Emaus – tradycja krakowskiego pielgrzymowania
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.17Abstract
EMMAUS FAIR – THE KRAKÓW PILGRIMAGE TRADITION
Going on a pilgrimage is one of the ways, perhaps the most literal one, of practising religion, centred on commemorating past events by re-enacting a specific ritual. One of such celebrations is the Emmaus fair (Polish: ‘Emaus’) dedicated to the Most Holy Saviour organized annually on Easter Monday in the Zwierzyniec District. The history of this tradition dates back to the Middle Ages. In the 16th century, the church dedicated to the Most Holy Saviour (Kościół Najświętszego Salwatora) was commonly known as the Emmaus church, due to its location at a certain distance from the historic City of Kraków. It was the location beyond city walls, the solemn, religious atmosphere, and the specific scenario that gave these celebrations the form of an urban pilgrimage. An analysis of this social behaviour in Kraków in the context of the custom of peregrination and certain historical events is a reminder of the genesis of one of Kraków’s oldest traditions. Events from the life of Jesus Christ described in the Bible became so important for the Christian religion that the places which commemorated them were considered holy. One of such crucial events is the meeting on the road to Emmaus. Iconography relating to the meeting in Emmaus presents Jesus’ disciples as pilgrims, which is reflected in their attire and attributes (the moneybag and the stick). Peregrination, as it is described in the Gospel according to St Luke, is considered as a prototype of Christian pilgrimage, and the pilgrims arriving in Holy Land felt they were faithfully re-enacting the biblical event. The exact location of the original meeting is still not definitely determined. Officially, there are four possible locations. From the 16th century onward, Emmaus pilgrimage sites began to sprout up in Poland. The reasons for this phenomenon included the growing popularity of the pilgrimage tradition among the faithful, unfavourable conditions for pilgrims in Palestine, and the costliness of such an overseas expedition. The destination of an individual or group peregrination commemorating Jesus’ walk to Emmaus was usually a church, a chapel, or a wayside cross located at a certain distance from the town or village where religious services and Easter fair celebrations took place. Upon reaching the destination, the pilgrims participated in a mass during which an excerpt from the Gospel narrating the story of the meeting with Christ Arisen was read. The oldest, 16th-century note about going on a pilgrimage on Easter Monday in the context of urban space was written in Kraków. Throughout the 17th and the 18th centuries, the fair organized at the parish church in Zwierzyniec was honoured with the presence of the Archbrotherhood of the Passion (Arcybractwo Męki Pańskiej), and the celebrations commemorating the passage from Jerusalem to Emmaus acquired the form of a procession. The topography of mediaeval Kraków, with the city centre encircled by city walls and the village of Zwierzyniec lying at a certain distance, offered perfect conditions for it. Therefore, the choice of location at the Church of the Most Holy Saviour was by no means a random one. Even as late as the 1930s, the traditional scenario of the Emmaus peregrination took the faithful to St Bronisława’s Hill, to the Church of the Most Holy Saviour, where they attended a mass and then walked around the church three times in a procession. Afterwards, some of the pilgrims (probably the majority) would indulge in the entertainment offered at the fete, exploring shooting ranges, merry- go-rounds and swings, or wandering among the stalls and buying souvenirs. Finally, the participants practising the Kraków Emmaus tradition would go for the obligatory walk to Kościuszko Mount. Nowadays, the route of the pilgrimage on Easter Monday is much shorter, being basically limited to the area of the Salwator neighbourhood.
References
1. Dziś dzielnica Krakowa, a do 1910 r. gmina wiejska.
View in Google Scholar
2. W Poniedziałek Wielkanocny tradycja „chodzenia na Emaus” w różnych regionach Polski istniała jeszcze na początku XX w. W Dynowie w tym dniu istniał zwyczaj odwiedzania cmentarzy i palenia świeczek, nazywany „chodzeniem na Emaus”, zob. Archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ, wywiady nr 8980 i nr 8981.
View in Google Scholar
3. Szerzej: Kwiecińska M.: Krakowskie tradycje. Emaus na Zwierzyńcu. Kraków 2012. Folder wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Dom Zwierzyniecki, 4 kwietnia – 23 września 2012 r., kurator Magdalena Kwiecińska.
