Upadek Faetona – między niebem a ziemią. Dekoracja stiukowa plafonu w dawnym salonie pałacu Pod Krzysztofory w Krakowie

Authors

  • Genowefa Zań-Ograbek

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2012.09

Abstract

THE FALL OF PHAETON – BETWEEN HEAVEN AND EARTH. THE STUCCO DECORATION OF THE PLAFOND CEILING IN THE FORMER DRAWING ROOM AT KRZYSZTOFORY PALACE IN KRAKÓW

In the baroque urban mansion, presently still referred to  as Krzysztofory Palace, the family seat of three generations  of the Wodzickis who owned it from 1681 to 1773 and one  of the most magnificent aristocratic residences in Kraków,  only a few features of the once-opulent decor survive today.  Among these are the two brilliant works of art dating  from the turn of the 17th and the 18th centuries which costitute  the stucco decorations of the interiors of the stately  apartments of the mansion’s piano nobile, namely the former  drawing room and the study (or, possibly, the palace  chapel), the works of a prominent Italian master Baldassare  Fontana. The artist who in Polish scholarly publications  is referred to as Baltazar Fontana (1661–1733) was active  mainly in Central Europe (Poland and Moravia) where he  designed and executed stucco decorations of outstanding  artistic quality for a number of residential interiors and  sacred buildings. He contributed to the popularization of  the Roman baroque style in Europe and had a great impact  on 18th-century art. Fontana’s life and works have been the  subject of academic interest for many baroque art historians;  his major monographer is Mariusz Karpowicz.  The stucco decorations in the palace’s apartments were  created either in the period 1697–1702, or in 1703–1704.  The works had been commissioned by the then owner of  Krzysztofory Palace, Anna Maria Wodzicka, née Gratt.  Fontana’s authorship is not confirmed by any of the known  sources. His participation in the creation of the decorations  in the study (or chapel?), confirmed by comparative analyses,  is generally accepted without reservations. What has  been the subject of controversy is Fontana’s authorship of  the decoration on the plafond ceiling in the drawing room  which has been attributed to his workshop. The recent,  new, in-depth analysis of the decorations in the drawing  room, including the mythological scene of The Fall of Phaeton,  has resulted in the verification of the artistic quality  thereof, and yielded a new interpretation of the piece’s ideological  message. The composition of the plafond’s central  scene depicts the tragic end of the divine Helios’ human  son Phaeton who dared to commit a forbidden deed: he  mounted his father’s luminous chariot that circled around  the horizon. To punish him, Zeus struck him with thunder,  and the adventurer fell down from the sky. The figure of  Phaeton is an allusion to the canonical figure of biblical  Adam as it is portrayed in the scene The Creation of Adam  in Michelangelo’s fresco adorning the vault of the Sistine  Chapel. It is not only a question of formal analogy between  the two works; the message conveyed in both of them is  that of the fate of disobedient sons who broke the commandments  of their great fathers.The mythological motif of  the fall of Phaeton is an allegory on the biblical original sin  committed by Adam, as a result of which the first parents  were expelled from paradise, lost their happiness and were  plunged into death. Expulsion from the Garden of Eden as  punishment for disobedience is an illustration of a fundamental  question in Christian theology, where the word “the  fall” means the original sin, the contamination of human  nature with evil. The moral that arrogance is a harbinger of  the fall assumes a universal meaning and shows the cultural  continuity of Europe from the myths of ancient Greece, to  the Commandments of the Decalogue and the doctrinal interpretation  of Christian theology contained in the Creed.  Helios - the mythological solar god of light - finds ideologicalcontinuation  in Christian culture through his identification  with Christ who is the divine light and redemption. 

