Zakuwana Polska. Rok 1863 Jana Matejki na tle polskich i obcych przedstawień ojczyzny w powstaniu styczniowym
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.04Abstract
POLAND ENCHAINED, 1863 BY JAN MATEJKO AS COMPARED TO OTHER POLISH AND FOREIGN DEPICTIONS OF THE COUNTRY DURING THE JANUARY UPRISING
Launched to revolt against the Russian Empire, the January Uprising of 1863–1864 has been the most extensive of all Polish insurrections to date. It encompassed the territory of the Russian partition, namely the Kingdom of Poland, and lands acquired by the partitioning power, namely Lithuania, Belarus, and part of Ukraine. The rising won general support of foreign states, but none of the contemporary superpowers decided to confront Russia by coming to the insurgents’ help. The most exhaustive representations of the January Uprising preserved in the collective memory of the Polish nation include two series of drawings by Artur Grottger, Polonia (1863) and Lithuania (1864–1866), and Jan Matejko’s painting Poland Enchained, 1863 (1864). In his series Polonia, Grottger depicted the Polish nation with its culture, customs and creed destroyed by Russian invaders. On the plates of Lithuania the painter told the story of a heroic insurrectionist, which was also the story of tragic battles, death, and deportations to Siberia. Matejko’s unfinished painting Poland Enchained, 1863 features Ruthenia (Rus), Polonia (Poland) and Lithuania being murdered by Russian soldiers. It is a very serious work that conveys a tragic and solemn message. The subject matter of the January Uprising was also taken up by other Polish painters, such as Maksymilian Gierymski, Antoni Piotrkowski, Ludomir Benedyktowicz, Tadeusz Ajdukiewicz and Antoni Kozakiewicz. The Polish cause resounded throughout progressive Europe. Words of support for the insurgents came from Giuseppe Mazzini, Giuseppe Garibaldi (who appealed to the people of Europe, “Do not abandon Poland”), Victor Hugo, Lajos Kossuth, Alexander Herzen, Nikolay Ogarev, and Karl Marx and Friedrich Engels. Volunteers set off from different corners of Europe to help the insurrectionists in the name of freedom for every nation and every man. The news of the uprising in Poland would not have spread on such a scale had it not been for the foreign press, especially in England, Germany, Italy, Denmark and Sweden, which featured comments on the current events illustrated with truthful wood engravings and lithographs. Draughtsmen from abroad were travelling to the frontline to produce situational sketches, which were later reproduced by block-cutters. Good use was also made of sketches made by undercover correspondents, most of whom came from among the Poles. Portraits were basically patterned after photographs. Most of the pictures from the January Uprising were published in the French periodicals, such as L’Illustration. Journal Universel, Le Charivari, Le Monde Illustre, L’Univers Illustre, Galerie des Hommes Illustres and L’Universel. Illustrations Contemporaines. The pictures were also featured in the press in England (The Illustrated London News, Illustrated Times and Punch), Germany (Illustrirte Zeitung and Die Illustrirte Welt), Sweden (Illustrerad Tidning), Denmark (Illustrered Tidende and Illustreret Folkeblad) and Italy (Museo di Famiglia). Battles, marches and insurrectionist types were the prevalent motifs in the depictions published abroad; lofty one-off compositions, similar in style to the art of Artur Grottger, were produced as well. The publishers of French periodicals collaborated with well-known Polish artists, such as Juliusz Kossak, Michał Elwiro Andriolli, or Leon Kapliński.
