchodzących Kraków”. Ostatecznie jednak działał nie „związek” ale swoista, luźna „federacja towarzystw”, która jednak odniosła niekwestionowane sukcesy. Por. ANKr, nr inw. I. T. 1100, s. 623.
View in Google Scholar
27. Klemens Bąkowski jako syndyk miejski w obszernym dokumencie z 29 stycznia 1909 r. zakwestionował prawo dominikanów do wydawania tego typu oświadczeń, pisząc, iż „oświadczenie to nie ma żadnej wartości, bo Gmina może zburzyć lub zachować budynki, niezależnie od zgody dominikanów”. ANKr, zespół TMK, t. 73.
View in Google Scholar
28. „Dziennik rozporządzeń…” 1908, t. 29, s. 148, 149.
View in Google Scholar
29. Z zachowanych w Archiwum Narodowym w Krakowie dokumentów wynika, że wśród ofiarodawców byli m.in. Tadeusz Stryjeński (200 koron), Zygmunt Hendel (500 koron), bp Władysław Bandurski (100 koron).
View in Google Scholar
30. Prezydent Leo oświadcza, że „co do budynków koło kościoła św. Idziego potrzeba było pertraktować z dziesięciu towarzystwami, które postanowiły przyczynić się do kosztów odnowienia tych budynków. Wynik tych pertraktacji jest dosyć nikły, bo wszystkie te stowarzyszenia subskrybowały razem około 10 000 koron, podczas gdy koszta odnowienia wyniosą do 50 000 koron. Nie można więc dziś nic ostatecznie powiedzieć”. „Dziennik rozporządzeń…” 1909, t. 30, s. 149.
View in Google Scholar
31. „Czas” 1909, nr 278, z 4 grudnia, s. 2.
View in Google Scholar
32. „Czas” 1909, nr 284, z 13 grudnia, s. 2.
View in Google Scholar
33. „Dziennik Rozporządzeń…” 1910, t. 31, s. 130.
View in Google Scholar
34. Ibidem, s. 51.
View in Google Scholar
35. Ibidem, t. 32, s. 37, 38.
View in Google Scholar
36. Świadczy o tym choćby zachowany w Archiwum Narodowym w Krakowie list Feliksa Kopery do prof. Stanisława Krzyżanowskiego z 25 kwietnia 1912 r., w którym pisał o groźbie wyburzenia przez robotników miejskich szyi prowadzącej do kościoła św. Idziego. Na szczęście groźba nie została zrealizowana; pamiętająca XIV w. szyja do dziś stanowi korytarz prowadzący do kościółka. ANKr, zespół TMK, t. 75.
View in Google Scholar
37. W uratowanych zabudowaniach zamierzano umieścić biura Rady Szkolnej Okręgowej. Taką przynajmniej informację podała „Nowa Reforma” z 23 stycznia 1912 r. Obecnie w uratowanym od zniszczenia budynku mieści się samorządowy żłobek! To niewątpliwie piękne nawiązanie do głoszonej na przełomie XIX i XX w. idei stworzenia tam domu dla podrzutków! Niestety, zabiegi u władz miejskich piszącego te słowa o przeznaczenie tego budynku na Muzeum Adama Mickiewicza (jak proponowali przedstawiciele elity artystyczno-kulturalnej Krakowa z pierwszych lat XX w.) lub na Muzeum Wielkich Polaków (które mogłoby być oddziałem Muzeum Narodowego) czy wreszcie – na Ośrodek Promocji Miasta Krakowa, spełzły na niczym.
View in Google Scholar
38. Muczkowski J.: Opieka nad zabytkami. „Kalendarz krakowski Józefa Czecha na rok 1912”, 1912, R. 81, s. 77.
View in Google Scholar
39. Klein F.: Pałac „Pod Krzysztofory”. W: idem: Notatnik krakowski. Kraków 1965, s. 7–16.
View in Google Scholar
40. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu „pod Krzysztofory”. Właściciele i lokatorzy od XIV do XX wieku. Kraków 1999, s. 204–210.
View in Google Scholar
41. Por. Klein F.: Pałac „Pod Krzysztofory” w Krakowie. Kraków 1914; Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, passim; Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac »Pod Krzysztofory«, Kraków, Rynek Główny 35. Dokumentacja naukowo-historyczna”. Kraków 2001, mps w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie (dalej cyt. arch. WUOZ), nr inw. 33 503, t. 1.
