Formy upamiętnienia czasów stalinowskich w narracji muzealnej na przykładzie wystawy Krakowianie wobec terroru 1939–1945–1956

Authors

  • Maria Wąchała-Skindzier

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.15

Abstract

THE FORMS OF MEMORIALIZING THE STALINIST ERA THROUGH MUSEUM NARRATION AS EXEMPLIFIED BY THE EXHIBITION PEOPLE OF KRAKOW IN TIMES OF TERROR 1939–1945–1956

The article is concerned with the issue of how the subject matter of the Stalinist period has been encapsulated in the form of museum narration. The third part of People of Krakow in Times of Terror 1939–1945–1956, the new permanent exhibition at the Pomorska Street branch of the Historical Museum of the City of Krakow, was discussed in detail with that context in mind. The article concentrates on the forms of memorialization applied to present, visualize and convey the issue of the Stalinist terror in the Pomorska Street branch. It discusses the substance, purpose, narrative character and symbolism of each of these forms. Also, the article describes the realities of creating the exhibition and the forms of commemorating the Stalinist era that have not been used in the exhibition for this reason or another. An attempt was made to find an explanation for this state of affairs. The author asks about the role and significance of placing the history of Stalinist terror as a historical reality that was linearly subsequent to World War II, about the role of going beyond the dividing line marked by 1945, and about what more can be said of World War II if it is approached not as an abstracted reality, but as part of a longer narration. Visitors’ responses to the selection of themes to be presented in the exhibition were taken into account in the article. The text as a whole refers to museum practice; it describes and interprets the practice of preparing a narration-based exhibition and the ways of embedding different forms of memorialization of the Stalinist terror in that narration.

References

1. Artykuł jest tekstem pracy dyplomowej z zakresu Podyplomowego Studium Muzeologicznego, napisanej przeze mnie pod kierunkiem dr. hab. Jana Święcha, prof. UJ, w 2012 r.
View in Google Scholar

2. Machcewicz P., Majewski P.M.: Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. „Muzealnictwo” 2011, nr 52, s. 205.
View in Google Scholar

3. Ruch ludowy w służbie Rzeczypospolitej, od 13 września 2001 r., Delegatura IPN w Kielcach; Proces kurii krakowskiej, 3 lutego – 3 kwietnia 2003 r., krakowski oddział IPN; Wielkie procesy pokazowe w Krakowie, 29 stycznia 2004 r., Pałac Sztuki TPSP w Krakowie; Twarze krakowskiej bezpieki, od 2 marca 2006 r., Pałac TPSP w Krakowie; Zbrodnie w majestacie prawa, od 2 czerwca 2006 r., Pałac Sztuki TPSP Krakowie; Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość w służbie Niepodległej, od 26 września 2006 r., Pałac TPSP w Krakowie; Inwazja 1968, 21 sierpnia – 5 września 2008 r., wystawa plenerowa w Małym Rynku w Krakowie; Zagrabione dziedzictwo, utracona pamięć. Losy ziemian małopolskich, od 16 grudnia 2010 r., Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Krakowie; Ostatni 3 maja, 29 kwietnia – 31 maja 2011 r., wystawa plenerowa na Plantach krakowskich, między ul. Szczepańską i Szewską; Przecz z kajdanami bolszewizmu... Oddział partyzancki Wiarusy 1947–1949, 28 grudnia 2011 r. – 28 lutego 2012 r., galeria Pod Aniołem w Rabce Zdroju. Opisy wystawa i fotografie wybranych eksponatów: IPN w Krakowie [online]. [dostęp: 18 listopada 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://ipn.gov.pl/obep-krakow/wystawy.
View in Google Scholar

4. Ekspozycja ta, otwarta w czerwcu 2011 r. została przygotowana przez zespół historyków MHK: Grzegorza Jeżowskiego (kurator), kustosz Monikę Bednarek, Marię Wąchałę-Skindzier (asystentka kuratora), Tomasza Stachowa (asystent kuratora). Nadzór merytoryczny nad realizacją wystawy pełnił zastępca dyrektora MHK ds. naukowych Jacek Salwiński.
View in Google Scholar