References
1 .Grabiec J. [Dąbrowski J.]: Rok 1863. Poznań 1913; Śliwiński A.: Powstanie styczniowe. Lwów 1938; Kieniewi c z S.: Powstanie styczniowe. Warszawa 1972; Strumph Wojtkiewicz S.: Powstanie styczniowe. Warszawa 1973; Kieniewicz S.: Powstanie styczniowe. Dzieje narodu i państwa polskiego. Red. J. Buszko, A. Garlicki. T. 3. Warszawa 1987; Powstanie Styczniowe 1863–1864. Wrzenie, bój. Europa, wizje. Red. S. Kalembka. Warszawa 1990. Przedmowa S. Kieniewicz; Kieniewicz S., Zahorski A., Zajewski W.: Trzy powstania narodowe. Warszawa 1992; Caban W.: Z dziejów powstania styczniowego w rejonie Gór Świętokrzyskich. Warszawa–Kraków 1989; idem: Powstanie styczniowe. Polacy i Rosjanie w XIX wieku. Wybór studiów z okazji czterdziestolecia pracy naukowej i 65. rocznicy urodzin. Red. L. Michalska-Bracha, S. Wiech, J. Legieć. Kielce 2011; Kalwat W.: Kampania Langiewicza 1863.Warszawa 2012 i inne.
View in Google Scholar
2. Na temat udziału obcokrajowców w powstaniu styczniowym: Przedpełski M.: Włosi w powstaniu styczniowym. „Notatki Płockie” 1976, nr 4, s. 26–38; Gach P.P.: Francuzi w powstaniu styczniowym. W: Polskie powstania narodowe na tle przemian europejskich w XIX wieku. Red. A. Barańska, W. Matwiejczyk, J. Ziółek. Lublin 2001, s. 167–179 i inne.
View in Google Scholar
3. Komornicki S.S.: Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Wybór celniejszych zabytków sztuki od starożytności po wiek XIX. Kraków 1929, s. 18, kat. 34, il. 134.
View in Google Scholar
4. Bibliografia obrazu Zakuwana Polska. Rok 1863 (1864): Mycielski J.: Galerya obrazów ks. Czartoryskich, „Przegląd Polski” 1893, R. 28, z. 4, s. 65; [Ochenkowski H.]: Galeria obrazów. Katalog tymczasowy. Kraków 1914, kat. 107; Komornicki S.S.: Muzeum Książąt Czartoryskich…, s. 18; Wałek J.: Alegoria Polski Jana Matejki. „Kazanie Skargi” – „Rejtan” – Rok 1863”. W: Sztuka XIX wieku w Polsce. Naród – Miasto. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Poznań, grudzień 1977. Warszawa 1979, s. 31, 32 (pełne opracowanie obrazu); Białostocki J.: The Image of the Defeated Leader in Romantic Art. In: The Message of Images. Studies in the History of Art. Viena 1981, p. 233; Polen – land, folk, skikke: en udstilling fra Nationalmuseet i Krakow om polsk kultur fra 1600-tallet til slutningen af 1800-tallet: historiske forudsaetninger for nutidens Polen. Randers. 1981, p. 25, cat. no. 167; Malinowski J.: Imitacje świata. O polskim malarstwie i krytyce artystycznej drugiej połowy XIX wieku. Kraków 1987, s. 84–85; Embléde la Liberté. L’imagede la républiqe dans du XVIe au XXe siécle. 21e exposition d’art du Conseilde l’Europe. Berno 1991, p. 551–552, kat. 369. Musée d’Histoire de Berne et Musée des Baux-Arts de Berne, 1er juin au 15 septembre 1991; Matejko. Obrazy olejne. Katalog. Red. K. Sroczyńska. Warszawa 1993, s. 80, 81, kat. 40; Myślińska A.: Figura patriae. Historia tematu alegorii Polski. W: Polonia Polonia. Red. J. Chrzanowska-Pieńkoś. Warszawa 2000, s. 13, il. na s. 40. Katalog wystawy w Galerii Sztuki Współczesnej Zachęta, 23 maja – 2 lipca 2000 r. Koncepcja i scenariusz A. Rottenberg; Leonardo da Vinci Lady with en an Ermine. Treasure from the Princes Czartoryski Museum. Tokyo 2001, p. 154, kat. 108; Gdańsk 2006, s. 13; Janion M.: Niesamowita słowiańszczyzna. Fantazmaty literatury. Kraków 2009, s. 285; Historia i Polonia. Red. A. Myślińska. Kielce 2009, s. 210, kat. II/78, il. Katalog wystawy w Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach, 29 września 2009 r. – 3 stycznia 2010 r.; Deutsche und Polen, Abgrunde und Hoffnungen.Eine Ausstekkung der Stiftung Deutsche Historisches Museum, Berlin 28. Mai bis 6. September 2009. Altenburg 2009, S. 96, Kat. 1, S. 97, Abb. 45.
