Historia kościoła św. Szczepana
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2015.10Abstract
THE HISTORY OF ST STEPHEN’S CHURCH
The Gothic Church of St Stephen in Krakow was founded on the walls of an earlier one, linked with a settlement located in the area of present-day Szczepański Square before the granting of town charter to Krakow. The church was situated in the centre of a parish burial ground, laid out somewhat diagonally to the subsequent street network provided for in the town charter. The construction work began towards the end of the thirteenth century and continued over the next two hundred years. Furnished with a chancel of the outer outline based on a rectangular plan, the church was and built to a twoaisled and four-bayed hall design with a vault resting on two pillars. The two-aisled spatial arrangement was one of the two characteristic trends in sacred architecture in Krakow during the reign of King Casimir II the Great (1333–1370); that solution was used locally for as long as until the fifteenth century. Corresponding vault designs were used in St Mark’s and All Saints’ Churches in Krakow, which were vaulted at about the same time as St Stephen’s Church. An outline of the Gothic hall of St Stephen’s Church is included in the north-west vista of Krakow from 1603–1605 featured in the sixth volume of Civitates orbis terrarum by Braun and Hogenberg. Aside from the direct vicinity of the church, St Stephen’s Parish encompassed a vast area of suburbs and villages situated north-west of Krakow. The church was subject to royal patronage and remained at the disposal of the secular clergy until it was taken over by the Jesuit Order towards the end of the sixteenth century. The first quarter of the seventeenth century saw the expansion of the church by adding two Baroque chapels, named after Saint Stanislaus Kostka and Saint Ignatius of Loyola. It was probably in the 1670s that the body of the church was converted into a three-aisled structure. The Gothic outer walls of the church were preserved during the alteration. The side aisles were topped with matronea vaulted in parallel to the vault of the central nave, similarly to the solution applied when altering St Mark’s Church in the first quarter of the seventeenth century. St Stephen’s Church was redeveloped on the initiative of Chancellor Stefan Koryciński, who was also planning to have St Ignatius’ Chapel converted into a family mausoleum patterned on the Sigismund Chapel at Wawel Cathedral. The design documentation from the middle of the seventeenth century and a codicil to Koryciński’s will are valuable sources of information when it comes to the reconstruction of what the former church looked like before and after the alteration. The eighteenth century saw the church fall into ruin. Taken away from the Jesuits in 1723, in 1758 it became part of the complex of the Krakow Academy. Due to gradual deterioration of the building, the Austrian authorities, which ruled Krakow and the region in the era of partitioned Poland, resolved to demolish the church; the decision was in line with the policy of pulling down the structures, both sacred and otherwise, that were not provided with sufficient maintenance funding. A decree was issued in 1797 to transfer the seat of the parish to the Carmelite Church and liquidate the parish cemetery. St Stephen’s Church was demolished in 1802, as were the surrounding buildings, and the former complex of parish structures and a Jesuit college was replaced with a square, whose current name, Szczepański, comes from Saint Stephen (święty Szczepan in Polish), the patron of the church. Before World War II a new church was built for the parish, also dedicated to Saint Stephen, situated on Sienkiewicza Street, on the other side of Three Bards Avenue (Aleje Trzech Wieszczow). It contains some of the furnishings of the original church, including the Gothic baptismal font from 1425. The archaeological survey carried out in Szczepański Square in 2009 ultimately testified to the veracity of assumptions about the layout of the Gothic church described above.
