Wolni z placu Szczepańskiego. Opowieść rodzinna
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2015.15Abstract
THE WOLNYS FROM SZCZEPAŃSKI SQUARE IN KRAKOW. THE STORY OF A FAMILY
2 Szczepański Square is the address of an impressive burgher house, built in Art-Nouveau-inspired style. The main entrance is crowned with the monogram JW and the year in which the construction was completed, namely 1909. Jan Wolny, craftsman and activist of local craftsmanship circles, had the house erected for his family and firm. He was born in Węgierska Gorka on 10 December 1871 as the ninth child of Agnieszka, nee Strzałka, and Jozef Jan, owner of a mill and a sawmill, community activist, deputy to the Diet of Galicia and Lodomeria (Sejm Krajowy) in Lwow (known at that time by its German name of Lemberg; now Lviv in Ukraine – translator’s note). The family house on a mill river was built by his grandparents Tomasz Wolny and Katarzyna Anna, nee Gałuszka, descended from an affluent family of highland farmers living in the nearby village of Cięcina. This is an important fact; Jan grew up in the Gałuszka family and kept coming back to Cięcina in memories and in reality for the rest of his life. Having turned twelve, he worked as an apprentice with joiner Stanisław Gałuszka at his shop in Krakow. A graduate from an evening school, he served in the 56th Infantry Regiment; when the period of military service came to an end, he contacted his relatives via a paternal uncle, the Reverend Jakub Wolny, a parish priest based in Niepołomice. In 1895, Jan Wolny became a certified master joiner and was admitted to the joiners’ and coopers’ guild. In 1899, he owned a joiner’s shop and dwelling at 4 św. Tomasza Street in Krakow. He was happily married to Natalia Karolina Bajer, who supported him in running the business. A concession to open an undertaker’s, later named the Concordia, was awarded to him in 1900. He was also appointed master craftsman of the joiners’ guild of Krakow. It was thanks to the flourishing business that Jan could afford to buy the former presbytery of St Stephen’s Church at 2 Szczepański Square. In 1908–1909, he had a house with two annexes built at that site. The bottom storey contained the undertaker’s business, moved to this location as soon as in 1909, and a funeral store. The basement of the house and the rooms underneath the courtyard were used for storage. The Concordia provided services for several thousand funerals in a year. In 1898, Jan was appointed member of the board (wydział) of the joiners’ and coopers’ guild, and in 1907 he became guild master, or head of the guild, and a member of the board (wydział) of the Chamber of Handicraft and Industry Associations (Izba Stowarzyszeń Rękodzielniczych i Przemysłowych) in Krakow. He initiated the establishment of a lending company (społka kredytowa) at the guild, which offered “quick and cheap credit” for guild members, and sat on the board of the company once it had been set up. In 1908, he was elected councillor of the City of Krakow for the first time.
References
1. Osoby współpracujące z autorem artykułu: Anna Kwiatek – kwerenda archiwalna w Archiwum Narodowym w Krakowie w zakresie działalności społecznej i gospodarczej Jana Wolnego w krakowskim rzemiośle, pomoc redakcyjna w wyszukiwaniu źródeł informacji; Aleksandra Jaklińska-Duda – autorka fotografii kamienicy przy placu Szczepańskim 2 w Krakowie: elewacji, wejść, klatki schodowej, witraży, obróbka fotograficzna; Anna Kowalska – autorskie fotografie, cenna bieżąca współpraca redakcyjna i rodzinna recenzja tekstu; Zofia Kostrzewska-Kalala, Andrzej Kostrzewski, Anna Kowalska, Zygmunt Kulig, Danuta Polańska-Wojnarowicz, Teresa Uroda-Wolny, Andrzej i Witold Zalewscy, Małgorzata Ryblewska-Gawor – informacje, fotografie i dokumenty ze zbiorów rodzinnych; Wojciech Wolny – obróbka fotograficzna i skanowanie, Mikołaj Wolny – skanowanie. Wszystkim osobom współpracującym dziękuję za życzliwą pomoc; Szymonowi Ziobrowskiemu, współwłaścicielowi hotelu Antique Apartments, za zgodę na fotografowanie wnętrza kamienicy; Elżbiecie Firlet, kustosz Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, dziękuję za pomoc w uzyskaniu dostępu do archiwaliów krakowskich.