View in Google Scholar
5. Mycielski J.: Galerya obrazów…, s. 65; Komorni cki S.S.: Przewodnik po Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Kraków 1938, s. 20, 21; Wałek J.: Alegoria Polski…, s. 31, 32.
View in Google Scholar
6. Mycielski J.: Galerya obrazów…, s. 68.
View in Google Scholar
7. Porębski M.: Interregnum. Studia z historii sztuki polskiej XIX i XX w. Warszawa 1975, s. 173, 176. Podobną do obrazu Zakuwana Polska. Rok 1863 scenę tortur przedstawił Matejko w niewielkim młodzieńczym szkicu akwarelowym Konarski torturowany w celi więziennej (1850, Dom Jana Matejki, oddział Muzeum Narodowego w Krakowie), znaną również z przerysu Jana Lewickiego. W jego centrum przedstawiona została postać Konarskiego z oprawcami, z lewej oficerowie, po prawej żołdacy. Trójelementowa, rytmiczna i wyważona zarazem kompozycja powtórzona została przez Matejkę na obrazie Rok 1863. Reprodukcja obu kompozycji w: Porębski M.: Malowane dzieje. Warszawa 1962, s. 129 (Jana Matejki), s. 92 (Jana Lewickiego).
View in Google Scholar
8. Komornicki S.S.: Muzeum Książąt Czartoryskich…, s. 18, kat. 134, il. 134.
View in Google Scholar
9. Janion M.: Niesamowita słowiańszczyzna…. Polonia powielona, s. 275.
View in Google Scholar
10. Ibidem, s. 285.
View in Google Scholar
11. Wałek J.: Alegoria Polski…, s. 36–40.
View in Google Scholar
12. Tarnowski S.: Matejko. Kraków 1897, s. 472, za: Porębski M.: Malowane dzieje… Matejko, s. 128.
View in Google Scholar
13. Wybrana bibliografia cykli Polonia i Lithuania Artura Grottgera: Juszczak W.: Artur Grottger. Pięć cyklów. Warszawa 1960; Artur Grottger 1837–1867. Oprac. P. Łukaszewicz, Wrocław 1987. Informator wystawy w Muzeum Narodowym we Wrocławiu zorganizowanej w 150-lecie i 120. rocznicę śmierci artysty, grudzień 1987 r. – luty 1988 r.; Grottger. Wystawa w 150. rocznicę śmierci Artysty. Oprac. Z. Gołubiew, A. Król. Kraków 1988. Katalog wystawy w Pałacu Sztuki TPSP w Krakowie, marzec – maj 1988 r.; Br yl M.: Cykle Grottgera. Poetyka i recepcja. Poznań 1994; Lewicka-Morawska A.: Formowanie narodowej uczuciowości, czyli o sztuce Artura Grottgera na przestrzeni dziesięcioleci. „Niepodległość i Pamięć” 1995, nr 1, s. 97–121.
View in Google Scholar
14. Juszczak W.: Artur Grottger…, s. 12.
View in Google Scholar
15. Ibidem, s. 12–14.
View in Google Scholar
16. Ibidem, s. 15. Kartony Polonii zakupił w roku ich wykonania Węgier János Pálffy, który przekazał je muzeum budapesztańskiemu.
View in Google Scholar
17. Malinowski J.: Imitacje świata…, s. 82.
View in Google Scholar
18. Szlegel F.: Fragmente. „Atheneum” 1798, t. 1, s. 82; cyt. za: Okoń W.: Alegorie narodowe. Studia z dziejów sztuki polskiej XIX wieku. Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia Sztuki. T. 4. Wrocław 1992. Artur Grottger a proza, s. 26.