References
1. Temat nieistniejących kościołów Krakowa jako osobne zagadnienie podjął Michał Rożek, zob. Rożek M.: Nie istniejące kościoły Krakowa. „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 1983, t. 33, s. 95–120, tam także autor podał starszą literaturę przedmiotu. Odnośniki bibliograficzne do pozycji zawierających wzmianki o kościołach wyburzonych w Krakowie pod koniec XVIII i na początku XIX w. zamieszcza także Danuta Rederowa, opisując przemiany miasta w tym czasie (Rederowa D.: Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796–1809). Cz. 1. Zagadnienia urbanistyczne. „Rocznik Krakowski” 1957–1959, t. 34, z. 2, s. 63–177). Z „pisarzy historycznych”, którzy zajęli się problemem likwidacji krakowskich obiektów sakralnych warto tu przywołać Władysława Chotkowskiego i Marię Estreicherównę (Chotkowski W: Ks. prymasa Poniatowskiego spustoszenia kościelne w Krakowie. Przyczynek do dziejów Uniwersytetu. Kraków 1918; Es t re i che równa M.: Wykaz zniesionych kościołów, kaplic i klasztorów w Krakowie: „Kalendarz Katolicki Krakowski na rok 1889”, s. 105–119). Literatura dotycząca poszczególnych kościołów jest zbyt obszerna, aby celowe było jej przytaczanie na potrzeby niniejszego tekstu. Jego autorka, zajmując się zjawiskiem popularności rozwiązań halowych w architekturze średniowiecznego Krakowa, dokonała zestawienia i omówienia nieistniejących gotyckich kościołów o tym właśnie układzie przestrzennym, zob. Goras M.: Zaginione gotyckie kościoły Krakowa. Kraków 2003.
View in Google Scholar
2. Rożek M.: Nieistniejący kościół św. Szczepana w Krakowie. „Biuletyn Historii Sztuki” 1974, t. 36, z. 3, s. 215–226.
View in Google Scholar
3. Idem: Nie istniejące…, s. 101–104.
View in Google Scholar
4. Łodzińska K.: „Nieistniejący kościół św. Szczepana w Krakowie”. Kraków 2000, mps w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Interpretację Kingi Łodzińskiej przyjęła w 2002 r. autorka niniejszego tekstu, wskazując na przynależność kościoła do odrębnego schematu przestrzennego w ramach rozwiązań halowych, związanego z późną recepcją osiągnięć tzw. warsztatu królewskiego, do którego – oprócz gotyckiej postaci kościoła św. Szczepana – zostały zaliczone jeszcze trzy krakowskie realizacje z podobnego czasu. Goras M.: Zaginione gotyckie…, s. 50–61, 132–140.
View in Google Scholar
5. Paszenda J.: Kościół św. Barbary w Krakowie z domem zakonnym księży jezuitów. Historia i architektura. Biblioteka Krakowska, nr 125. Kraków 1985, s. 46, 347. Tezę o dwunawowości kościoła badacz wygłosił w niepublikowanym referacie „Kościoły jezuickie w badaniach ostatniego półwiecza”, wygłoszonym na sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki w Krakowie Sztuka Krakowa dzisiaj 20 października 2000 r.
View in Google Scholar
6. Idem: Budowle jezuickie w Polsce XVI–XVIII. T. 3. Kraków 2006, s. 240–242 oraz il. 125 i 128.
View in Google Scholar
7. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 222–223; ŁodzińskaK.: „Nieistniejący kościół…”, s. 34; Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 242.
View in Google Scholar
8. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny. Kraków 1975, s. 214–215. Por. idem: Sprawozdanie z badań nad przedlokacyjnym Krakowem prowadzonych w 1965 r. „Materiały Archeologiczne” 1967, t. 8, s. 253. Na niektórych XVIII-wiecznych planach Krakowa (plan Szwedzki, 1702; plan Pruski, 1794), inaczej niż na planie Kołłątajowskim z 1785 r. przedstawiono rzeczywistą orientację kościoła i obrys jego murów (w skali kartograficznej). Badania Kazimierza Radwańskiego wykazały, oprócz reliktów prezbiterium, zarys zakrystii od północy i kaplicy św. Ignacego od południa. Pod kaplicą zlokalizowano kryptę. Informację o tym przekazuje: Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 222.
