Pałac Pod Krzysztofory – wokół kultu św. Krzysztofa w Krakowie
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2012.03Abstract
KRZYSZTOFORY PALACE – NOTES ON THE VENERATION OF ST CHRISTOPHER IN KRAKÓW
The paper is basically an art historian’s commentary on the architectural research conducted on the facade of the palace in the period 2009–2011. The aim of the research was to discover the historical transformations of the building and to clarify the issue of its emblem - the statue of St Christopher which was removed from the facade in 1791. It is to the patronage of St Christopher (Krzysztof ) that the building owes its name - Krzysztofory Palace (Pałac pod Krzysztofory, or simply Krzysztofory) – which is still in use, even today. The monumental city mansion, proudly standing on the corner of the Main Market Square and Szczepańska Street, contains layers of historical material that reach back to the times of the establishment of Kraków under Magdeburg Law in 1257. After 1644 the new owner of the property Adam Kazanowski (ca. 1599–1649), royal major-domo and leaseholder of the royal salt mines in Wieliczka, used the house’s mediaeval Gothic basements - remnants of an earlier (1423–1557) residence that belonged to the patrician Morstin family - as foundations when he initiated the transformation of the mediaeval burgher house (kamienica) into a stately city mansion of an aristocratic family. The palace was given its final, baroque architectural form by its next owner, Jan Wawrzyniec Wodzicki (d. 1697) who commissioned the design to an Italian architect and constructor Giacomo Solari (the redevelopment took place over the years 1682–1684). The palace interiors boasted an extraordinarily lavish decor and furnishings, fit to host royalty who were frequent guests in the house. The building lost its stately character of a magnate’s residence after 1790, i.e. after it had been purchased by Jacek Kluszewski, the Starosta of Brzeg, who commenced its modernization and transformation into a tenement house by removing the larger-than-life plaster statue of the building’s patron Saint Christopher carrying the Baby Jesus on his shoulders from the facade, which stirred public outrage among Kraków’s residents. The removal of the figure was at the same time a symbolic act that ended the age of splendour and glory in the history of this residence. However, the traditional name of the house remained, and the recent re-exploration of the subject undertaken to determine the genesis and the circumstances that influenced the creation of the name have yielded new scholarly findings that call for a revision of the current state of research.
References
1. Krzyżanowski S.: Morsztynowie w XV w. Karta z dziejów krakowskiego patrycjatu. Rocznik Krakowski” 1898, t. 1, s. 326–358; Ptaśnik J.: Studia nad patrycjatem krakowskim wieków średnich. „Rocznik Krakowski” 1913, t. 38, s. 23–95; Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu „pod Krzysztofory”. Właściciele i lokatorzy od XIV do XX wieku. Kraków 1999.
View in Google Scholar
2. Liczba mnoga użyta w nazwie to eponim, czyli wyraz odimienny, utworzony od godła kamienicy, którym była rzeźba św. Krzysztofa.
View in Google Scholar
3. Polski słownik biograficzny (dalej cyt. BSB): Morsztynowie. Hasło oprac. A. Kamiński. Red. nacz. E. Rostworowski. T. 21, z. 4. Wrocław 1976, s. 815.
View in Google Scholar
4. Loc. cit.
View in Google Scholar
5. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 21; Teki Żegoty Paulego, Biblioteka Jagiellońska, rkps 5354.
View in Google Scholar
6. Grabowski A.: Starożytnicze wiadomości o Krakowie. Kraków 1852; Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac »Pod Krzysztofory «, Kraków, Rynek Główny 35. Dokumentacja naukowo-historyczna”. Kraków 2001, mps w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie (dalej cyt. arch. WUOZ) oraz w Archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa (dalej cyt. Arch. MHK), s. 36.
View in Google Scholar
7. Wyrozumska B.: Opisy kamienicy „Krzysztofory”, niegdyś „Morsztynowska”. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1986, z. 16, s. 65–73.
View in Google Scholar
8. Grabowski A.: Starożytnicze wiadomości…., s. 63–65.
View in Google Scholar
9. Krzyżanowski S.: Morsztynowie…., s. 344: Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 14. Na podstawie tych sugestii wykonano makietę pałacu Pod Krzysztofory według stanu z drugiej połowy XVII w. z narożną wnęką na pomieszczenie figury. Oprac. nauk. K.J. Czyżewski w ramach projektu MHK Cyfrowa rekonstrukcja historycznej zabudowy Krakowa.