View in Google Scholar
19. Okoń W.: Alegorie narodowe…, s. 26.
View in Google Scholar
20. Stopa, Polska ukrzyżowana, 2. poł. XIX w., węgiel, kredka, gwasz, papier; w zbiorach Wojciecha Sieradzkiego; reprod. w: Historia i Polonia…, s. 220, kat. II/110, il.
View in Google Scholar
21. Alegoria Litwy, Polski i Rusi – rysunek (rycina?) nieznanego autora [online]. Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie [dostęp: 12 maja 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://cyfrowe.mnw.art. pl/dmuseion/docmetadata?id=2774&from=publication.
View in Google Scholar
22. Banach A.: Polska książka ilustrowana 1800–1900. Kraków 1959, s. 217, 218. Takie działania podejmowali np. Artur Grottger i Michał Elwiro Andriolli.
View in Google Scholar
23. Drzeworyt sztorcowy wykorzystywano w Polsce do druku m.in. „Tygodnika Ilustrowanego”, „Kłosów”, „Wędrowca”, „Muchy”, a także do celów reprodukcyjnych.
View in Google Scholar
24. Gach P.P.: Nowe źródła i ilustracje do historii Polski XIX wieku. W: Ojczyzna i wolność. Prace ofiarowane Profesorowi Janowi Ziółkowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Red. A. Barańska, W. Matwiejczyk, E.M. Ziółek. Lublin 2000, s. 759–780; wykaz 106 ilustracji na s. 771–776.
View in Google Scholar
25. Katalog wystawy historycznej w stulecie powstania styczniowego. Zbiory. Józefa Jastrzębowskiego. Oprac. M. Danilewiczowa, M. Paszkowski; współprac. H. Smoleńska, H. Starzycka. Londyn 1964, s. 71, 72.
View in Google Scholar
26. Ibidem, s. 71. Tam część tytułów.
View in Google Scholar
27. „Illustrated Times” 1863, No 409, p. 66 (31 january).
View in Google Scholar
28. „Illustrated Times” 1863, No. 411, p. 97 (14 february).
View in Google Scholar
29 „Illustrated Times” 1863, No. 411, p. 98 (14 february).
View in Google Scholar
30. „Illustrated Times” 1863, No. 412, p. 106, 107 (21 february).
View in Google Scholar
31. Gach P.P.: Powstanie styczniowe na łamach paryskiego tygodnika „L’Illustration. Journal Universél”. „Niepodległość i Pamięć” 2003, nr 19, s. 20. Działalność Komitetu nie została dotąd naukowo opracowana.
View in Google Scholar
32. Ibidem, s. 20.
View in Google Scholar
33. Dunin-Wąsowicz K.: Francuska opinia publiczna wobec powstania styczniowego (1863–1864).W: Powstanie Styczniowe 1863–1864. Wrzenie, bój…, s. 579.
View in Google Scholar
34. Czartoryski W.: Pamiętnik 1860–1864. Protokoły posiedzeń Biura Hotelu Lambert. Protokoły posiedzeń Biura Hotelu Lambert. Cz. 1–2. Entrevues politiques. Oprac. i wstęp H. Wereszycki. Warszawa 1960, s. 24-27.
View in Google Scholar
35. Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Kapliński Leon. Hasło oprac. W. Kalinowska. T. 11, z. 3. Wrocław 1965, s. 635–637; Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy (dalej cyt. Słownik Artystów): Kapliński Leon. Hasło oprac. A. Ryszkiewicz. T. 3. H–Ki. Red. J. Maurin-Białostocka, J. Derwojed. Wrocław 1979, s. 353–357.
View in Google Scholar
36. Ga ch P.P.: Powstanie styczniowe na łamach…, s. 20, 24, 25; idem: Francuzi w powstaniu…, s. 167.
View in Google Scholar
37. Agencja Havasa, pierwsza na świecie nowoczesna agencja informacyjna, została założona przez Charlesa-Louisa Havasa w 1835 r. w Paryżu. W 1845 r. utworzyła pierwszy telegraficzny serwis informacyjny we Francji. Agencja posiadała własnych kurierów, korespondentów i przedstawicieli zagranicznych. Havas zatrudniał J. Reutera i B. Wolffa, którzy potem założyli własne agencje informacyjne: agencję Reutera w Londynie i agencję Wolffa w Berlinie. W 1852 r. Havas przekazał agencję synom: Karolowi-Guillaume i Auguste’owi, którzy kierowali przepływem informacji w dobie powstania styczniowego.