View in Google Scholar
9. Dziękuję pani Elżbiecie Dubis za udzielone informacje. Wyniki ostatnich badań archeologicznych nie były dotąd publikowane. Elżbieta Dubis przedstawia je w niniejszym tomie.
View in Google Scholar
10. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 214–215.
View in Google Scholar
11. Ibidem.
View in Google Scholar
12. Rajman J.: Średniowieczne patrocinia krakowskie. Kraków 2002, s. 155.
View in Google Scholar
13. Węcławowicz T.: Bohemi Cracoviam muraverunt. „Umĕni” 1998, t. 46, s. 410.
View in Google Scholar
14. Rajman J.: Średniowieczne…, s. 155.
View in Google Scholar
15. Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa od r. 1300 do 1400. Cz. 1–2. Wyd. F. Piekosiński, J. Szujski. Monumenta Medii Aevi Historica, t. 4. Kraków 1878, cz. 1, s. 6, nr 21; s. 14, nr 95.
View in Google Scholar
16. Monumenta Poloniae Vaticana. T. 1. Kraków 1913–1946, s. 113, 183.
View in Google Scholar
17. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1257–1506. T. 2. Wyd. F. Piekosiński. Monumenta Medii Aevi Historica, t. 7. Kraków 1882, s. 499, nr 374.
View in Google Scholar
18. Wzmianki o zapisach z XIV w.: Księgi ławnicze krakowskie 1365–1376 i 1390–1397. Wyd. S. Krzyżanowski. Kraków 1904, s. 27, nr 220; s. 235, nr 1816; s. 302, nr 2312; Najstarsze księgi… Cz. 2, s. 217; z XV w.: Kr zyżanowski S.: Morsztynowie. „Rocznik Krakowski” 1898, t. 1, s. 335; Cracovia artificum 1300–1500. Wyd. J. Ptaśnik. Kraków 1917, s. 102, nr 340, s. 106, nr 345.
View in Google Scholar
19. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis Liber Beneficiorum Dioecesis Cracoviensis. T. 2. Wyd. A. Przeździecki. Kraków 1863–1864, s. 14–18; por. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 215.
View in Google Scholar
20. Rajman wymienia osiem ołtarzy średniowiecznych i wczesnonowożytnych (do XVI w.), wzmiankowanych w źródłach, alfabetycznie: św. Agnieszki (bractwo garncarzy), św. Anny (białoskórników), Świętych Apostołów, św. Mikołaja (czerwonych garbarzy), Najświętszej Marii Panny, św. św. Piotra i Pawła, św. Sebastiana (bractwo ogrodników), św. Urszuli (Bractwo Jedenastu Tysięcy Dziewic, bractwo wdów i sierot (Orbatorum). Rajman J.: Średniowieczne…, s. 74–75.
View in Google Scholar
21. Jakub z Iłży ostatecznie uznany został przez sąd biskupi za heretyka i zbiegł na Śląsk w 1535 r. Zmarł jako kaznodzieja luterański w 1542 r.
View in Google Scholar
22. Joannis Długosz Senioris…, s. 14–18.
View in Google Scholar
23. Komorowski W.: Rozwój Krakowa intra muros w średniowieczu. W: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta. Red. J. Wyrozumski. Biblioteka Krakowska, nr 150. Kraków 2007, s. 174; Paszenda J.: Budowle jezuickie…, il. 130.
View in Google Scholar
24. „Templi (S. Barbare) amplitudo, nescio an non aequat istam S. Stephanis. Hoc scio, illud S. Barbarae commodius longe esse, et ad conciones et ad sacra audienda, cum hoc S. Stephani per medium (quam ineptitudinem nescio an numquam alibi, quam hic Cracoviae in duabus ecclesiis viderim) columnas habet”, Archivum Romanum Societatis Jesu (dalej cyt. ARSI), Germ. 161, f. 122, cyt. za: Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 219, tłum. za: Łodzińska K.: „Nieistniejący kościół…”, s. 18; por. Paszenda J.: Kościół św. Barbary …, s. 46, 347.