View in Google Scholar
42. Jak przypomnieli wspomniani autorzy „Dokumentacji naukowo-historycznej” pałacu, W. Komorowski i B. Krasnowolski, za pracą doktorską Jana Gadomskiego („Rzeźba architektoniczna w Małopolsce 1250–1400”. Kraków 1969), posąg ten znajduje się obecnie w lapidarium Muzeum Narodowego w Krakowie.
View in Google Scholar
43. „Kalendarz Katolicki Krakowski na R.P. 1886” 1885, s. 65.
View in Google Scholar
44. Mączyński J.: Kraków dawny i teraźniejszy z przeglądem jego okolic. Kraków 1854, s. 13. Na temat wzmiankowanych przez Mączyńskiego legend związanych z pałacem Pod Krzysztofory pisał m.in. Antoni Czubryński w artykule: Podania domu „Krzysztofory” na Rynku Krakowskim („Lud” 1930, R. 29, s. 99–106).
View in Google Scholar
45. Klein F.: Pałac „Pod Krzysztofory”…, s. 8.
View in Google Scholar
46. „Czas” 1912, nr 17, z 12 stycznia, s. 2. Mimo dramatycznego tytułu (Kraków ginący. Krzysztofory w niebezpieczeństwie) ukrywający się pod kryptonimem K.S. krakowski korespondent warszawskiego „Tygodnika Ilustrowanego” (nr 15) bardzo spokojnie pisał o sprzedaży pałacu spółce budowlanej i parcelacyjnej. Zwrócił uwagę na to, że kamienica została sprzedana konsorcjum, „które nabyło ją na cele spekulacyjne”. Powinna przynosić jej właścicielom godziwy zysk, „około 150 do 200 tys. koron rocznie”. Podkreślił przy tym, że właściciele przewidują wyburzenie tylko części budynku, część natomiast ma być przebudowana.
View in Google Scholar
47. „Nowa Reforma” 1912, nr 43, z 27 stycznia, s. 3.
View in Google Scholar
48. „Nowa Reforma” 1912, nr 77, z 17 lutego, s. 3.
View in Google Scholar
49. Bardzo wiele cennych informacji o lokatorach i właścicielach Krzysztoforów podaje Celina Bąk-Koczarska w przywołanym wyżej studium.
View in Google Scholar
50. Z protokołów posiedzeń Wydziału Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa wynika, że pod koniec 1913 r. władze Krakowa zgodziły się na wyburzenie w Rynku domu Wołkowskiego oraz innego, przy pl. Mariackim, na którym znajdowały się cenne graffiti. W marcu 1914 r. burzono kamienice na rogu ul. św. Jana i Rynku. TMHiZK wystąpiło w tym czasie z inicjatywą odrysowywania i fotografowania zabytkowych fragmentów wystroju burzonych kamienic. Przekazało nawet dotację na wykonanie tych prac.
View in Google Scholar
51. Por. Ostrowski J.: Jerzy Mycielski jako historyk sztuki. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki” 1990 z. 19, s. 37–50.
View in Google Scholar
52 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa Opieki nad Polskimi Zabytkami Sztuki i Kultury za lata 1914 i 1915. Kraków 1915, s. 39, 40. W „Nowej Reformie” z 1 kwietnia 1914 r. ukazał się artykuł Z dziejów Krzysztoforów, którego autor zwracał uwagę, iż „w tym starożytnym budynku, który stoi teraz pustką i przeznaczony jest na zagładę, znajdują się piękne ornamenty i dawna kaplica Sołtyka”.
View in Google Scholar
53. Pamiętnikarze wspominają, że prof. Mycielski, pasjonujący się genealogią, miał w znaczący sposób pomóc następcy austriackiego tronu, przygotowując dlań drzewo genealogiczne Zofii von Chotek, hrabianki czeskiej, która dzięki temu mogła zostać jego małżonką, ale bez prawa dziedziczenia tronu przez nią oraz przez zrodzone z jej związku z arcyksięciem dzieci.