View in Google Scholar
10. Kossowski J.: „Pałac »pod Krzysztofory«”. Kraków 1953.
View in Google Scholar
Praca magisterska napisana na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem prof. A. Bochnaka, mps (kopia w archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa); Świątek H.: Czternastowieczna rzeźba św. Krzysztofa, godło kamienicy Pod Krzysztofory w Krakowie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2002, z. 21, s. 47–54; Szmoniewski B., Lichończak-Nurek G.: Rzeźba przyścienna – Św. Krzysztof z Dzieciątkiem. Nota kat. VII.2. W: Kraków europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Katalog wystawy. Kraków 207, s. 414. Wystawa w Mzeum Historycznym Miasta Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca – 19 listopada 2007, kurator G. Lichończak-Nurek; Marcinkowski W.: Św. Krzysztof z Pałacu „pod Krzysztofory”, około 1370, Karta nr 25 (nr inw. MNK I-544) [online]. Muzeum Narodowe w Krakowie, Pałac Biskupa Erazma Ciołka. Galeria Sztuka dawnej Polski XII–XVIII wiek [dostęp: 12 maja 2011 r.]. Dostępny w internecie: http://www.muzeum.krakow.pl/uploads/ media/Sw_Krzysztof_z_palacu_pod_Krzysztofory.pdf; Encyklopedia Krakowa: Pałac Pod Krzysztofory. Red. prowadzący A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 723–727; Taka informacja znalazła się w najnowszej publikacji: Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny w Krakowie. Red. nauk. O. Czerner. Wrocław 2008, s. 320–324. Celowo pomijam analogiczne informacje podawane w licznych przewodnikach po Krakowie.
View in Google Scholar
11. Fros H. SJ, Sowa F.: Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny. Kraków 1995; Encyklopedia katolicka. T. 2. Red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski. Lublin 1976, s. 1014, 1019.
View in Google Scholar
12. Grabowski A.: Starożytnicze wiadomości…., s. 63.
View in Google Scholar
13. Kawecki S.: Opis miasta Krakowa w obrębie okopów w r. 1836. Wyd. A. Chmiel. Biblioteka Krakowska, nr 65. Kraków 1927, s. 24, 25.
View in Google Scholar
14. Sternschuss A.: Godła domów krakowskich. „Rocznik Krakowski” 1899, t. 2. s. 192.
View in Google Scholar
15. Dobrowolski T.: Sztuka Krakowa. Wyd. 5. Kraków 1978, s. 128, 132.
View in Google Scholar
16. Gadomski J.: „Rzeźba architektoniczna w Małopolsce 1250– 1400”. Kraków 1969, s. 130, 131, mps w Instytucie Historii Sztuki UJ.
View in Google Scholar
17. Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac…”, s. 86, 87.
View in Google Scholar
18. Kopff A.: Muzeum Narodowe w Krakowie. Historia i zbiory. Kraków 1962. Rzeźba przyścienna – Św. Krzysztof z Dzieciątkiem pochodzi z pałacu Krzysztofory w Krakowie, Rynek Gł. 35; w zbiorach MNK od r. 1929 (karta katalogu nauk. dr Marii Kopffowej z 3 września1971 r.): „Zachowały się nikłe ślady polichromii: na spodniej sukni św. Krzysztofa farby zielonej, na jego płaszczu i sukience Dzieciątka relikty cynobrowej, a na włosach św. Krzysztofa farby żółtobrązowej. Rzeźba pełniła funkcję godła domu »pod Krzysztofory«, który od niej wziął swą nazwę; pomimo złego stanu zachowania posiada wyraźne cechy stylistyczne (…) pozwalające datować dzieło na 3 ćw. XIV w. 30 IV 1796 starosta brzegowski Jacek Kluszewski (1761–1841), ówczesny właściciel pałacu Krzysztofory, ze względu na zły stan zachowania rzeźby, polecił zdjąć figurę św. Krzysztofa z jego fasady, o czym doniósł krakowski »Czas«”. Cyt. za: Szmoniewski B., Lichończak- Nurek G.: Rzeźba przyścienna…, s. 414.
View in Google Scholar
19. Kopię, a właściwie odlew gipsowy, wykonał Tadeusz Szponar w 1977 r.
View in Google Scholar
20. Marcinkowski W.: Św. Krzysztof…
View in Google Scholar
21. Encyklopedia Krakowa…, s. 723, 724, gdzie napisano: „(…) około 1380 powstała kamienna figura św. Krzysztofa (umieszczona zapewne na fasadzie), od której utworzono nazwę kamienicy (…)”, a dalej: „1790 J. Kluszewski scalił gmach własnościowo z Pałacem Spiskim i usunął figurę św. Krzysztofa”. Zob. też: Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny…, s. 320–324. Wątpliwości zgłosił Henryk Swiątek, sugerując, że mogły być dwie figury: średniowieczna i nowożytna, zob. Świątek H.: Czternastowieczna rzeźba…, s. 47, 48.
View in Google Scholar
22. Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac…”, s. 84.