View in Google Scholar
4. Lepszy L.: Lud wesołków w dawnej Polsce. Kraków 1899, s. 15.
View in Google Scholar
5. Bogdana Pilichowska przypomina o trzech innych emausowych odpustach w Krakowie, które odbywały się do XVIII w. i ulokowane były poza murami miasta, przy kościołach: świętych Sebastiana i Rocha, św. Wawrzyńca, św. Gertrudy. Zob. Pilichowska B.: Krakowskie „Emausy” w źródłach archiwalnych od XVI do XVIII wieku. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2004, nr 10, s. 77–104.
View in Google Scholar
6. W Betlejem w związku z narodzeniem, na Golgocie – miejsce ukrzyżowania, na Górze Oliwnej – miejsce wniebowstąpienia i wiele innych.
View in Google Scholar
7. Do Świątyni Jerozolimskiej jeszcze w czasach przedchrześcijańskich przybywali Żydzi trzy razy do roku – z okazji Pesach (Święto Przaśników), Szawuot (Święto Tygodni) i Sukkot (Święto Namiotów).
View in Google Scholar
8. Dziękuję siostrze Lucynie z Betlejem ze zgromadzenia sióstr karmelitanek i bratu Antonowi ze Wspólnoty Błogosławieństw w Emaus Nikopolis za udzielone konsultacje i dostarczone archiwalne zapiski oraz literaturę przedmiotu.
View in Google Scholar
9. Dziś mieści się tam zakon trapistów. W pobliżu znajduje się Emaus Nikopolis – dom Zgromadzenia Ojców z Bétharram, od 1897 r. własność karmelitanek z Betlejem, a który od lat siedemdziesiątych XX w. dzierżawi Wspólnota Błogosławieństw. Podczas badań archeologicznych odkryto pozostałości bazyliki pochodzące z III w. Została ona wzniesiona na miejscu domu Kleofasa, który włączono w część nawy bocznej. Mozaiki z willi przeniesiono wówczas na posadzkę świątyni. Duvignau P.: Emmaüs, le site – le mystère. Paris 1937, pp. 126–127. W latach dziewięćdziesiątych XX w. w podziemiach klasztoru brat Anton utworzył salę ekspozycyjną, gdzie umieszczono fragmenty z 300 m kw. mozaiki.
View in Google Scholar
10. Radziwiłł Sierotka M.K.: Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu 1582–1584. Oprac. L. Kukulski. Warszawa 1962, s. 118–119.
View in Google Scholar
11. Ibidem.
View in Google Scholar
12. Korwin S.: Stosunki Polski z Ziemią Świętą. Warszawa 1958, s. 27.
View in Google Scholar
13. Dziś opiekę nad świętym miejscem sprawują benedyktyni. W pamiętnym miejscu stoi wzniesiona w czasach wypraw krzyżowych świątynia. Engleber t O.: 80 siècles d’histoire à Abou Gosh. L’Emmaüs des cross. Jerusalem 1968.
View in Google Scholar
14. Opiekę nad świętym miejscem sprawują franciszkanie; De Sandoli S.: Il santuario di Emmaus e luoghi biblici circonvicini. Jerusalem 1968; Rado J.: Pauline de Nicolay. Pilgrim to Emmaus
View in Google Scholar
1811–1868. Jerusalem 1994.
View in Google Scholar
15. Mruk W.: Pielgrzymowanie do Ziemie Świętej drugiej połowy XIV wieku. Kraków 2001, s. 118–119. Pamiętnik z podróży Radziwiłła Sierotki pochodzi z lat 1582–1584, więc niesłuszna jest uwaga Wojciecha Mruka o rzekomo zapomnianym Latrun w XIV w.
View in Google Scholar
16. „Głos Ziemi Świętej” 1914, r. 9, nr 1, s. 197.
View in Google Scholar
17. Etymologia nazwy Emaus pochodzi od hebrajskiego słowa hammat i znaczy bukłak na wodę. Hammat było starożytną osadą, której nazwę na Emaus zmieniono za czasów cesarstwa bizantyjskiego. Miasto Emaus było znane w okolicy z publicznej łaźni, do której wodociągi doprowadzały wodę z pobliskich źródeł. Dziś miejsce to nazywane jest Źródlaną Doliną.