5. Waddell B.:History from below: today and tomorrow [online]. [dostęp: 20 listopada 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://manyheadedmonster.wordpress.com/2013/07/29/brodie-waddell-historyfrom-below-today-and-tomorrow/.
View in Google Scholar

6. Salwiński J.: Dom Śląski w Krakowie. Geneza, historia, teraźniejszość. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1990, z. 22, s. 149.
View in Google Scholar

7. Loc. cit.
View in Google Scholar

8. Loc. cit.
View in Google Scholar

9. Zob. też: Bednarek M., Salwiński J.: Pomorska. Przewodnik po miejscu pamięci narodowej i oddziale Muzeum Historycznego miasta Krakowa. Kraków 2003; Wroński T.: Kaźń Polaków przy ulicy Pomorskiej 2 w Krakowie w latach 1939–1945. Wyd. 2. Warszawa 1985; Jeżowski G.: Ulica Pomorska. Przewodnik. Kraków 2011, s. 9–13; Marszałek A.: Wokół placu Inwalidów. Kraków 2009, s. 32; Czerpak S., Wroński T.: Ulica Pomorska 2. Kraków 1974. Pojęcie mapy mentalnej za: Saryusz-Wolska M.: Spotkania czasu z miejscem. Studia o pamięci i miastach. Warszawa 2011, s. 210, gdzie napisano: „Pojęcie mental map zakłada taką reprezentację przestrzeni, w której ujawniają się wszelkie jej przemiany, która jest dynamiczna i w ciągłym procesie konstrukcji”.
View in Google Scholar

10. Relacja mówiona Barbary Babireckiej, umieszczona w tzw. kiosku pamięci na wystawie Krakowanie wobec terroru 1939–1945–1956; o wydarzeniach w Domu Śląskim podczas II wojny światowej przypomina obecnie tablica wmurowana w fasadę tego budynku Dulce et decorum est pro Patria morti autorstwa Bronisława Chromego. Motto pomnika, zaczerpnięte z Horacego, zostało wyryte przez anonimowego człowieka w jednej z cel śmierci.
View in Google Scholar

11. Bednarek M.: Cele Gestapo przy ul. Pomorskiej 2. W: Bednarek M., Salwiński J.: Pomorska. Przewodnik po miejscu… s. 34.
View in Google Scholar

12. Salwiński J.: Dom Śląski… s. 153.
View in Google Scholar

13. „Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 marca 1946 r; Wojskowy Sąd Rejonowy w miejscu postoju na rozprawie w Krakowie, ul. Józefitów 5”. Kraków 1946, mps w zbiorach IPN w Krakowie, nr inw. IPN Kr 111/6, s. 36.
View in Google Scholar

14. Marszałek A.: Wokół…, s. 32.
View in Google Scholar

15. Salwiński J.: Dom Śląski…, s. 157.
View in Google Scholar

16. Tatarkiewicz W.: Dzieje sześciu pojęć. Warszawa 2005, s. 261–293; Zalewski M.: Formy pamięci. Próby – Słowo/obraz Terytoria. Gdańsk 2004, s. 5, 6; M. Kurkowska-Budzan M.: Antykomunistyczne podziemie zbrojne na Białostocczyźnie. Analiza współczesnej symbolizacji przeszłości. Kraków, 2009.
View in Google Scholar

17. Kodrys J.: Kategorie antropologiczne i tożsamość narracyjna. Szkice z pogranicza neurosemiotyki i historii kultury. Kraków 2006, s. 142.
View in Google Scholar

18. Ibidem, s. 136, 137.
View in Google Scholar

19. Kurkowska-Budzan M.: Historia „samorosła”. Narracje o powojennym podziemiu zbrojnym w Łomżyńskiem. „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2011, nr 1, s. 45.
View in Google Scholar

20. W wolnym tłumaczeniu historia oddolna. Termin oznaczający perspektywę uprawiania nauki historycznej zwróconą ku problematyce dnia codziennego, życia zwykłych ludzi, w kontekście danych czasów, wydarzeń historycznych z zakresu tzw. dużej historii, powiązanej z polityką, makroekonomią, gospodarką i kulturą. Historia oddolna bada reakcje społeczeństwa na te płaszczyzny, stąd nazywana jest historią społeczną, antropologią historyczną. Jedną z najważniejszych jej metod badawczych jest historia mówiona.
View in Google Scholar