References

1. Conrad J.: O życiu i literaturze. Joseph Conrad (1857–1924). Dzieła. T. 21. Przeł. M. Boduszyńska-Borowikowa i J. Miłobędzki. Warszawa 1974, s. 21.
View in Google Scholar

2. Nowożytny, barokowy pałac, wywiedziony na murach średniowiecznej budowli narożnej Rynku Głównego i ul. Szczepańskiej, należącej do patrycjuszowskiego rodu Morsztynów, zachował również tradycyjną nazwę, kontynuującą do dziś przyjęty w XVI w. patronat św. Krzysztofa, por. Zań-Ograbek G.: Pałac Pod Krzysztofory– wokół kultu św. Krzysztofa w Krakowie, w tym zeszycie, s. 37–46.
View in Google Scholar

3. Szerokie omówienie dziejów pałacu, ze szczególnym uwzględnieniem epoki Wodzickich, zawiera znakomita monografia historyczna, przygotowana przez pracownicę MHK, zob. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu „pod Krzysztofory”. Właściciele i lokatorzy od XIV do XX wieku. Kraków 1999, s. 70–98.
View in Google Scholar

4. Artykuł jest poszerzoną wersją referatu wygłoszonego przeze mnie 12 marca 2011 r. w ramach popularnonaukowego cyklu Muzeum Historycznego Miasta Krakowa Muzeomania, pod tytułem Baltazar Fontana – artysta włoski w pałacu Pod Krzysztofory w Krakowie.
View in Google Scholar

5. Wybór lokalizacji tych pomieszczeń oraz treści ideowe nadawane dekoracjom sztukatorskim nie były przypadkowe. Były przemyślanym działaniem przypisującym im funkcje specjalne o znaczeniu apotropaicznym, tj. kaplic nadbramnych, służących – poprzez treści sakralne – magicznej ochronie siedziby. Por. Lasek P.: O apotropaicznej funkcji niektórych kaplic zamkowych w Polsce – zarys problematyki. Stowarzyszenie Historyków Sztuki, oddział w Poznaniu [online]. 28 czerwca 2008 r. [dostęp: 12 maja 2012 r.]. Dostępny w internecie: www.shs.poznan.pl/index.php?option=com_content& task=view&id=45&Itemid=59.
View in Google Scholar

6. Nazwisko w oryginalnej włoskiej wersji za: L’Enciclopedia. Opera realizzata dalle Redazioni grandi Opere UTET, 2003, p. 386; tam podano błędnie, że artysta urodził się w Chiasso w 1658 r., a zmarł w Brnie w 1729 r.
View in Google Scholar

7. Daty życia i śmierci artysty zweryfikował na podstawie materiałów źródłowych jego biograf, Mariusz Karpowicz, zob. Karpowicz M.: Baldasar Fontana 1661–1733. Un Berniniano Ticinese in Moravia e Polonia. Lugano 1990 (polski przekład: Baltazar Fontana. Warszawa 1994); idem: Baltazar Fontana – rzeźbiarz. „Rocznik Historii Sztuki” 1994, t. 2, s. 109–212, s. 322. W związku z tymi publikacjami utraciły aktualność niektóre informacje zawarte w hasłach biograficznych artysty, por. Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Fontana Baltazar. Hasło oprac. J. Pagaczewski. Red. W. Konopczyński [et al.]. T. 7, z. 1–5. Kraków 1958, s. 52–54; Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy: Fontana Baltazar. Hasło oprac. Z. Prószyńska. T. 2. Red. J. Maurin-Białostocka [et al.]. Wrocław 1975, s. 232–234. Najnowszy stan badań życia i twórczości artysty podaje Michał Kurzej, zob. Kurzej M: Siedemnastowieczne sztukaterie w Małopolsce. Kraków 2012, s. 166–182.
View in Google Scholar

8. Wydaje się, że bardziej adekwatny jest tytuł Upadek aniżeli stosowany w literaturze przedmiotu Strącenie Faetona, jako że upadek, będący skutkiem strącenia, oddaje sens symboliczny wieloznacznego słowa upadać, m.in. oznacza spaść z góry na dół, stracić nadzieję, załamać się psychicznie, przekroczyć nakazy moralne, znikczemnieć, zginąć marnie, zdegradować się itp.
View in Google Scholar