View in Google Scholar
23. Sternschuss A.: Godła…, s. 192.
View in Google Scholar
24. Akwarela w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr inw. MHK-569/III, fot. T. Kalarus, 2009.
View in Google Scholar
25. Badania architektoniczne wykonywała firma Cempla i Partnerzy Konserwacja Zabytków Marek Józef Cempla: Stanisław Cichosz i Łukasz Holcer – badania konserwatorskie, Danuta Jurczyk-Curyło, Barbara Sowa-Holewińska, konsultacje historyczne Genowefa Zań-Ograbek. Zob. Cempl a M., Jurczyk-Curyło D., Sowa-Holewińska B., Cechosz S., Holcer Ł.: „Pałac »Pod Krzysztofory«. Badania konserwatorskie i architektoniczne fasady”. Kraków 2009, mps w arch. WUOZ oraz arch. MHK. W ścianie pomiędzy drugim a trzecim oknem od północy odsłonięto zarysy płytkiej wnęki, zamurowanej cienką cegłą palcowaną i rozbiórkową. Została wykuta w wątku wykonanym z cienkiej cegły palcowanej o wymiarach 58–67 na 115–122. Funkcjonowała krótko i uległa zamurowaniu zapewne przed końcem XVIII w. lub na początku następnego wieku.
View in Google Scholar
26. Marcinkowski W.: Św. Krzysztof…: „Pierwotnie, na czternastowiecznym budynku, figura usytuowana była najprawdopodobniej na narożu kamienicy, jako typowy »święty domowy «”.
View in Google Scholar
27. Rajman J.: Średniowieczne patrocinia krakowskie. Kraków 2002, tam obszerna bibliografia przedmiotu.
View in Google Scholar
28. Plezia M: Wstęp. W: Jakub z Voragine: Złota Legenda. Wybór. Warszawa 1983. Nie zachowało się pierwotne tłumaczenie legendy o św. Krzysztofie. Dla celów tego artykułu wykorzystałam tekst we współczesnym tłumaczeniu Janiny Pleziowej.
View in Google Scholar
29. Wobec braku poświadczeń historycznych życia papież Paweł V usunął św. Krzysztofa z listy świętych w 1958 r., lecz tradycja utrzymuje go nadal jako patrona kierowców, tworząc wręcz współczesny pogański obyczaj święcenia samochodów, z czym wiąże się popularyzacja jego kultu przy pomocy rozlicznych gadżetów.
View in Google Scholar
30. Różycka-Kleinowska J.: Ikony Chrystusa Pana. „Teczka” 1998, nr 16.
View in Google Scholar
31. Ziemińska T.: Symbolika „przejścia” w średniowiecznych wyobrażeniach plastycznych św. Krzysztofa. „Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wydział Nauk o Sztuce”1981, nr 98, s. 35–42.
View in Google Scholar
32. Marcinkowski W.: Św. Krzysztof…. Drzeworyt z klasztoru Kartuzów w Buxheim, 1423, w zbiorach John Ryland’s Library, Manchester. Ponadto: Szarypo A.: „Święty Krzysztof z Tymowej”. Lublin 1989. Praca magisterska napisana na KUL, pod kierunkiem prof. T. Chrzanowskiego. Szersze omówienie pobożnych inskrypcji podaje Marek Walczak, zob. Walczak M: Dekoracja rzeźbiarska prezbiterium kościoła Mariackiego w Krakowie. W. idem: Rzeźba architektoniczna w Małopolsce za czasów Kazimierza Wielkiego. Ars Vetus et Nova. T. 20. Kraków 2006, s. 185.
View in Google Scholar
33. Łempicki J., Łempicka M.: Święci w Polsce i ich kult w świetle historii [online]. Dostępny w internecie: http://sancti-in-polonia.dle.interia.pl/2m.html [dostęp: 25 kwietnia 2010 r.].
View in Google Scholar
34. Ohler N.: Życie pielgrzymów w średniowieczu. Między modlitwą a przygodą. Przeł. M. Ruta. Kraków 2000; Ziejka F.: Krakowscy pątnicy. W: Klejnoty i sekrety Krakowa. Teksty z antropologii miasta. Red. R. Godula. Kraków 1994.
View in Google Scholar
35. Rajman J.: Święta, relikwie i patrocinia w problematyce kultu świętych od końca X do połowy XIII w. W: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w. Katalog wystawy. Red. nauk. E. Firlet. Kraków 2006, s. 121–161. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca – 12 listopada 2006 r. Kuratorzy E. Firlet, E. Zaitz.