View in Google Scholar
25. „Temlum (S. Barbarae) (…) ad concionandum capacius est, quam S. Stephanus, cum sit una integra testudo sine ullis columnis vel impedimentis”, ARSI, Germ. 161, f. 303, cyt. za: Pa s zenda J.: Kościół św. Barbary…, s. 348, tłum. za: Łodzińska K.: „Nieistniejący kościół…”, s. 18.
View in Google Scholar
26. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 237.
View in Google Scholar
27. „Accomodata melius altaria tria in S. Stephan: Maius, Beatae Virginis et medii temple”, ARSI, Pol. 66, f. 92 v., cyt. za: Łodzińska K.: „Nieistniejący kościół…”, s. 19). Por. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 237.
View in Google Scholar
28. Akta wizytacji dekanatu krakowskiego 1599 roku przeprowadzonej z polecenia kardynała Jerzego Radziwiłła. Cz. 1. Wyd. C. Skowron. W: Materiały do dziejów Kościoła w Polsce. T. 2. Lublin 1965, s. 52–53. Kostnicę, o której mowa, stojącą przy kaplicy św. św. Macieja i Mateusza, przeniesiono wkrótce – w 1602 r. – w sąsiedztwo szkoły parafialnej. Zob. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 237.
View in Google Scholar
29. „W czasie, gdy jezuici przejmowali kościół – wraz z budynkami pośrodku dzisiejszego placu: probostwem, przylegającą do niego od wschodu wikarówką i kaplicą Świętych Macieja i Mateusza oraz z ogrodem po północnej stronie ciągu wspomnianych zabudowań – zachodnią część dzisiejszego placu (gdzie później wzniesiono gmach nowicjatu) zajmowały trzy działki mieszczańskie, zabudowane kamienicami. Jezuici do 1610 roku sukcesywnie wykupywali i nie bez trudności zajmowali wszystkie trzy nieruchomości, a jednocześnie (w 1593 r.) wznieśli także dla nowicjatu zabudowania na fragmencie ogrodu, wzdłuż pierzei ul. Żydowskiej. W 1616 roku zaczęto, a w 1637 roku ukończono prace nad zabudowaniami nowicjatu na wykupionych nieruchomościach po zachodniej stronie placu”. Cyt. za: Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 243–244.
View in Google Scholar
30. Ibidem, s. 238.
View in Google Scholar
31. W 1608 r. ołtarz św. Katarzyny dla Bractwa św. Urszuli, w 1609 r. – ołtarz św. Jadwigi. W 1615 r.„zmodernizowano” ołtarz św. Mikołaja, przenosząc go na inne miejsce i wprawiając weń obraz Dolabelli, za: ibidem, s. 238.
View in Google Scholar
32. ARSI, Pol. 66, k. 108v., za: loc. cit.
View in Google Scholar
33. Pruszcz P.H.: Stołecznego miasta Krakowa kościoły i klejnoty, w Krakowie 1647, s. 26, za: Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 218.
View in Google Scholar
34. Tak brzmi zapis z testamentu mieszczki Agnieszki Kadłubowiczowej z 1652 r. O darowiźnie na sklepienie traktuje też zapis Marcina Ziętkowicza, zob. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 218.
View in Google Scholar
35. Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANK), Inwentarz Tymczasowy 378, Archiwum Pinoccich, za: Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 218; por. Łodz ińska K.: „Nieistniejący kościół…”, s. 16.
View in Google Scholar
36. List z załącznikiem ze wskazówkami architekta zamieszcza w aneksach Michał Rożek, zob. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 224–225.
View in Google Scholar
37. Ibidem, s. 221.
View in Google Scholar
38. Rzut i przekrój zamieszcza Michał Rożek, zob. ibidem, s. 218–220 oraz Paszenda J.: Budowle jezuickie…, il. 123, 124.
View in Google Scholar
39. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 221.