View in Google Scholar
18. Biblia Tysiąclecia, Łk 24, 13. Poznań–Warszawa 1980.
View in Google Scholar
19. Laney C.: „The Identifictation of Emmaus. Selective Geographical Problems in the Life of Christ”, fragment pracy doktorskiej, 1977, mps, dostępny w internecie: http://www.bibleplaces.com/Identification_of_ Emmaus,_by_J_Carl_Laney.pdf [dostęp: 8 października 2014 r.].
View in Google Scholar
20. W przypisie autor dodaje: „trzecie miejsce Emmaus (co znaczy ciepłe kąpiele) było obok miasta Gasara, czwarte obok Tyberiady (dziś Hammat)”.
View in Google Scholar
21. Notabene autor pisze, że okoliczny plac został zakupiony od Abu Gosza, nazywanego szejkiem z Hejaz, który osiedlił się na początku XIX w. w historycznym Kiriat-Jearim, dziś noszącym nazwę od jego imienia. Abu Gosz w przeważającej większości jest zamieszkiwane przez ludność arabską. Meczet przylega do murów XII-wiecznej świątyni klasztoru Benedyktynów.
View in Google Scholar
22. Zob. „Głos Ziemi Świętej” 1911, r. 6, nr 1–2, s. 23.
View in Google Scholar
23. Pelczar J.: Ziemia Święta i islam czyli szkice z pielgrzymki do ziemi Świętej. Lwów 1875, s. 353–354.
View in Google Scholar
24. Dahler E.: Miejsca biblijne. Przeł. G. Kania. Warszawa 1999. s. 57–59.
View in Google Scholar
25. W El-Kubeibe przeprowadzone zostały badania także później, bo w czasie II wojny światowej. Kierował nimi franciszkanin o. Bellarmino Kamillo Bugatti, który wysunął tezę o lokalizacji biblijnego Emaus właśnie w El-Kubeibe. Por. Bugatti B.: Francescano, sacerdote, archeologo. Firenze–Jerusalem 1991, p. 58–59.
View in Google Scholar
26. Chouraqui A.: De l’Emmaüs des Croisés au monastère de la résurrection: Abu Gosh. Jerusalem 1995.
View in Google Scholar
27. Thiede C.P.: Emaus. Zaginione święte miejsce chrześcijaństwa. Przeł. B. Przybyłowska. Warszawa 2007.
View in Google Scholar
28. Według innych badaczy piąta legia weteranów wojny rozbiła swoją kolonię w dzisiejszym Emaus Nikopolis, zob. Cleromnt-Ganneau C.: Archeological Researches in Palestine during the years 1873–1874. Vol. 1. London 1899, p. 468; Guillemot J.-B.: Emmaüs-Nicopolis. Paris 1886.
View in Google Scholar
29. Rozmowy z osobami duchownymi przeprowadziłam w 2012 r.
View in Google Scholar
30. Najstarsze wzmianki o Emaus związane są z powstaniem Machabeuszy w 167 r. p.n.e.
View in Google Scholar
31. W Onomastikonie, który został przetłumaczony z greki na łacinę przez św. Hieronima (dzieło nazwał Liber locorum), wśród ponad 600 różnych nazw geograficznych wymienia się także Nikopolis określany jako Emaus: „Żydzi uważają, że Ajjalon to wioska niedaleko Nikopolis (Emaus), na drugim kamieniu milowym na drodze do Jerozolimy” (Liber locorum, rozdz. 19, w. 13–17). Dziś historycznym miejscem związanym z objawieniem się Chrystusa opiekuje się Wspólnota Błogosławieństw. Poza ogrodzonym terenem z ruinami kościoła z czasów bizantyjskich i warownią z czasów krucjat jest umieszczona tablica, której napis w języku hebrajskim informuje, że Ajjalon to starożytne miasto Izraelitów, gdzie znajduje się dolina ze źródłem oraz ślady systemu wodociągów rzymskiego miasta Emmaus- Nicopolis (Emaus Nikopolis). Arabskie miasteczko Amwas (hebr. Emmaus) istniało do wojny sześciodniowej w 1967 r.
View in Google Scholar
32. Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła peregrynacja do Ziemi Świętej (1582–1584). Wyd. J. Czubek. „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce” 1925, t. 15, cz. 2, s. 73.