View in Google Scholar
2. „Stenograficzne Sprawozdania Galicyjskiego Sejmu Krajowego z roku 1866”, 16. posiedzenie 4. sesji Sejmu galicyjskiego, 20 grudnia 1866 r., s. 246.
View in Google Scholar
3. Ibidem, roczniki 1866–1869.
View in Google Scholar
4. „Stenograficzne Sprawozdania Galicyjskiego Sejmu Krajowego z roku 1869”, 24. posiedzenie 3. sesji 2. periodu Sejmu galicyjskiego, 25 października 1869 r., Sprawozdanie Komisji Propinacyjnej – alegat L, s. 569–588.
View in Google Scholar
5. „Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerji z Wielkim Księstwem Krakowskim”, roczniki z lat 1869–1875 (r. 1869 w jęz. niem.).
View in Google Scholar
6. Pietschka K.: Wohnhaus des Herr Wolny in Gorka, rysunek, 1865, Archiwum Państwowe w Żywcu, sygn. DDŻ 541/1. Późniejsze przebudowy domu: sygn. DDŻ 541/2-6.
View in Google Scholar
7. Karta przemysłowa z 1 lipca 1895 r., L. 31811, Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANK), Wpis do Księgi członków Stowarzyszenia stolarzy i bednarzy w Krakowie, sygn. 29/182/27.
View in Google Scholar
8. Jezierski J.: Przewodnik ilustrowany po mieście Krakowie i okolicach. Kraków 1901, wkładka reklamowa, s. nlb.; Kurek J.: Mój Kraków. Wyd. 3. Kraków 1970, s. 24; Grodziska-Ożóg K.: Cmentarz Rakowicki w Krakowie. Kraków 1983, s. 215–221, 400, 434–435; Piekarczyk J.: Krakowskie firmy – Wolny. „Gazeta Krakowska” 1984, nr 12, z 14–15 stycznia, s. 4 (artykuł na podstawie wywiadu z Jerzym Wolnym); Wolny B.: Dzieje rodziny Wolnych, cz. III. „BIM Brzeski Magazyn Informacyjny” 1998, nr 3, s. 24–25; idem: Wolni z placu Szczepańskiego. Opowieść rodzinna poświęcona pamięci Jana i Natalii Wolnych. Szczecin 2012; wyd. 2 rozsz. Szczecin 2015 (druk niskonakładowy, w zbiorach rodzinnych); idem: Jan Wolny z Węgierskiej Górki, krakowski przedsiębiorca, 1871–1936. „Gronie. Historia, kultura, sztuka. Wydawnictwo poświęcone Żywiecczyźnie i Beskidom” 2013, nr 13, s. 195–197.
View in Google Scholar
9. Jan i Natalia Wolni kupili tę nieruchomość od Ludwiki Szancerowej. Umowa kupna – sprzedaży została zawarta 11 lutego 1908 r., ANK, Hipoteka Krakowa, sygn. HKr II 4, s. 2.
View in Google Scholar
10. Purchla J.: Jak powstał nowoczesny Kraków. Wyd. 2. Kraków 1990, s. 128.
View in Google Scholar
11. Stanisław Gabriel Żeleński (1873–1914), syn kompozytora Władysława Żeleńskiego, ukończył studia architektoniczne na Uniwersytecie Lwowskim. Postać znana w rodzinie Wolnych, bowiem to on w 1912 r. sprzedał bratu Jana, Antoniemu Wolnemu, posiadłość dworską w Słotwinie (obecnie w granicach Brzeska). W czasie działań wojennych odwiedził Słotwinę, był adiutantem gen. Tadeusza Rozwadowskiego. Postrzelony śmiertelnie pod Kraśnikiem, wzięty do niewoli przez Rosjan, zmarł w pociągu sanitarnym. Za: Sroczyński Z.: Żeleńscy. Rodowód – dzieje rodu Żeleńskich z Żelanki. Warszawa 1997.