9. Zieliński T.: Starożytność bajeczna. Warszawa 1957, s. 169, 170. Wstęp J. Parandowski.
View in Google Scholar

10. Kubiak Z. Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa 1997, s. 45–47. Ponadto szerokie omówienie inspiracji literackich zawiera artykuł: S zoka A.I. Strącenie Faetona na plafonie w pałacu Pod Krzysztofory. O możliwych inspiracjach dla przedstawienia mitu o nierozważnym synu Heliosa, publikowanym w tym zeszycie, s. 121–132.
View in Google Scholar

11. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, jak żadne muzeum w Polsce, może się poszczycić trzema znakomitymi dziełami tego włoskiego artysty. Oprócz wzmiankowanych dwóch dekoracji sztukatorskich w pałacu Pod Krzysztofory, w oddziale Muzeum Kamienica Hipolitów przy pl. Mariackim 3 znajduje się gabinet ze stiukową dekoracją figuralno-ornamentalną; nie jest również wykluczone, że w odnalezionej w trakcie badań architektonicznych fasady wnęce znajdowało się dzieło Fontany, którym była stiukowa, imponująca ponadnaturalną wielkością figura św. Krzysztofa z Dzieciątkiem, godło budowli, usunięta w 1790 r.
View in Google Scholar

12. Pagaczewski J.: Baltazar Fontana w Krakowie. „Rocznik Krakowski” 1909, t. 11, s. 42, 42; idem: Geneza i charakterystyka sztuki Baltazara Fontany. „Rocznik Krakowski” 1938, t. 30. s. 1–48.
View in Google Scholar

13. Klein F.: Pałac „Pod Krzysztofory” w Krakowie. Kraków 1914, s. 28, 29.
View in Google Scholar

14. Kossowski J.: „Pałac »pod Krzysztofory«”. Kraków 1953. Praca magisterska napisana na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem prof. A. Bochnaka, mps (kopia w Archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa). Wielką zasługą tego autora było odnalezienie w zbiorach Ossolineum we Wrocławiu oraz Archiwum Narodowym w Krakowie cennych źródeł archiwalnych dotyczących przebudowy pałacu na rezydencję Wodzickich.
View in Google Scholar

15. Por. przyp. 6. W polskiej wersji monografii artysty Mariusz Karpowicz sugeruje, że Fontana mógł być ewentualnie wykonawcą dekoracyjnych elementów z girlandami, towarzyszących scenie głównej; ponadto twierdzi, że centralna scena plafonu, nie jest oryginałem lecz rekonstrukcją, spowodowaną katastrofą budowlaną stropu, która miała miejsca około połowy XVIII w. Przeczy temu wnikliwa analiza źródeł, jakimi są akta wiertelnicze (Archiwum Narodowe w Krakowie, Akta wiertelnicze, seria 1568–1794, rkps 1377), co znajdzie szerszy komentarz na dalszych stronach artykułu.
View in Google Scholar

16. Kurzej M: Siedemnastowieczne sztukaterie…, s. 462–467, nr 44 katalogu odnoszącego się do dekoracji sztukatorskiej znajdującej się w pałacu Pod Krzysztofory jest mylnie oznaczony w załączniku graficznym, którym jest podkład mapowy Krakowa na wewnętrznej stronie okładki.
View in Google Scholar

17. Idem: „Nurt italianizujący w dekoracjach sztukatorskich w Małopolsce i na Rusi Koronnej w XVII wieku”. Kraków 2010. Praca doktorska napisana na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem prof. P. Krasnego, mps w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego; idem: Siedemnastowieczne sztukaterie…, s. 166–182.
View in Google Scholar

18. Świątek H.: Strącenie Faetona (pamflet polityczny Anny Marii Wodzickiej na Augusta II). „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa”1984, z. 11, s. 7–13; Hapanowicz P.: Stiuk Baltazara Fontany „Strącenie Faetona”. „Spotkania z Zabytkami” 2008, nr 1, s. 18, 19.
View in Google Scholar

19. Zientara M.: Buduar czy kaplica?. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1986, z. 13, s. 65,
View in Google Scholar