View in Google Scholar
40. Nieznany budowniczy podaje wymiary istniejącego korpusu oraz liczbę i rozmieszczenie przypór zewnętrznych, „których jest po trzy po każdej stronie wychodzących na pułtrzecia łokcia z muru, który dzielą ściany we czterech części”. Cyt. za: Łodzińska K.: „Nieistniejący kościół…”, s. 34.
View in Google Scholar
41. Ibidem, s. 21.
View in Google Scholar
42. Ibidem, s. 19; por. przyp. 27.
View in Google Scholar
43. Loc. cit.
View in Google Scholar
44. Rożek w przypisie cytuje list Grodzickiego, uważa jednak, że gdyby kościół był dwunawowy, zostałoby to odnotowane w zapisach dokumentacji Radziwiłła, tak jak to miało miejsce w przypadku kościoła Wszystkich Świętych; w efekcie godzi się na sprzeczność przedstawionej przez siebie rekonstrukcji z informacją zawartą w liście superiora jezuitów. Myśl Rożka powtórzył Paszenda, opatrując przypisem ten sam cytat w swojej monografii kościoła św. Barbary z 1985 r.; w późniejszym czasie jednak sformułował tezę o dwunawowości kościoła św. Szczepana (por. przyp. 5), a w wydanej w 2006 r. książce powtórzył ją, popierając argumentami i zgadzając się z Łodzińską.
View in Google Scholar
45. Łodzińska K.: „Nieistniejący kościół…”, s. 20.
View in Google Scholar
46. Zin W.: Z badań nad kościołem Wszystkich Świętych w Krakowie. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1974, t. 8, s. 16.
View in Google Scholar
47. Dwunawową dyspozycję kościoła św. Marka udowodniono podczas badań w 1991 r. Zob. Sudacka A., Niewalda W.: Kościół św. Marka w średniowieczu. Badania historyczne i architektoniczne. W: Studia z dziejów kościoła św. Marka. Red. Z. Kliś. Kraków 2001, s. 159–169; Myszka M.: Badania archeologiczne przy kościele św. Marka w Krakowie. W: Studia z dziejów…, s. 139–157.
View in Google Scholar
48. Kościół św. Marka został przesklepiony pod koniec XIV lub na początku XV w., wsparte filarami sklepienie nie przetrwało dłużej niż do XVI w., barokowa przebudowa wnętrza nastąpiła w pierwszej połowie XVII w.; kościół Wszystkich Świętych przesklepiono w podobnym co kościół św. Szczepana czasie, przebudowany został zapewne w ciągu XVIII w., zburzony w 1835 r.; kościół św. Jakuba przesklepiono prawdopodobnie na początku XV w., zburzono w latach 80. wieku XVIII. Zob. Gor a s M.: Zaginione gotyckie…, s. 132–134. Dwunawowe kościoły o wydłużonych proporcjach rzutu nawy powstały w Niepołomicach, Szydłowie, Stopnicy i Wiślicy. Trzy pierwsze są dwufilarowe, kolegiata wiślicka jest większa i ma trzy filary. Wrażenie zatarcia podziałów przęsłowych osiągnięto, kierując żebra z filarów ku wspornikom umieszczonym parami na ścianach krótszych, a pojedynczo na ścianach dłuższych korpusu. Uzyskany efekt dośrodkowo skierowanej, jednorodnej przestrzeni uważany jest za szczytowe osiągnięcie twórców związanych z domniemywanym warsztatem królewskim. Gor a s M.: Zaginione gotyckie…, s. 134; por. Miłobędzki A.: Późnogotyckie typy sakralne w architekturze ziem polskich. W: Późny gotyk. Studia nad sztuką przełomu średniowiecza i czasów nowych. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Wrocław 1962. Warszawa 1965, s. 90; Węcławowicz T.: Małopolska i Ziemie Ruskie Korony. W: Architektura gotycka w Polsce. T. 1. Red. T. Mroczko, M. Arszyński. Warszawa 1995, s. 72.