View in Google Scholar
12. Wniosek Jana Wolnego o zmianę nazwy firmy na Zakład Pogrzebowy „Concordia” z 5 sierpnia 1915 r.; wpis zmiany nazwy do Rejestru Handlowego z 11 sierpnia 1915 r., ANK, Akta Sądu Okręgowego w Krakowie, Rejestr Handlowy, sygn. RH 451 A IX 350.
View in Google Scholar
13. Muczkowska Z.: Pod Krukiem. W: Kopiec wspomnień. Red. J. Gintel. Wyd. 2 rozsz. Kraków 1964, s. 64.
View in Google Scholar
14. Księgi protokołów z posiedzeń wydziału cechu stolarzy i bednarzy w Krakowie, ANK, sygn. 29/182/37, 29/182/38; Protokół sesyonalny majstrów stolarskich z lat 1849–1933, ANK, sygn. 29/182/36; Księga protokołów posiedzeń Izby Stowarzyszeń Rękodzielniczych i Przemysłowych w Krakowie z lat 1907–1915, ANK, sygn. 29/536/5. Zob. też Jastrzębski J.: Izba Rzemieślnicza w Krakowie w latach 1927–1939. Kraków 2010.
View in Google Scholar
15. Protokół sesyonalny majstrów stolarskich…, s. 503.
View in Google Scholar
16. Akt powołania fundacji w zbiorach rodzinnych.
View in Google Scholar
17. Poczta Magazynu. Raz jeszcze o firmie „Wolny”. Szczegóły pewnego bankructwa. „Gazeta Krakowska” 1984, nr 42, z 18–19 lutego, s. 4.
View in Google Scholar
18. Księga protokołów posiedzeń wydziału cechu stolarzy i bednarzy z lat 1925–1938, ANK, sygn. 29/182/38, s. 141.
View in Google Scholar
19. Wspomnienia Olgi Rottengruberowej, korespondencja, rkps, w zbiorach rodzinnych.
View in Google Scholar
20. Jacek Purchla pisze o ówczesnym tempie budowy kamienic krakowskich. „Podstawowe warunki tak szybkiego tempa budowy – to liczna i tania siła robocza, pracująca intensywnie przez 12 godzin dziennie, dobra organizacja pracy na placu budowy oraz rytmiczne dostawy materiałów budowlanych”. Cyt. za: Purchla J.: Jak powstał…, s. 85.
View in Google Scholar
21. W latach okupacji niemieckiej zaangażowany był wraz z żoną Jadwigą i córką Haliną w działalność konspiracyjną krakowskiego Kedywu AK. Zob. Stermińska W.: Prof. Dr Stefan Ziobrowski 1890–1969. „Wiadomości Botaniczne” 1970, t. 14, z. 2, s. 87–89.
View in Google Scholar
22. Kordyl Z.: Dr Janina Kuligowa. „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 33, s. 7; eadem: Owocne 25-lecie. „Myśl Społeczna” 1982, nr 4, s. 21 (o dr Janinie Kulig z okazji rocznicy powstania Zakładu Leczniczo-Wychowawczego Caritas w Krakowie).
View in Google Scholar
23. W latach 1952–1971 był dyrektorem II Szpitala Miejskiego w Krakowie i równocześnie pełnił obowiązki ordynatora oddziału wewnętrznego. Za: Kirchmayer S.: Wspomnienie pośmiertne - dr med. Zygmunt Kulig. „Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej” 1973, nr 50, z. 1.
View in Google Scholar
24. Formalności rejestracyjne zmian osobowych w spółce zostały załatwione dopiero w 1942 r., ANK, Akta Sądu Okręgowego w Krakowie, Rejestr Handlowy, sygn. RH 451 A IX 350.