71, 72 oraz artykuł w tym zeszycie, zob. eadem: Dekoracja sztukatorska Baltazara Fontany w tzw. kaplicy pałacu Pod Krzysztofory i jej przesłanie ideowe, w tym zeszycie, s. 133–144.
View in Google Scholar

20. Większość tych prac pozostaje w maszynopisach w archiwum MHK oraz archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie. Publikowane w tym tomie „Krzysztoforów” artykuły stanowią materiał wstępny do zamierzonej monografii pałacu, kryjącego wciąż w swych murach tak wiele pasjonujących tajemnic.
View in Google Scholar

21. Por. przyp. 6.
View in Google Scholar

22. Szerokie omówienie wpływów sztuki włoskiej zawiera poświęcona tej problematyce praca dr. Michała Kurzeja, por. przyp. 17.
View in Google Scholar

23. Maślińska-Nowakowa Z.: Literackie źródła dekoracji kościoła św. Anny w Krakowie. „Rocznik Krakowski” 1971, t. 42, s. 33; PSB: Piskorski Sebastian Jan. Hasło oprac. W. Baczkowska. T. 26, z. 4. Red. nacz. E. Rostworowski. Wrocław–Kraków 1981, s. 559–562; Kurzej M: Ksiądz Sebastian Piskorski – architekt, mecenas i miłośnik starożytności. Referat wygłoszony na sesji naukowej Sztuka po Trydencie, zorganizowanej 31 maja – 1 czerwca 2012 r. przez Instytut Historii Sztuki i Kultury Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie.
View in Google Scholar

24. W 1680 r. zakupił patrycjuszowską rezydencję Morsztynów, powiększając ją o sąsiadującą od zachodu kamienicę tzw. Chmielowską. Na obrysie średniowiecznych piwnic zostały wywiedzione mury budowli wypełniającej niemal połowę bloku przyrynkowego, wzdłuż południowej pierzei ul. Szczepańskiej.
View in Google Scholar

25. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 70–92, tu szerokie omówienie biografii i działalności Wodzickiego, jego zasług jako mecenasa sztuki i protektora ubogich; Gerhardt A.: Rodzina Wodzickich w Krakowie w XVIII i XIX wieku. Red. M. Bochenek. Biblioteka Krakowska, nr 141. Kraków 2001; Archiwum Wodzickich z Kościelnik, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu (dalej cyt. Ossolineum), rkps 11570/II i następne; Niesiecki K.: Herbarz polski. Wyd. J.N. Bobrowicz. Lipsk 1839–1845.
View in Google Scholar

26. PSB: Solari Jakub (Sollary Jacobus). Hasło oprac. W. Boberski. T. 40, z. 2. Red. nacz. H. Markiewicz. Warszawa–Kraków 2000, s. 251, 252.
View in Google Scholar

27. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 72–79, 81, 228; Jakubowski F.: Franciszek i Paweł Grattowie – generalni poczmistrze Prus Królewskich. Rocznik Gdański” 1958–1959, t. 17–18, s. 263–270. Informacje biograficzne odnoszące się do żony Jana Wawrzyńca Wodzickiego, Anny Marii de domo Gratt, córki Franciszka, są nader skąpe. Wiadomo jedynie, że rod Grattów pochodził z Genui, związany był z dworem królewskim, a posiadając sporą fortunę, odgrywał wielką rolę w Gdańsku, nie tylko z racji pełnienia funkcji generalnego poczmistrza królewskiego w Prusach Królewskich. Dzięki usługom bankierskim wywierali wpływ na króla i senatorów; jako zastaw królewski posiadali część arrasów wawelskich z serii biblijnej (m.in. Potop). Ojciec Marii, od 1648 r. dworzanin królowej Marii Ludwiki, od 1661 r. poczmistrz królewski, obdarował córkę posagiem w wysokości 20 000 zł, a w spadku otrzymała 150 000 zł. Grattowie posiadali w Gdańsku okazałą kamienicę, w której rezydował podczas pobytu król i senatorzy.
View in Google Scholar

28. Cieszący się sławą również z racji posiadania na fasadzie ponadnaturalnej wielkości figury św. Krzysztofa z Dzieciątkiem.
View in Google Scholar

29. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 65–68 i nn.; Ziejka F.: Na ratunek św. Idziemu i Krzysztoforom! Z dziejów walk z burzymurkami w Krakowie, w tym zeszycie, s. 9–24.
View in Google Scholar

30. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 77 i 80. Celina Bąk Koczarska wymienia córki: Agatę (żona Stanisława Tęgoborskiego, starosty małogoskiego), Konstancję i Franciszkę Elżbietę, które wstąpiły do klasztoru Wizytek w Krakowie, Helenę Ludwikę (żona Stefa Przerębskiego starosty Szydłowskiego); synów: najstarszego Kazimierza – podczaszego warszawskiego, żupnika, Piotra – sekretarza królewskiego, generała wojsk koronnych, Jana – starostę ujskiego oraz ks. Michała (1687–1764), biskupa przemyskiego w latach 1759–1764, od 1746 r. podkanclerzego koronnego, opata czerwińskiego, od 1752 r. opata mogilskiego, od 1749 r. właściciel Prokocimia.
View in Google Scholar

31. Ryszkiewicz A.: Katalog obrazów. W: Malarstwo polskie – manieryzm, barok. Warszawa 1971, s. 375. Wstęp Michał Walicki i W. Tomkiewicz. Andrzej Ryszkiewicz podaje, że dla Wodzickich pracował również austriacki malarz Marcin Altomonte (1657– 1745), wykonując na ich zamówienie dziewięć obrazów w latach 1691–1692, a w 1697 r. na zamówienie Anny Marii dalsze trzy. Wodziccy zatrudniali zapewne wielu innych artystów, sprawiali drogocenne dzieła sztuki dla licznych kościołów, ich mecenat w pełni zasługuje na odrębne opracowanie.
View in Google Scholar

32. „Rachunki Expens i Przebudynków koło Restauracjej kamienice Kristophor dicta podjętych…”. Ossolineum, rkps 11592/III, s. 179, 180.
View in Google Scholar

33. Kurzej M: Siedemnastowieczne sztukaterie…, s. 463–464. Autor kwestionuje funkcję pomieszczenia jako kaplicy i ustala czas powstania dekoracji na okres po 1695 r., przed 1703 r., natomiast zaprzecza autorstwu Fontany w dekoracji plafonu salonu.
View in Google Scholar

34. Zientara M.: Buduar czy kaplica…, s. 72.
View in Google Scholar

35. Kurzej M. Nurt italianizujący…”, s. 55.
View in Google Scholar

36. Karpowicz M. Sztuka oświeconego sarmatyzmu. Antykizacja i klasycyzacja w środowisku warszawskim czasów Jana III. Wyd. 2. Warszawa 1986, s. 145–169.
View in Google Scholar

37. Tatarkiewicz W.: Historia estetyki. T. 3.Estetyka Nowożytna. Wrocław 1967, s. 321; Tazbir J. Sarmatyzacja katolicyzmu w XVII wieku. W: Wiek XVII – kontrreformacja, barok. Prace z historii kultury. Red. J. Pelc. Wrocław 1970, s. 7–37. Ryc. 2. Mitologiczna baśń o Faetonie uwieczniona w stiuku, 2012, fot. T. Kalarus
View in Google Scholar

38. Rèau L.: Iconographie de l’art chrétien. Vol. 1. Paris 1955.
View in Google Scholar

39. Programy ikonograficzne przez swe symboliczne skomplikowanie są już dla dzisiejszego odbiorcy nie zawsze czytelne.
View in Google Scholar

40. Świątek H.: Strącenie Faetona…, s, 7–13.
View in Google Scholar

41. Dzieje Krakowa. T. 2. Kraków w wiekach XVI–XVIII. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, J. Mitkowski. Kraków 1984, s. 445–466. Jest to czas tragiczny dla Rzeczypospolitej, targanej walkami o tron, nawiedzanej przez klęski żywiołowe, bezbronnej i otwartej dla grabieży dokonywanych przez wrogie państwa ościenne, podczas których szczególnie ucierpiał Kraków.
View in Google Scholar