View in Google Scholar
49. Por. Węcławowicz T.: Małopolska i Ziemie Ruskie…, s. 73; Miłobędzki A.: Późnogotyckie typy sakralne…, s. 90. O gotyckiej postaci kościoła św. Marka: Sudacka A., Niewalda W.: Kościół św. Marka…, s. 159–169. Waldemar Niewalda rekonstruuje sklepienia kościoła św. Marka na podobieństwo rozwiązania zastosowanego w kościele w Szańcu.
View in Google Scholar
50. Miedzioryt Cracovia Metropolis Regni Poloniae w: Braun G., Hogenberg F.: Civitates orbis terrarum. T. 6. Kolonia 1618, tabl. 43. Fragment tej panoramy Krakowa z widokiem kościoła św. Szczepana (oznaczonego 4) został zamieszczony w artykułach: Waldemara Komorowskiego Zanim powstał plac Szczepański (XIII–XVIII w.) (ryc. 8) oraz Ireny Palcy O losach wyposażenia nieistniejącego kościoła św. Szczepana na placu Szczepańskim, w niniejszym tomie; zob. Banach J.: Dawne widoki Krakowa. Kraków 1983, s. 58–76, 179, poz. 6.
View in Google Scholar
51. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 239; Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 222; Łodzińska K.: „Nieistniejący kościół…”, s. 34.
View in Google Scholar
52. Łodzińska K.: „Nieistniejący kościół…”, s. 34.
View in Google Scholar
53. Archiwum Kurii Metropolitalnej, Wizytacja nr 28, s. 23–25, 43–50, cyt. za: Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 222. Wcześniejsza wizytacja z 1711 r., przeprowadzona przez biskupa Łubieńskiego, nie opisuje architektury kościoła, zajmując się jego wyposażeniem. Archiwum Kapituły Krakowskiej, Wizytacja nr 63, s. 605–607, za: Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 222.
View in Google Scholar
54. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 224. Aneks II. Wskazówki dotyczące odnowienia kościoła św. Szczepana.
View in Google Scholar
55. Ibidem.
View in Google Scholar
56. „W małym chórze okrągłości za ołtarzem dać począwszy ją wysoko od ziemie, a to dla tego aby dać proportiey, która by nie była quadratem, a tak będzie proportia i będzie wygoda formom i obchodem na oktawę w farnym kościele około ołtarza i za ołtarz”. Cyt. za: ibidem.
View in Google Scholar
57. „(…) ganki byliby nad kapitelami. Sklepienia po bokach musiałoby być dwoiste. Jedne nad kaplicami aż do ganku, a drugie nad gankiem aż do dachu”. Cyt. za: ibidem.
View in Google Scholar
58. Zob. Myszka M.: Badania archeologiczne…, s. 141.
View in Google Scholar
59. Por. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 119.
View in Google Scholar
60. „(…) okna w kapliczkach w pulcerklu wyłomać trzeba w starym murze przeciwko framugom”. Cyt. za: ibidem, s. 225.
View in Google Scholar
61. „Okna, które są za ołtarzem, zawsze blask daią w oczy, by naypiekniejszy był ołtarz, nie rozeznać go. Z tym po boku dwie okna mniejsze dać i tak będzie ksztaltniey, wydolnie, a przecie nie jak laternia”. Cyt. za: loc. cit.
View in Google Scholar
62. Por. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 240. W trzecim od zachodu prześle umieszczone były wejścia również w czteroprzęsłowych kościołach Wszystkich Świętych i Mariackim, na co zwraca uwagę Paszenda. Także obrys kościoła na planach wskazuje na taką lokalizację krucht.
View in Google Scholar
63. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 239.