View in Google Scholar
25. Spis abonentów telefonicznych na rok 1939. Kraków 1939, s. 150–151.
View in Google Scholar
26. Maria Magdalena z domu Kazanowicz 1° v. Sendorek, 2° v. Wolna (1914–2003), mgr geografii, przed 1939 r. była działaczką ZHP. W czasie okupacji niemieckiej działała w tajnych strukturach Stronnictwa Ludowego Roch, od 1945 r. w PSL. Od 1957 r. należała do grona instruktorek harcerskich Kuźnia. Odznaczona m.in. Złotym Krzyżem Zasługi. Honorowa obywatelka miasta Jasła. Autorka wspomnień spisanych w latach 2000–2003, rkps w zbiorach rodzinnych. Współautorka z Anną Wilczyńską-Nowak albumu poświęconego malarstwu jej ojczyma, Antoniego Pinkasa (1888–1935), wydanego nakładem własnym w Tuchowie w 2001 r. Kolekcję obrazów ojczyma ofiarowała Muzeum Regionalnemu w Jaśle. Była żoną Jerzego Wolnego od 1950 r. Zob. również Marcinkowski J., Fitowa A.: Ruch ludowy w Małopolsce i na Śląsku 1939–1945. Ludzie, myśl programowa, prasa konspiracyjna. Warszawa 1987, s. 50–51, 372, 397; Matusowa B.: Na partyzancki poszły bój 1939–1945… Oprac. S. Młodożeniec-Warowna. Warszawa 1968, s. 114, 119, 120, 227 (dedykacja autorki z 25 września 1968 r.); Sepioł A.: 30 lat Muzeum Regionalnego w Jaśle, Jasło 1969–1999. Jasło 1999, s. 6–7, 21; Kalicińska M., Wojtycza J.: Maria Wolna (1914–2003). „Gazeta w Krakowie” (lokalny dodatek „Gazety Wyborczej”) 2005, nr 22, z 27 stycznia, s. 9.
View in Google Scholar
27. Świadectwo egzaminu czeladniczego nr 000028 z 19 października 1943 r. Egzemplarz wydany przez Izbę Rzemieślniczą w Krakowie w miejsce świadectwa wydanego w czasie okupacji, nr rej. Ecz. 1721/43, w zbiorach rodzinnych.
View in Google Scholar
28. Wspomnienia Marii Wolnej, rkps, w zbiorach rodzinnych.
View in Google Scholar
29. RGO – Rada Główna Opiekuńcza, polska organizacja pomocy społecznej, działająca na terenie Generalnego Gubernatorstwa od 1940 r. Za: Dąbrowski A.G.: Rada Główna Opiekuńcza, Biuro Centrali w Krakowie 1940–1945, (2/125) [online]. Archiwum Akt Nowych [dostęp: 10 października 2015 r.]. Dostępny w Internecie: http://www.aan.gov.pl/art,24,rada-glowna-opiekuncza-biurocentrali-w-krakowie-1940-1945-2125.
View in Google Scholar
30. Zob. też Michalczak J.: Czuwanie na Wawelu. „Dziennik Polski” 1996, nr 15, z 18 stycznia, s. 10; Dańko I.: Jak akowcy bronili Wawelu. „Gazeta w Krakowie” (lokalny dodatek „Gazety Wyborczej”) 2007, nr 15, z 18 stycznia, s. 11.
View in Google Scholar
31. Uniwersytet Jagielloński, Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, L. 157/1946/47. Dyplom magistra filozofii w zakresie chemii z 1 czerwca 1947 r., w zbiorach rodziny Wolnych.
View in Google Scholar
32. 1 czerwca 1950 r. firma znalazła się w stanie likwidacji. Likwidatorem ustanowiony został prawnik Jan Ryblewski, mąż wnuczki Jana Wolnego, ANK, Akta Sądu Okręgowego w Krakowie, Rejestr Handlowy, sygn. RH 451 A IX 350.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