View in Google Scholar
38. PSB: Czartoryski Władysław. Hasło oprac. M. Kukiel. T. 4, z. 1–3. Kraków 1938, s. 301, 302; Lewak A.: Polska działalność dyplomatyczna w latach 1863–1864. Warszawa [1937], s. 292.
View in Google Scholar
39. Dunin-Wąsowicz K.: Francuska opinia publiczna…, s. 573.
View in Google Scholar
40. Gach P.P.: Powstanie styczniowe na łamach…, s. 22, 23. Piotr Paweł Gach przytacza nazwiska i daty życia znanych współpracowników „L’Illustration” na podstawie: Historie générale de la presse française. Ed. C. Bellanger, J. Godechot, P. Guiral, F. Terrou. Vol. 2. (1815–1871). Paris 1969; Vol 3. (1871–1940). Paris 1972.
View in Google Scholar
41. Best, Cosson, Smeeton, wg rysunku Godefroya Duranda, Campement des troupes Russes sur la Place d’armes. A Vársovie. D’apres une photographie de M. Korsuna. „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 1073, p. 196 (19 septembre).
View in Google Scholar
42. Gach P.P.: Powstanie styczniowe na łamach…, s. 31.
View in Google Scholar
43. O dotarciu do Krakowa specjalnego korespondenta (rysownika) informował czytelników redaktor naczelny „L’Illustration” Edmund Texier. Zob. Texier E.: Revue politique de la semaine. „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 1046, p. 161.
View in Google Scholar
44. Best, Cosson, Smeeton, wg rysunku Julesa Wormsa Bénédiction d’une Bande de faucheurs allant rejoindre le dictateur Langiewicz. „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 1047, p. 184, 185 (21 mars).
View in Google Scholar
45. Camp de Langiewicz près de Michalowice, wg rysunku Julesa Wormsa, 1863. „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 1048, p. 200 (28 mars).
View in Google Scholar
46. Charles Petit, wg rysunku LIX [Frédéric Théodore Lix], ze szkicu szkicu M.K., Événements de Pologne. Attaque d’un convoi par les insurgés la station de Czyzewe. „Le Monde Illustré” 1863, No. 311, (3 juillet) [okładka].
View in Google Scholar
47. B[est], Cosson, Smeeton i Janet Lange, wg rysunku Maxime’a Jaksy, Événements de Pologne: Combat de Zyzyn (Palatinat de Lublin). „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 1080, p. 312 (7 novembre).
View in Google Scholar
48. Zbiór wycinków z pisma „Le Charivari”, Muzeum Narodowe w Warszawie, nr inw. Gr.Pol.15441/7. Napis nad kompozycją: ACTUALITÉS, z prawej strony: 223; pod kompozycją: LA POLOGNE CONSULTANT LE SPHYNX / … Je vôlais bien… / … Je vôlais pas… Sygn. w lewym dolnym rogu kompozycji: Jules Pelcoq; pod kompozycją z lewej strony: Mon Martinet Paris, z prawej: Lith Destouches Paris. Historia i Polonia…, s. 215, kat. III/91 (oprac. K. Pijanowska).
View in Google Scholar
49. Zbiór wycinków z pisma „Le Charivari” z lat 1862–1864, Muzeum Narodowe w Warszawie, nr inw. Gr.Pol.15441/12. Napis nad kompozycją: ACTUALITÉS, z prawej: 321; pod kompozycją: Déjà changés!… Sygn. A Darjou; pod kompozycją z lewej: Mon Martinet, 41,r. Vivienne et 172r. Rivoli Paris, z prawej: Lith Destrouches, 28, r Paradis Pre, Historia i Polonia…, s. 215, kat. III/92 (oprac. K. Pijanowska).