21. Salwiński J.: Pamięć i historia II wojny światowej w działalności Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. W: „Apteka pod Orłem. Historia i pamięć. Zbiór szkiców towarzyszących wystawie stałej Apteka Tadeusza Pankiewicza w getcie krakowskim. Kraków 2013, s. 120–134.
View in Google Scholar

22. Ten sam tytuł nosił oddział martyrologiczny przy ulicy Pomorskiej 2, powołany do życia 5 listopada 1981 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki; pierwszą ekspozycję, otwartą 30 września 1982 r., przygotował Tadeusz Wroński.
View in Google Scholar

23. Wystawę tę przygotował zespół specjalistów z MHK pod kierunkiem dyrektora MHK Andrzeja Szczygła z udziałem zastępcy dyrektora MHK ds. naukowych Wacława Passowicza. W składzie zespołu byli: Teodor Gąsiorowski z oddziału MHK Ulica Pomorska oraz pracownicy Działu Historii i Sztuki Krakowa Nowoczesnego MHK: Janusz Tadeusz Nowak i Stanisław Piwowarski.
View in Google Scholar

24. Salwiński J.: Pamięć i historia…, s. 135.
View in Google Scholar

25. Ibidem, s. 133–135.
View in Google Scholar

26. Wystawę przygotowali Teodor Gąsiorowski i Andrzej Kuler.
View in Google Scholar

27. Salwiński J.: Pamięć i historia…, s. 133–135.
View in Google Scholar

28. Inaczej określane jako muzeum fabularne. Wystawa ma więc przede wszystkim opowiadać, wprowadzać odbiorcę w nowy świat rzeczywistości historycznej, kulturowej. Zdziebłowski S.: Świt muzeów narracyjnych [online]. Warszawa, PAP – Nauka w Polsce, 26 czerwca 2012 r. [dostęp: 18 listopada 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://www.naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,390550,swit-muzeow-narracyjnych.html.
View in Google Scholar

29. Gluziński W.: U podstaw muzeologii. Warszawa 1980, s. 121.
View in Google Scholar

30. Marszałek A.: Wokół…, s. 32.
View in Google Scholar

31. Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 6. Kraków w latach 1945–1989. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 2004, s. 124, 125.
View in Google Scholar

32. O koncepcji oryginalności i autentyczności obiektów muzealnych zob. Gluziński W.: U podstaw…, s. 143–152.
View in Google Scholar

33. Świecimski J.: Eksponat muzealny w aspekcie zagadnień ontologicznych, estetycznych i etycznych. „Opuscula Musealia” 2004, z. 13, s. 10; Gluziński W.: U podstaw…, s. 125.
View in Google Scholar

34 Gluziński W.: U podstaw…, s. 130.
View in Google Scholar

35. Ibidem, s. 126.
View in Google Scholar

36. Piwowarski S., Salwiński J.: Rozbicie więzienia św. Michała w Krakowie 18 VIII 1946. Kraków 1997, s. 87–91.
View in Google Scholar

37. Saryusz-Wolska M.: Spotkania czasu z miejscem…, s. 236.
View in Google Scholar

38. List dra Stanisława Wcisły do Muzeum AK z 11 stycznia 2006 r., cyt. za: Makuła P.: „Kreacja obiektu muzealnego na przykładzie zarysu projektu wystawy tzw. kolekcji bieżanowskiej”. Kraków 2008, s. 15. Praca dyplomowa pisana pod kierunkiem dr. hab. Jana Święcha, prof. UJ, na Podyplomowym Studium Muzeologicznym UJ. Mps dzięki uprzejmości autora.
View in Google Scholar

39. Jeżowski G.: Ulica Pomorska…, s. 31.
View in Google Scholar

40. Gąsiorowski T., Kuler A., Natkaniec M.: Sybiracy – obywatele polscy – więźniowie i zesłańcy. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1990, z. 17, s. 75–81; Chwalba A.: Dzieje Krakowa…, s. 196, 197.
View in Google Scholar