View in Google Scholar
33. Duvignau P.: Emmaüs, le site – le mystère. Paris 1937, p. 171.
View in Google Scholar
34. Informacje uzyskane na podstawie rozmowy z o. Antonem w Emaus Nikopolis w czerwcu 2012 r.
View in Google Scholar
35. Wewnątrz zespołu klasztornego Księży Zmartwychwstańców przy ul. ks. Pawlickiego w Krakowie znajduje się kaplica pw. Pielgrzymów z Emaus, która nawiązuje do tego fragmentu Ewangelii. W Pradze natomiast jest XIV-wieczny klasztor Benedyktynów zwany klasztorem Emaus – Emauzský klášter.
View in Google Scholar
36. Pierwszą znaną pielgrzymką z Polski do Ziemi Świętej odbył najmłodszy syn Bolesława Krzywoustego, Henryk, w 1154 r. Natomiast pierwsze zachowane opisy z podróży pochodzą dopiero z XVI w. Notabene pierwszy opis krakowskiej wędrówki na Emaus również pochodzi z XVI w. Jest to notatka sporządzona przez papieskiego legata Giovanniego Paola Mucantego.
View in Google Scholar
37. Podolska J.: Pielgrzymi polscy do Ziemi Świętej 1350–1450. „Peregrinus Cracoviensis” 1996, z. 4, s. 213–223, ryc. 2 na s. 217. 38. Por. Radziwiłł Sierotka M.K.: Podróż do Ziemi Świętej…, s. 118–119.
View in Google Scholar
39. Antologia pamiętników polskich XVI wieku. Wybór i oprac. S. Drewniak, M. Kaczmarek. Red. R. Pollak. Wrocław 1966, s. 8.
View in Google Scholar
40. Jaklińska-Duda A.: Krakowskie tradycje Emausu. Kraków 1977, s. 1.
View in Google Scholar
41. Biblia Tysiąclecia…, Łk 24, 13–16, 28–32.
View in Google Scholar
42. Wokół przemierzonego przez uczniów dystansu trwają polemiki i stawiane są tezy, że rzekomo w pierwotnym zapisie było 160 stadiów (ok. 32 km). Polemiki te są o tyle istotne, że stają się podstawą do wnioskowania na temat zasadności niektórych miejsc uznawanych za Emaus. Emaus Nikopolis jest oddalone od Jerozolimy o ok. 32 km, a Abu Gosz i El-Kubeibe o ok. 11 km (ok. 60 stadiów).
View in Google Scholar
43. Lepszy L.: Lud…, s. 15.
View in Google Scholar
44. Jarosz-Mackiewicz E.: Średniowieczne misterium „Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim” Mikołaja z Wilkowiecka jako inspiracja reżyserska w dwudziestowiecznym teatrze polskim. „Kultura, Media, Teologia” 2011, nr 7, s. 41–63.
View in Google Scholar
45. Dramaty staropolskie. Antologia. Oprac. J. Lewański. T. 2. Warszawa 1959, s. 342.
View in Google Scholar
46. Najprawdopodobniej wspomniany kasztel jest owym Castrum Emaus wymienianym w średniowiecznych przewodnikach, w których opisywano itineraria w Ziemi Świętej – Item Castrum Emaus in quo est ecclesia ubi duo discipuli congnoverunt Christum yhesum in fracione panis. Est etami ibi sepulcrum s. Cleophe, qui fuit unus de duobus discipulis (Przeto Castrum Emaus, w którym jest kościół, gdzie dwaj uczniowie rozpoznali Chrystusa przy łamaniu chleba. Jest tam także grobowiec św. Kleofasa, który był jednym z owych dwóch uczniów; tłum. K. Winiarczyk); Mruk W.: Pielgrzymowanie…, s. 118. Castrum (łac.) – miejsce obronne, twierdza. Słownik łaciny średniowiecznej w Polsce. T. 2, z. 1. Wrocław1959, s. 234.
View in Google Scholar
47. Dramaty staropolskie…, s. 326.
View in Google Scholar
48. Confraternitas Compassionis Desu Christi et Beatissimae Virginis Mariae, zwane popularnie Bractwem Męki Pańskiej lub Bractwem Dobrej Śmierci, zostało założone przy kościele Franciszkanów w Krakowie w 1595 r. Z czasem podniesione do rangi arcybractwa, odbywało pielgrzymki do różnych sanktuariów. Bruździński A.: Bractwa religijne w siedemnastowiecznym Krakowie. W: Historia świadectwem czasów. Księdzu profesorowi Markowie Tomaszowi Zahajkiewiczowi. Red. W. Bielak, S. Tylus. Lublin 2006, s. 103–147.