View in Google Scholar
64. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 219–220.
View in Google Scholar
65. „Zdaje mi się, że ta fundacya do skutku nie doszła; ja przynajmniej, który w wieku moim młodzieńczym jeszcze byłem kilka razy w kościele św. Szczepana, nie mogę sobie przypomnieć, abym tam widział podobnie wspaniałą kaplicę, jak być miała. Ani też nikogo z żyjących już nie znam, któryby mnie o tem oświecił”. Cyt. za: Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego. Wyd. S. Estreicher. T. 2. Biblioteka Krakowska, nr 41. Kraków 1909, s. 211–212.
View in Google Scholar
66. „(…) imposita est capellae S. Ignati ad S. Stephanum vestis in parte marmore, parietibus, extructis mauzoleis, depicta integre. Copula, aliisq. adiectis ornamentis (…)”, ARSI, Pol. 55, k. 15, cyt. za: Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 222, por. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 239. Okładziny marmurowe w kaplicy zostały wykonane przez mistrza kamieniarskiego Adama Negowicza. Zob. Tatarkiewicz W.: Czarny marmur w Krakowie. „Prace Komisji Historii Sztuki” 1952, t. 10, s. 161.
View in Google Scholar
67. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 242; Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 222.
View in Google Scholar
68. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 241.
View in Google Scholar
69. Ołowiane organy o 24 głosach opisuje wizytacja Łubieńskiego; jeszcze w 1801 r. wśród licytowanych przedmiotów prawdopodobnie te same organy opisywane są jako „piękne i bardzo dobre”. Rederowa D.: Studia…, s. 108.
View in Google Scholar
70. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 222.
View in Google Scholar
71. Ibidem, s. 221.
View in Google Scholar
72. Wizytacja Załuskiego mówi o dziewięciu ołtarzach: Najświętszej Marii Panny – Bractwo św. Urszuli, Zdjęcia z Krzyża, św. Anny – białych garbarzy, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny – krupników, św. Mikołaja przy ambonie – czerwonych garbarzy, św. Jadwigi Śląskiej, św. Magdaleny – ogrodników, św. Stefana – garncarzy (św. Stefana – króla węgierskiego). Por. Pruszcz P.H.: Klejnoty stołecznego miasta Krakowa albo kościoły i co w nich jest widzenia godnego i znacznego. Kraków 1861, s. 38. Wcześniejsza wizytacja Łubieńskiego mówi o ośmiu ołtarzach w nawie. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 222; Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 241.
View in Google Scholar
73. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 225.
View in Google Scholar
74. ANK, sygn. E22, ryc. 260; Nieruchomości miasta Krakowa w czasach Sejmu Czteroletniego. Opis z 1792 roku. Wyd. K. Follprecht. Kraków 2007, il. 39, s. nlb.
View in Google Scholar
75. Reprodukcje akwarel ze zbiorów Pawlikowskiego w: Muczkowski J.: Dawne warownie krakowskie. „Rocznik Krakowski” 1911, t. 13, s. 1, tabl. III–XII, XXII–XXXI. Rysunki Veita z Teki Grabowskiego w: Nieruchomości miasta Krakowa…, il. 38, 39, 41, s. nlb.
View in Google Scholar
76. Rederowa D.: Studia…, s. 108.
View in Google Scholar
77. Przebudowę kaplicy św. św. Macieja i Mateusza ukończono w 1654 r. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 238.
View in Google Scholar
78. Por. Tomkowi c z S.: Kołłątajowski plan Krakowa z r. 1785. „Rocznik Krakowski” 1907, t. 9, s. 154. Fragment panoramy Krakowa na planie Kołłątajowskim z widokiem kościoła św. Szczepana (oznaczonego 28) został zamieszczony w artykule Waldemara Komorowskiego Zanim powstał plac Szczepański…, w niniejszym tomie (ryc. 14).