42. Hapanowicz P.: Stiuk Baltazara Fontany…, passim. Autor dostrzega też związek dekoracji na fasecie plafonu ze sceną centralną, dopatrując się w konchach z popiersiami kobiecymi wizerunku Heliad, sióstr Faetona, które po utracie brata z rozpaczy zamieniły się w nadrzeczne „drzewa płaczące” – czarne topole.
View in Google Scholar

43. Świadczą o tym oba te artykuły publikowane w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów”.
View in Google Scholar

44. Karpowicz M. Baltazar Fontana…, s. 48, 49.
View in Google Scholar

45. Forster D. Świat symboliki chrześcijańskiej. Przeł. i oprac. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński. Warszawa 1990, s. 28. Wybór il. i kom. T. Łozińska; Kopaliński W.: Słownik symboli. Warszawa 1991, s. 239–241; Lurker M. Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach. Przeł. R. Wojnakowski. Kraków 1994, s. 117; Świerzowska A.: Perła w kulturze i religiach świata. Kraków 1999.
View in Google Scholar

46. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia. Red. odpowiedzialny K. Dynarski, red. nauk. A. Jankowski, L. Stachowiak, K. Romaniuk, przeł. W. Borowski et al. Wyd. 3. Poznań–Warszawa 1990, s. 24, 25. Oprac. zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich.
View in Google Scholar

47. Nagość postaci Adama ma wymowę symboliczna, ponieważ była ona interpretowana jako szata łaski, którą utracili prarodzice po wy gnaniu z raju, gdy otrzymują szaty pokutne, za: Bocian M.: Leksykon postaci biblijnych. Ich dalsze losy w judaizmie, chrześcijaństwie, islamie oraz w literaturze, muzyce i sztukach plastycznych. Przeł. J. Zychowicz. Wyd. 2. Kraków 1998, s. 42. Uzupełnienia do wyd. pol. A. Borowski, M. Pokorska, P. Poźniak.
View in Google Scholar

48. Kopaliński W.: Słownik…, s. 43.
View in Google Scholar

49. Katechizm Kościoła katolickiego. Poznań 1994, s. 85. Wyrażenie to oznacza całe stworzenie, ziemia jest światem ludzi, niebo miejscem stworzeń duchowych – aniołów otaczających Boga.
View in Google Scholar

50. Według pism gnostycznych i hermetycznych symbol pełni rolę łącznika między światem natury i ducha. Jak podają teoretycy tego nurtu: „Aby poruszyć człowieka i sprawić, by zrozumiał coś z tego duchowego aspektu, używa się języka symboli. Jedynie dzięki temu językowi człowiek może rozpoznać »to, co niewidzialne dla oka«”, cyt. za: Symbol jako most między światem natury i ducha [online]. Dostępny w internecie http://rozokrzyz.pl/symbol-jako-most-miedzy-swiatem-natury-i-ducha/ [dostęp: 13 maja 2012 r.].
View in Google Scholar

51. Szerszej na temat tego filozofa zob. np.: http://wikipedia.org/wiki/ Robert_Fludd oraz http://.amaluxherbal.com/robert_fludd.htm; Fludd R.:Utriusque cosmi maioris scilicet et minoris metapfysica, physica atque technical historia. In duo voluminam secundum Cosmi differentiam divisa. Vol. 1. Oppenhemii, typis Hieronymi Galleri 1617, Biblioteka Jagiellońska, sygn. BJ Hist. 14828 II Mag. St. Dr. Rycina reprodukowana w: Kosmologia. Obraz świata w nowożytności / Cosmology: the Image of the Universe in the Early Modern Times. Kraków 2009. Tekst A. Olszewska, przeł. K. Siudak. Katalog wystawy zorganizowanej przez Bibliotekę Naukową PAN i PAU w Krakowie, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego i Bibliotekę Jagiellońską w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, 12 maja – 27 sierpnia 2009 r.; Lurker M. Przesłanie symboli…, s. 116, ryc.
View in Google Scholar