View in Google Scholar
50. Np. Gloria victis. W 140 rocznicę Powstania Styczniowego. Oprac. B. Umińska. Ciechanów–Warszawa 2003. Katalog wystawy w Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, 22 stycznia – 30 czerwca 2003 r., Muzeum Niepodległości w Warszawie, 5 sierpnia – 5 października 2003 r. Czas walki zbrojnej, s. 42–47, kat. 181– 225 oraz Represje popowstaniowe, s. 65, 66, kat. 433–438; Historia i Polonia…, s. 214–216, kat. II/91–II/94, il.
View in Google Scholar
51. Banach A.: Polska książka ilustrowana…, s. 154, 301.
View in Google Scholar
52. Ibidem, s. 301.
View in Google Scholar
53. Olszański K.: Juliusz Kossak. Wrocław 1968, s. 40, 120.
View in Google Scholar
54. Krzywka Ł.: Sztuk-mistrz polski Leon Kapliński (1826–1873). Wrocław 1994, s. 206; Mansfeld B.: Powstanie styczniowe w sztuce. W: Powstanie Styczniowe 1863–1864. Wrzenie, bój…, s. 696.
View in Google Scholar
55. Słownik Artystów: Dziarkowski Henryk. Hasło oprac. Z. Nowak. T. 1. Wrocław 1971, s. 28–31. Znane są ryciny podpisane nazwiskiem Henryka Dziarkowskiego w „L’Illustration. Journal Universél” z lat 1863–1864, np. 1863, No. 1077; 1864, No. 1088, 1096.
View in Google Scholar
56. Słownik pracowników książki polskiej: Smokowski Wincenty. Hasło oprac. I. Jakimowicz. Red. I. Treichel, kom. red. M. Adrianek et al. Warszawa–Łódź 1972, s. 833.
View in Google Scholar
57. Ibidem, s. 83. W tym okresie Grottger współpracował z wieloma czasopismami wiedeńskimi, takimi jak: „Museestunden”, „Waldheim’s Illustierte Zeitung” oraz „Waldheim’s Illustierte Blatter”. Inny widok zniszczonej w bitwie Małogoszczy zamieścił „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 51, p. 248 (18 avril).
View in Google Scholar
58. Niewiarowski A.: Austria po polsku. Warszawa 2009, s. 158.
View in Google Scholar
59. Types et costumes de l’armée polonaise, wg rysunku Henri de Montau. „Le Monde Illustré” 1863, No. 311, p. 201 (28 mars); Types et costumes de l’armée russe, wg rysunku Henri de Montau. „Le Monde Illustré” 1863, No. 311, p. 200 (28 mars).
View in Google Scholar
60. Nicolas Barbant, wg rysunku Gustave’a Janeta, ze szkicu M.K., Les partisants polonais célébrant la ceremonie pascale du Bénit. „Le Monde Illustré” 1863, No. 315, p. 260 (25 avril).
View in Google Scholar
61. Charles Maurand, wg rysunku Gustave’a Janeta, ze szkicu Auguste’a Auclaira, Evenements dr Pologne. La comtease B… remettnt un étendard au commandant de volontaires Orlensky. Province de Minsk. „Le Monde Illustré” 1864, No 355, p. 73 (30 janvier).
View in Google Scholar
62. Amand Jacob, wg szkicu Auguste’a Auclaira, Evenements de Pologne. Le départ pour l’exil. „Le Monde Illustré” 1864, No. 382, p. 92 (6 août).
View in Google Scholar
63. W przytaczanej książce Mariusza Bryla Cykle Artura Grottgera. Poetyka i recepcja (1994) poddano analizie schematy kompozycyjne cykli grottgerowskich, na tle europejskiej tradycji przedstawieniowej.
View in Google Scholar
64. Mycielski J.: Sto lat dziejów malarstwa w Polsce 1760–1860. Z okazji wystawy retrospektywnej malarstwa polskiego we Lwowie 1894. Wyd. 3 niezmienione. Kraków 1902, s. 338.
View in Google Scholar
65. Zob. przyp. nr 55.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