View in Google Scholar
79. Paszenda J.: Budowle jezuickie…, s. 242.
View in Google Scholar
80. Ibidem, s. 239. Na zły stan świątyni zwracała uwagę wizytacja Załuskiego. Por. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 223.
View in Google Scholar
81. Rederowa D.: Studia…, s. 108.
View in Google Scholar
82. Nieruchomości miasta Krakowa…, s. 65–82.
View in Google Scholar
83. Estreicher K.: Emanuela Murraya opisanie Krakowa a literatura o Krakowie i plan Kołłątajowski. „Rocznik Krakowski” 1977, t. 48, s. 81.
View in Google Scholar
84. Rederowa D.: Studia…, s. 108; Chmiel A.: Szkice krakowskie. Biblioteka Krakowska, nr 100. Kraków 1974, s. 191.
View in Google Scholar
85. Rederowa D.: Studia…, s. 108. 11 października 1801 r. ukazała się notatka w „Gazecie Krakowskiej” zapowiadająca na 15 października licytację „zbywających rzeczy kościelnych” z kościołów św. Szczepana i kaplicy św. św. Macieja i Mateusza. Dochód ze zlicytowanych sprzętów miał posłużyć remontowi domów proboszcza i wikariuszy przy kościele Karmelitów. Dzwon, zdeponowany pod wagą miejską, można było kupić jeszcze w listopadzie tamtego roku. W lipcu i sierpniu 1801 r. wykonano też opis obu kościołów, znajdujący się w Archiwum Narodowym w Krakowie. Por. Bąkowski K.: Kronika krakowska 1796–1848. Cz. 1. od r. 1796 do 1815. Biblioteka Krakowska, nr 27. Kraków 1905, s. 19–20.
View in Google Scholar
86. Rederowa D.: Studia…, s. 109. Pierwotne plany zbudowania koszar „w miejscu św. Macieja i św. Szczepana kościołów” nie zostały zrealizowane. Zabudowania dawnego jezuickiego nowicjatu zlikwidowano w 1809 r., a stacjonujące w nich wojsko wcześniej przeprowadzono na Wawel.
View in Google Scholar
87. Niewielka część zabytków z wyposażenia kościoła znajduje się w nowym kościele św. Szczepana przy ul. Sienkiewicza, m.in. gotycka chrzcielnica z 1425 r., ołtarz i obraz Matki Boskiej Pocieszenia, relikwiarze, kielichy, ornaty, dalmatyki i kapa. U Karmelitów na Piasku przetrwała barokowa kapa z haftem przedstawiającym męczeństwo św. Szczepana. Zob. Rożek M.: Nieistniejący kościół…, s. 223. Więcej sprzętów pochodzących z kościoła, także znajdujących się na prowincji, wymienia Agnieszka Zabielska, zob. Zabielska A.: Architektura i sztuka zburzonego kościoła św. Szczepana w Krakowie. Kraków 2011, s. 113–114.
View in Google Scholar
88. „Nie jestem taki nabożnik, abym miał dowodzić, że kościoła zburzyć nie można, a jednak niemiło mi, że rząd austryacki tyle zburzył świątyń Pańskich, chociaż na żadną ani gonta nie wbił, ani cegły w uszkodzony mur kościelny nie wprawił. Mamy tu wprawdzie wiele kościołów, nawet nad potrzebę (…); lecz przecie nie do niego należało burzyć, rozwalać i znosić to, co pobożność naszych przodków tak wielkim nakładem i kosztem stawiała i wzniosła”. Cyt. za: Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego…, s. 213. Należy tu jednak dodać, że taką samą politykę względem obiektów nieposiadających środków na utrzymanie prowadziła w następnych latach administracja Księstwa Warszawskiego oraz Wolnego Miasta Krakowa, a uprzednio, w latach osiemdziesiątych XVIII w., prymas Poniatowski. Zob. Rederowa D.: Studia…, s. 99, 100.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