View in Google Scholar
36. Rajman J.: Średniowieczne patrocinia…, s. 32, 245.
View in Google Scholar
37. Estreicher K.: Grobowiec Władysława Jagiełły. „Rocznik Krakowski” 1958, t. 33, s. 1–45.
View in Google Scholar
38. Drzeworyt Typus Fundationis Academiae Cracoviensis znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej.
View in Google Scholar
39. Piech Z.: Typus Fundationis Academiae Cracoviensis. Interpretacja obrazu z kaplicy grobowej Władysława Jagiełły. W: Scriptura custos memoriae. Prace historyczne. Red. D. Zydorek. Publikacje Instytutu Historii UAM. T 44. Poznań 2001, s. 355–393.
View in Google Scholar
40. Czyżewski K.J.: Królewska katedra na Wawelu. Przewodnik. Kraków 1999; Przewodnik albo kościołów krakowskich krótkie opisanie. Wydany w 1603. Z widokami Krakowa, którego już nie ma. Wyd. J. Kiliańczyk-Zięba. Kraków 2002; Rożek M.: Groby królewskie na Wawelu. Wyd. 2. Kraków 2009.
View in Google Scholar
41. Lichończak-Nurek G.: Wojciech Herbu Jastrzębiec. Arcybiskup i mąż stanu (ok. 1362–1436), Studia do dziejów Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. T. 4. Kraków 1996; Jaworski R.: Kod Władysława Jagiełły. „Mówią Wieki” 2006, nr 4, nr 4 ,s. 10–16. Autor, opisując w tonie sensacyjnym dzieje nagrobka króla, pokazuje analogie pomiędzy św. Krzysztofem a królem neofitą. Nazwanie go Nowym Krzysztofem, wydaje się jednak porównaniem przekraczającym proporcje duchowości religijnej i materii historycznej. Niemniej jednak związek symboliczny jest oczywisty.
View in Google Scholar
42. Szerokie omówienie treści symbolicznych rzeźby architektonicznej prezbiterium zawierają publikacje mediewistów Tomasza Węcławowicza i Marka Walczaka (wybór). Węcławowicz T.: Dekoracja figuralna prezbiterium kościoła Mariackiego w Krakowie a zagadnienie mecenatu Mikołaja Wierzynka Starszego. „Rocznik Krakowski” 1990, t. 56, s. 233–236; idem: Mikołaja Wierzynka żal za grzechy na kościele Mariackim przedstawiony. W: Klejnoty i sekrety…, s. 153–172; Walczak M: Rzeźba architektoniczna…, passim, zawiera przegląd stanu badań oraz bibliografię; Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 4. Miasto Kraków, cz. 2. Kościoły i klasztory Śródmieścia, 1. Red. A. Bochnak, J. Samek. Warszawa 1971, s. 8.
View in Google Scholar
43. Znamirowska K.: Kościół św. Trójcy w Iwanowicach. Przewodnik. Poskwitów Poskwitów–Michałowice 2009, s. 16.
View in Google Scholar
44. Węcławowicz T.: Mikołaja Wierzynka żal za grzechy…, s. 157.
View in Google Scholar
45. Walczak M: Rzeźba architektoniczna…, s. 185.
View in Google Scholar
46. Rajman J.: Średniowieczne patrocinia…, s. 93, 245.
View in Google Scholar
47. Ibidem, s. 9, 244.
View in Google Scholar
48. Pruszc z P.J.: Klejnoty stołecznego miasta Krakowa albo kościoły i co w nich jest widzenia godnego i znacznego. Kraków 1861, s.134.
View in Google Scholar
49. Estreicherówna M.: Wykaz zniesionych kościołów, kaplic i klasztorów w Krakowie. „Kalendarz Katolicki Krakowski na Rok Pański 1889”, s. 105–119; Wolski M.: Nie istniejący kościół pod wezwaniem św. Jakuba Starszego na Kazimierzu. „Rocznik Krakowski” 1995, t. 61, s. 11–26; Goras M.: Zaginione gotyckie kościoły Krakowa. Kraków 2003; Rajman J.: Średniowieczne patrocinia…, s. 88, 280.
View in Google Scholar
50. Por. Rajman J.: Średniowieczne patrocinia…, s. 89.
View in Google Scholar
51. Archiwum Narodowe w Krakowie, rkps K 887 (mikrofilm nr J 10521).
View in Google Scholar
52. Rajman J.: Średniowieczne patrocinia…, s. 244.
View in Google Scholar
53. PSB: Morsztyn Krzysztof. Hasło oprac. J. Tazbir. T. 21, z 4. Red. nacz. E. Rostworowski. Wrocław 1976, s. 817, 818.
View in Google Scholar
54. Por. Cempla M., Cechosz S., Holcer Ł.: Podsumowanie wyników badań architektonicznych w pałacu Pod Krzysztofory 2003–2011 w tym zeszycie, s. 61–84.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