87. opatrzona podpisem: „Według relacji biblijnej Bóg stworzył na początku niebo i ziemię, która była nieładem. I ciemność była nad bezmiarem pierwotnych wód, a nad wodami unosił się duch Boży. Wtedy Bóg rzekł: »Niech się stanie światłość«. I stała się światłość”. Autor, z którego dzieła został zaczerpnięty symbol Boga Ojca Stwórcy nieba i ziemi, członek królewskiego kolegium fizyków, parał się również kabałą, przez swoje gnostyczne poglądy ocierał się o herezję. Dążył do opisania uniwersalnych, niewidzialnych spraw duchowych w graficznych symbolach, do których nawiązywały stowarzyszenia masońskie.
View in Google Scholar

52. Katechizm…, s. 84.
View in Google Scholar

53. Grzech pierworodny i wypędzenie z raju są szeroko omówione w komentarzu teologicznym, którym jest Katechizm Kościoła katolickiego, w rozdziale zatytułowanym Upadek, s. 96–104; w Kaplicy Sykstyńskiej oba te wydarzenia są przedstawione symultanicznie w jednej scenie wypełniającej centrum sklepienia.
View in Google Scholar

54. Gulisano P.: Tolkien. Mit i łaska. Przeł. A. Kuciak. Poznań 2002, s. 11, tam tekst: „Mit nie jest metaforą czy alegorią, lecz symbolem, to znaczy znakiem odsyłającym do ostatecznego sensu, który człowiek powinien rozpoznać i zinterpretować. Mit w historii ludzkości nie był nigdy przeciwstawiany, jak zdarza się dziś, rzeczywistości; jestze swej natury zawsze prawdziwy, pozostaje wyrazem prawdy rzeczy. (…) Jeśli mit jest węzłem łączącym nas z sensem życia, którego człowiek zawsze szukał, może on być uważany za naturalny i najdawniejszy wyraz religijnego przeczucia ożywiającego serce człowieka”.
View in Google Scholar

55. Katechizm… s. 103.
View in Google Scholar

56. Św. Paweł. List do Rzymian. Zawiera teologiczne uzasadnienie usprawiedliwienia przez wiarę.
View in Google Scholar

57. Jonas H.: Religia gnozy. Przeł. M. Klimowicz. Kraków 1994,, s. 128–144; Świer zowska A.: Perła w kulturze… s. 68–72; Ugrewicz W.: Hymn o perle [online]. [dostęp: 31 sierpnia 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://www.ugrewicz.internetdsl.pl/hymn_o_perle/o_hymnie.html. Symbolem muszli perłowej posługiwała się w szczególności gnoza, traktująca perłę jako symbol duszy człowieka, która po śmierci opuszcza ciało, powracając do boskiej jedności. Klasyczną gnostyczną opowieścią jest Hymn o perle, będący apokryfem dziejów św. Tomasza (przeł. C. Miłosz); zawiera przesłanie, że celem ziemskiego życia człowieka jest odkrycie sensu istnienia, perły, boskiej iskry, „królestwa nie z tego świata”. Gnoza z powodu odrzucenia doktryny katolickiej o zmartwychwstaniu ciała została uznana za herezję.
View in Google Scholar

58. Katechizm…, s. 106, 113–125.
View in Google Scholar

59. Świerzowska A.: Perła w kulturze… s. 61, 62.
View in Google Scholar

60. Katechizm…, s. 152–154.
View in Google Scholar

61. Ibidem, s. 124.
View in Google Scholar

62. Wprowadzenie muszli do ikonografii chrześcijańskiej przypisuje się renesansowemu artyście Piero della Francesco (1414–1492) w obrazie Madonny z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych, znajdującym się w Pinacotece di Brera w Mediolanie oraz obrazie Chrzest Chrystusa w National Gallery w Londynie.
View in Google Scholar