View in Google Scholar
54. Nadzieje „strażników starego Krakowa” na zakup Krzysztoforów przez Bank Krajowy wiązano m.in. z tym, że Bank Austro-Węgierski kosztem 2 mln koron postawił wszak swoją siedzibę w Krakowie przy pl. Matejki (por. „Czas” 1914, nr 282, z 16 lipca, s. 2).
View in Google Scholar
55. „Czas” 1914, nr 288, z 20 lipca, s. 2.
View in Google Scholar
56. Wiadomo, że zabiegi o utworzenie w Krakowie Akademii Górniczej trwały od 1912 r. W 1913 r. Ministerstwo Robót Publicznych powołało do życia Komitet Organizacyjny Akademii Górniczej, na którego czele stanął prof. Józef Mrozewicz. 16 lipca 1914 r. „Nowa Reforma” podała, że decyzją Ministerstwa Robót Publicznych w Wiedniu od października 1914 r. zacznie działać w Krakowie Akademia Górnicza. Studia mają w niej trwać cztery lata. Przewiduje się, że czesne dla słuchaczy zwyczajnych wynosić będzie 50 koron za półrocze. Ostateczne decyzje w tej sprawie – informowała gazeta – mają zapaść „za kilka tygodni”. Wybuch wojny światowej odsunął jednak ów termin o kilka lat. Ostatecznie Akademię Górniczą w Krakowie powołała do życia Rada Ministrów Drugiej Rzeczypospolitej 8 kwietnia 1919 r. (uroczystego otwarcia działalności Akademii dokonał Naczelnik Państwa, Józef Piłsudski, 20 października 1919 r. w auli Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego).
View in Google Scholar
57. ANKr, zespół TMK, t. 75.
View in Google Scholar
58. „Nowa Reforma” 1914, nr 281, z 16 lipca, s. 3.
View in Google Scholar
59. Obliczono, że zorganizowanie konkursu kosztować będzie od 8 do 10. tys. koron. Komitet zwróci się do Gminy Miasta Krakowa o sfinansowanie owego konkursu; jeśli jednak miasto odmówi, wówczas koszty te pokryją solidarnie skupione w Komitecie towarzystwa.
View in Google Scholar
60. „Czas” 1916, nr 558, z 4 listopada, s. 2. Trzeba tu wyjaśnić, że pełna nazwa powstającego nowego urzędu brzmiała: Centrala Krajowa dla Gospodarczej Odbudowy Galicji.
View in Google Scholar
61. Franciszek Klein w przywoływanym tu wspomnieniowym tekście pisze, że to z jego inicjatywy prof. Jerzy Mycielski przedstawił projekt kupna Krzysztoforów na rzecz Krajowego Urzędu Odbudowy Galicji austriackiemu generałowi Erichowi Dillerowi, który „zapalił się do tej myśli i nie oglądając się na decyzję Wiednia nabył Krzysztofory imieniem c.k. rządu austriackiego, wskutek czego w księdze hipotecznej pod data 2 listopada 1917 r. przepisano prawo własności na rzecz c.k. skarbu. Zaraz potem przystąpiono do gruntownej restauracji historycznego gmachu, która w rok niespełna przywróciła ten wspaniały zabytek architektoniczny do dawnej świetności”. Kl e in F.: Pałac „Pod Krzysztofory”…, s. 16). W świetle dokumentów znajdujących się w Archiwum Narodowym w Krakowie (zespół TMK, t. 75), wykup Krzysztoforów nastąpił rok wcześniej, w 1916 r.
View in Google Scholar
62. Możliwie pełną informację o rozlicznych lokatorach pałacu, w tym z okresu powojennego, Czytelnik znajdzie w przywoływanej tu wiele razy rozprawie: Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, passim.
View in Google Scholar
63. Szczegółowe zestawienie i omówienie wykonywanych w obu tych zabytkach prac konserwatorskich zawierają opracowania, których maszynopisy znajdują się w Archiwum Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków w Krakowie: Komorowski W., Niewalda W.: „Studium urbanistyczno-konserwatorskie terenu dawnego Okołu…”, passim; Kleszczyńska B., Krasnowolski B.: „Pałac »pod Krzysztofory«. Dokumentacja historyczna”. Kraków 1978, PP PKZ w Krakowie, mps w arch. WUOZ, nr inw. 4745; Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac »Pod Krzysztofory«, Kraków, Rynek Główny 35. Dokumentacja…”, passim.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