View in Google Scholar
49. Zob. np. Tyszko P.: Obraz przestrzeni miejskiej Krakowa XIV–XV wieku w świadomości jego mieszkańców. Lublin 2001; Myśliwski G.: Człowiek w średniowieczu wobec czasu i przestrzeni. Warszawa 1999.
View in Google Scholar
50. Gennep A. van: Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii. O bramie i progu (…) i o wielu innych rzeczach. Przeł. B. Biały. Wstęp J. Tokarska-Bakir. Warszawa 2006.
View in Google Scholar
51. Chmiel A.: Szkice krakowskie. Biblioteka Krakowska, nr 100. Kraków 1947, s. 72–73.
View in Google Scholar
52. Zob. Pilichowska B.: Krakowskie „Emausy”…, s. 87.
View in Google Scholar
53. Symbolika bramy (także drzwi) jako tej oddzielającej rzeczywistość zewnętrzną od wewnętrznej – tego co swoje od tego co obce, sacrum i profanum, a przekroczenie granicy, przejście przez nią jako włączenie się do nowego (innego) świata jest sposobem myślenia magiczno-religijnego od czasów najdawniejszych. Do dziś jest on obecny w obrzędowości dorocznej, rodzinnej i innej. Wiele miejsca tej kwestii w swoich pracach poświęca Mircea Eliade, zob. Eliade M.: Sacrum i profanum. O istocie religijności. Przeł. R. Reszke. Warszawa 1996.
View in Google Scholar
54. Janicki Z.: Wspomnienia II. Polskiej Pielgrzymki do św. Ziemi w r. 1909. Kraków 1910, s. 20.
View in Google Scholar
55. „Głos Ziemi Świętej” 1911, r. 6, nr 1–2, s. 197.
View in Google Scholar
56. Steinke A.: Mała Lola. Najmłodsza uczestniczka pielgrzymki w 1907 roku. „Ziemia Święta” 2001, nr 1, s. 54–59; Pelczar J.: Ziemia Święta i islam…, s. 350.
View in Google Scholar
57. Biblia Tysiąclecia…, Łk 24, 28–29.
View in Google Scholar
58. Ibidem.
View in Google Scholar
59. Chmiel A.: Szkice krakowskie…, s. 80.
View in Google Scholar
60. W tym kontekście pisze Arnold van Gennep, że granice wyznacza się za pomocą przedmiotów – mogą to być słup, most, kamień, które zostały posadowione w danym miejscu z towarzyszeniem rytuału poświęcenia. W kontekście omawianej pielgrzymki granicą obrzędu przejścia jest mur i brama, ale także most na Rudawie, o którym wspomina nieznany autor opisu odpustu z początku XX w.: „Ledwie przestąpisz most na Rudawie już wita cię gwar i hałas, granie trąbek…”. Por. Archiwum Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (dalej cyt. AME), Emaus i Rękawka w Krakowie – rękopisy i notatki Seweryna Udzieli, ks. Augustyna Błachuta, Antoniego Moksteina, Władysława Krupińskiego, 1905–1915, sygn. I/324/Rkp.
View in Google Scholar
61. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1926, nr 95, z 7 kwietnia, s. 7.
View in Google Scholar
62. „Emaus w Krakowie” – notatki Seweryna Udzieli, AME, sygn. I/324/Rkp, s. 4.
View in Google Scholar
63. Witkiewicz K.: Pamiątki i zabawki ludowe z kiermaszu krakowskiego. „Przemysł, Rzemiosło, Sztuka” 1924, r. 4, nr 1, s. 27.