41. Fieldorf M., Zachuta L.: Generał „Nil” August Emil Fieldorf. Fakty, dokumenty, relacje. Warszawa 1993, s. 7–9; Fieldorf J.: Opowieść o moim mężu, Emilu Fieldorfie. Oprac. A.M. Kobos [zapis nagrania na taśmie magnetofonowej z 1977 r. [online]. [dostęp: 18 listopada 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://www.zwoje-scrolls.com/zwoje34/text02p.htm.
View in Google Scholar

42. Chwalba A.: Dzieje Krakowa…, s. 199.
View in Google Scholar

43. Bobrowski Tadeusz Władysław pseud. Witeź (ur. 1924), kapral Armii Krajowej, inżynier. Od września 1942 r. w AK, w powstaniu warszawskim w grupie Kampinos. W kwietniu 1945 r. aresztowany przez NKWD, wywieziony do obozów pracy za Uralem, skąd wrócił w październiku 1947 r. W 1952 r. ukończył Wydział Inżynierii Lądowej Politechniki Warszawskiej. Do 1985 r. pracownik budownictwa. Informacje za: Fieldorf M., Zachuta L.: Generał „Nil”…, s. 346, 347.
View in Google Scholar

44. Zblewski Z.: Leksykon PRL-u. Kraków 2000, s. 119–122.
View in Google Scholar

45. Musiał F.: Kościół zraniony. Proces księdza Lelity i sprawa kurii krakowskiej. Kraków 2003, s. 127–133.
View in Google Scholar

46. Proces krakowski. Niepokólczycki, Mierzwa i inni przed sądem Rzeczypospolitej. Warszawa 1948, s. 149, 193. Przedm. R. Werfel.
View in Google Scholar

47. Suchorowska-Śliwińska D.: Zbrodnia w imieniu prawa. Józef Ostafin (1894–1947). Oprac. i red. A. Czermak. Kraków 1995, s. 19.
View in Google Scholar

48. Estreicher K. jun.: Dziennik wypadków. T. 2. 1946–1960. Red. A.M. Joniak. Kraków 2002, s. 466. Wstęp Z.K. Witek.
View in Google Scholar

49. Miłobędzki P.: Harcerze w okupowanym Krakowie 1939–1945. Kraków 2005, s. 62–64.
View in Google Scholar

50. Ma rks S.: Dlaczego poszli za Hitlerem? Psychologia narodowego socjalizmu w Niemczech. Przeł. A. Gadzała. Warszawa 2009.
View in Google Scholar

51. Księga pamiątkowa wystawy stałej Krakowianie wobec terroru 1939–1945–1956 w oddziale MHK Ulica Pomorska, założona w czerwcu 2011 r.
View in Google Scholar

52. Dokument frekwencyjny oddziału Ulica Pomorska dostępny w MHK.
View in Google Scholar

53. Frekwencja w oddziale MHK Fabryka Emalia Oskara Schindlera wyniosła w 2009 r. 45 625 osób, w 2010 r. 111 428 osób, w 2011 r. 199 684 osób, w 2012 r. 236 951 osób. Dane opracowane przez Pracownię Strategii i Rozwoju MHK. W 2012 r. frekwencja liczona od stycznia do października.
View in Google Scholar

54. Salwiński J.: Pamięć i historia…, s. 130.
View in Google Scholar

55. Ibidem, s. 10–14. Tam cytowane dane frekwencyjne z ekspozycji MHK przy ul. Pomorskiej 2.
View in Google Scholar

56. Ibidem, s. 154, 155.
View in Google Scholar

57. Piotrowski P.: Muzeum krytyczne. Poznań 2011, s. 72–75.
View in Google Scholar

58. Ibidem, s. 72.
View in Google Scholar

59. Bal M.: Dyskurs muzeum. W: Muzeum sztuki. Antologia. Wstęp i red. M. Popczyk. Kraków 2005, s. 364.
View in Google Scholar

60. Ibidem, s. 360.
View in Google Scholar

61. Szczerski A.: Kontekst, edukacja, publiczność – muzeum z perspektywy „nowej muzeologii W: Muzeum sztuki…, s. 341.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-11-16

Issue

Section

Articles

How to Cite

Wąchała-Skindzier, M. (2026). Formy upamiętnienia czasów stalinowskich w narracji muzealnej na przykładzie wystawy Krakowianie wobec terroru 1939–1945–1956. Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 31, 227-290. https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.15