63. Krasnowolski B.: Madonna w girlandzie. Obraz Jana Brueghela Starszego w klasztorze ss. Norbertanek w Imbramowicach. „Biuletyn Historii Sztuki 1976, t. 37, s. 11–19, tam tekst: „Z powolnym upływem czasu prowadzącego Dzieciątko do śmierci krzyżowej łączą się muszle; zamknięte w nich ślimaki przypominają zarazem ideę grobu, życia wiecznego i zmartwychwstania”.
View in Google Scholar

64. Forster D. Świat symboliki… s. 161–163.
View in Google Scholar

65. Szeroki komentarz do zagadnień metafizyki światła, występujących w wielu religiach, podaje Manfred Lurker, zob. Lurker M. Przesłanie symboli…, s. 111–128.
View in Google Scholar

66. Forster D. Świat symboliki… s. 335–338.
View in Google Scholar

67. Miziołek J.: Inspiracje śródziemnomorskie. O wizji antyku w sztuce Warszawy i innych ośrodków kultury dawnej Polski. Warszawa 2004.
View in Google Scholar

68. Zdaniem Michała Kurzeja właśnie motyw muszli zastosowany w dekoracji gabinety (kaplicy?) przesądza o autorstwie Fontany. „Do charakterystycznych motywów powtarzających się w twórczości Fontany należą m.in. muszle przybrane girlandami, figury aniołów trzymające reliefowe medaliony; zob. Kur zej M: Siedemnastowieczne sztukaterie…, s. 46.
View in Google Scholar

69. Karpowicz M. Baltazar Fontana…, s. 73.
View in Google Scholar

70. Kolejnej rewizja wiertelnicza przytoczona w: Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 84 oraz Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac »Pod Krzysztofory«, Kraków, Rynek Główny 35. Dokumentacja naukowo-historyczna”. Kraków 2001, mps w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie oraz w archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Na s. 52 tej dokumentacji tekst: „Poszliśmy na pierwsze piętro; tenże mur graniczny gdzie w sklepie z Sali wchód mającym mur graniczny od pałacu JO Xięcia Imci Starosty Olsztyńskiego całkiem zrysowany znacznie, pręży się, skąd i w sklepieniu, jako i w murze poprzecznym od wschodów, rysy znaczne pokazują się; w drugim sklepie zaraz podle stojącym, w tymże murze granicznym rysy znaczne trzy, i tenże mur pręży się ku Pałacowi JO Xięcia Imci Starosty Olsztyńskiego; na Sali w Pałacu pod Krzysztofory za piecem, mur graniczny znacznie zrysowany”.
View in Google Scholar

71. Por. Palca I.: Prace badawczo-konserwatorskie w pałacu Pod Krzysztofory w latach 1917–2005. Wybór, w tym zeszycie „Krzysztoforów”, s. 47–60.
View in Google Scholar

72. W trakcie dalszych prac restauracyjnych pałacu przewidziane są badania architektoniczne w celu wyjaśnienia przyczyn, które sprawiły, że pomieszczenie salonu sprawia wrażenie nieproporcjonalnie niskiego apartamentu.
View in Google Scholar

73. Zawiera ważny przekaz myśli teologicznej sformułowany w Postanowieniach soboru trydenckiego, który potępił reformatorskie tezy Lutra oraz kalwińską teorię o predestynacji, przyjął dekret o grzechu pierworodnym i wolnej woli człowieka wyboru między dobrem i złem, zbawieniu i usprawiedliwieniu przez wiarę ( nie tylko przez dobre uczynki) oraz uznaniu Biblii i tradycji Kościoła za równoważne źródła wiary. Prezentując treści świeckie i religijne zarazem, sacrum i profanum, przeciwstawiała się ówczesnej laickiej myśli filozofii oświeceniowej i gnostycznym poglądom propagowanym w kręgach intelektualnych zachodniej Europy, omówienie za: Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Oprac. S. Głowa, I. Bieda. Poznań 2000, s. 312–331.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-11-09

Issue

Section

Articles

How to Cite

Zań-Ograbek, G. (2026). Upadek Faetona – między niebem a ziemią. Dekoracja stiukowa plafonu w dawnym salonie pałacu Pod Krzysztofory w Krakowie. Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 30, 109-120. https://doi.org/10.32030/KRZY.2012.09