View in Google Scholar
64. Informacje uzyskane podczas rozmowy z ks. inf. Jerzym Bryłą przeprowadzonej 19 grudnia 2011 r.
View in Google Scholar
65. Zob. Chmiel A.: Szkice…, s. 75.
View in Google Scholar
66. Były one eksponowane podczas wystawy Tradycje krakowskie. Emaus na Zwierzyńcu (por. przyp. 3). Najstarsze obiekty znajdują się w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
View in Google Scholar
67. Motyw Żyda w polskiej kulturze ludowej został szeroko opisany przez etnografów. W kontekście tradycji Emaus na Zwierzyńcu wysuwane są różne jego interpretacje. Odnoszą się one m.in. do ewangelicznych zapisów lub Starego Testamentu, a także historycznej obecności Żydów w tej dzielnicy Krakowa. Nie ma jednoznacznie stwierdzonej przyczyny występowania tych figurek podczas odpustu oraz ich funkcji.
View in Google Scholar
68. Nr inw. MHK-73/Xa, MHK-74/Xa, MHK-106/Xa, MHK-107/ Xa, MHK-108/Xa, MHK-117/Xa, MHK-358/Xa, MHK-359/Xa, MHK-360/Xa, MHK-361/Xa, MHK-362/Xa/1-2, MHK-420/III, MHK-421/III.
View in Google Scholar
69. Rusinek M.: Pluton z Dzikiej Łąki. Ziemia miodem płynąca. Warszawa 1980, s. 7.
View in Google Scholar
70. Grzybowska K.: Estreicherowie. Kronika rodzinna. Kraków 1999, s. 8.
View in Google Scholar
71. Kwestia narodowego pątnictwa w Krakowie i do Krakowa została szeroko opisana w literaturze fachowej. Peregrynowanie do Krakowa było wynikiem społecznie uznanej od czasu wprowadzenia autonomii galicyjskiej (1861–1873) roli miasta jako centrum polskości.
View in Google Scholar
72. „Emaus w Krakowie”…
View in Google Scholar
73. „Czas”1912, nr 160, z 9 kwietnia, s. 2.
View in Google Scholar
74. „Czas” 1918,nr 149, z 2 kwietnia, s. 2.
View in Google Scholar
75. Kantor R.: Kalejdoskop krakowski. Gawędy o Krakowie, krakowianach i ich zwyczajach. Toruń 1996, s. 24.
View in Google Scholar
76. Ówczesny naczelnik gminy Bronowice koło Krakowa.
View in Google Scholar
77. Figura znajduje się w bocznym ołtarzu kościoła św. Kazimierza przy ul. Reformackiej 4 w Krakowie. Jest ona czczona jako patronka pielgrzymów. Pielgrzymi ofiarowali do Bazyliki Grobu Pańskiego srebrny kielich wykonany przez Czaplickiego, krakowskiego złotnika.
View in Google Scholar
78. Wiśniowski G.: Polska pielgrzymka do Ziemi Świętej w roku 1907. „Przegląd Powszechny” 1997, nr 12, s. 342–349; Janicki Z.: Pierwsza Polska Pielgrzymka do Ziemi Św. 1907 r. Kraków 1907.
View in Google Scholar
79. W programie pierwszej polskiej pielgrzymki znalazły się święta miejsca – sanktuaria w Jerozolimie i jej najbliższej okolicy.
View in Google Scholar
80. Zob. Janicki Z.: Wspomnienia…, s. 20.
View in Google Scholar
81. Trzecia pielgrzymka do Ziemi św. Od 22 czerwca do 15 lipca b. r. „Głos Ziemi Świętej” 1914, r. 9, nr 1, s. 99–161.
View in Google Scholar
82. Ibidem, s. 200; „Głos Ziemi Świętej” 1915, r. 10, nr 1, s. 7.
View in Google Scholar
83. De Sandoli S.: The Sanctuary of Emmaus and nearby Biblical Sites. Jerusalem 1990.
View in Google Scholar
84. „Głos Ziemi Świętej” 1907, r. 2, nr 1, s. 24.
View in Google Scholar
85. Informacje uzyskane podczas rozmów z zakonnikiem z Abu Gosz w Izraelu w 2012 r.
View in Google Scholar
86. Turner V., Turner E.: Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej. Przeł. E. Klekot. Kraków 2009.
View in Google Scholar
87. Turner V.: Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie. Przeł. W. Usakiewicz. Kraków 2005, s. 143.
View in Google Scholar
88. Janicki Z.: Pierwsza Polska Pielgrzymka…, s. 5–9.
View in Google Scholar
89. Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 5. Kraków w latach 1939–1945. Kraków 2002, s. 367.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

