Kronika konserwatorska. Działania konserwatorskie w zachodnim segmencie zespołu pałacowego Pod Krzysztofory w latach 2011–2014

Authors

  • Genowefa Zań-Ograbek

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2015.23

Abstract

FROM THE CONSERVATOR’S CHRONICLE. THE CONSERVATION OF THE WEST PART OF THE KRZYSZTOFORY PALACE COMPLEX IN 2011–2014

In 1914, Krzysztofory Palace saw the release of its first monographic study, written by the outstanding expert in the history and historic sites of Kraków, Doctor Franciszek Klein (1882–1961). Coincidentally, the general rehabilitation and conservation project referred to in the title of the article came to an end on the centenary of that event. In 1965, part of the mansion was taken over by the Historical Museum of the City of Kraków for its central facilities. In 2001, the Museum undertook to invest in the restoration of the historical and artistic quality of the historic building as well as in the necessary update of the technical infrastructure and carry out functional modifications to adjust the venue in line with the standards of modern museum development. The project gave way to yet another, eleventh stage in the transformation of the building that used to be a residence of magnates and a home of the successive administrators of the salt mines of Wieliczka and Bochnia for over 400 years. It is a measurable and particularly noteworthy example of functional and architectural changes bringing together the heritage of past centuries and the modern technological and conceptual developments of the present that a grand-scale general refurbishment of the west part of the mansion entered its first phase. The activities within that project resulted in the merging of historically separate elements of the nineteenth- and twentieth-century buildings at 2 and 4 Jagiellońska Street with the Baroque west corner wing of the mansion, located at 2 Szczepańska Street; also, the unaesthetic makeshift structure leaning on the external south wall was replaced with a two-storey passage containing the Museum’s technical facilities. The architecture of the new building corresponds perfectly to the historic surroundings, constituting a compositional finish of the mansion courtyard.

 

References

1. Klein F.: Pałac „Pod Krzysztofory” w Krakowie. Kraków 1914, s. 3.
View in Google Scholar

2. Ziejka F.: Na ratunek św. Idziemu i Krzysztoforom! Z dziejów walk z burzymurkami w Krakowie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2012, z. 30, s. 9–25.
View in Google Scholar

3. Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac Pod Krzysztofory, Kraków, Rynek Główny 35. Dokumentacja naukowo-historyczna”. Kraków 2001, mps w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie (dalej cyt. WUOZ) i archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa (dalej cyt. MHK).
View in Google Scholar

4. Krasnowolski B.: Pałac Pod Krzysztofory – stan badań, charakterystyka źródeł, postulaty badawcze. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2012, z. 30, s. 25–37; Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny w Krakowie. Wrocław 2008.
View in Google Scholar

5. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu „pod Krzysztofory” w Krakowie. Właściciele i lokatorzy od XIV do XX wieku. Kraków 1999, s. 218.
View in Google Scholar

6. Palca I.: Prace badawczo-konserwatorskie w pałacu Pod Krzysztofory w latach 1917–2005. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2012, z. 30, s. 47–61.
View in Google Scholar

7. Artykuły prezentujące najnowsze ustalenia naukowe wynikające z przeprowadzonych badań historycznych, archeologicznych, architektonicznych oraz konserwatorskich, rozszerzające stan wiedzy o zabytku i zmieniające niektóre informacje zawarte w literaturze naukowej dotyczącej pałacu Pod Krzysztofory zostały opublikowane w 30. zeszycie rocznika „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” w 2012 r. Koncepcja i red. meryt. Genowefa Zań-Ograbek.
View in Google Scholar

8. „Modernizacja obiektu pałac Pod Krzysztofory – głównej siedziby Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Przebudowa, nadbudowa i rozbudowa budynku pałac Pod Krzysztofory. Etap II. Projekt budowlany”. Kraków 2009, mps w archiwum WUOZ i archiwum MHK. Wykonawca: Cempla i Partnerzy Konserwacja Zabytków Marek Józef Cempla.
View in Google Scholar

9. Poszczególne etapy prac były prezentowane na łamach rocznika „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa”: Zań-Ogr abek G.: Kronika konserwatorska 2009 (2010, z. 28, cz. 2, s. 225–236); eadem: Kronika konserwatorska. Budynek przy ul. Jagiellońskiej 4 (2012, z. 30, s. 293–295); eadem: Kronika konserwatorska. Prace budowlano-konserwatorskie w skrzydle zachodnim pałacu Pod Krzysztofory w Rynku Głównym w latach 2011–2012 (2013, z. 31, s. 321–326); eadem: Kronika konserwatorska. Pałac Pod Krzysztofory, skrzydło zachodnie, prace budowlano-konserwatorskie w 2013 roku (2014, z. 32, s. 465–472).
View in Google Scholar

10. Hapanowicz P.: Pałac Krzysztofory. Przewodnik. Kraków 2014.
View in Google Scholar

11. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu „pod Krzysztofory”…
View in Google Scholar

12. Zań-Ograbek G.: „Założenia programowe do konserwacji polichromii we wnętrzach Pałacu Pod Krzysztofory – skrzydło zachodnie”. Kraków, sierpień 2008, mps w archiwum WUOZ i archiwum MHK.
View in Google Scholar

13. Pierwsze sondaże na obecność polichromii wykonała w 2006 r. artystka konserwatorka Danuta Jurczyk-Curyło na zlecenie firmy Cempla i Partnerzy. Odsłonięta fragmentarycznie dekoracja malarska o stylistyce barokowo-klasycystycznej, datowana wstępnie na koniec XVIII w., co potwierdzają dodatkowo badania laboratoryjne wykazujące obecność pigmentu błękitu pruskiego, została hipotetycznie związana z modernizacją zespołu pałacowego dokonaną przez ówczesnego właściciela, Jacka Kluszewskiego. Prace konsultowała znawczyni problematyki zabytkowych polichromii, historyczka sztuki Grażyna Dreścik, autorka dokumentacji „Analiza historyczna – uwagi wstępne w związku z badaniami na obecność polichromii przeprowadzonymi w pałacu pod Krzysztofory przy Rynku Głównym w Krakowie”. Kraków 2008, mps w archiwum WUOZ i archiwum MHK. W 2008 r. konserwację zabezpieczającą fryz podstropowy (datowany na XVII w.) wykonała artystka konserwatorka Wiesława Szczepańska. Prace te opisała w: „Dokumentacja konserwatorska prac przy konserwacji technicznej i zabezpieczeniu fryzu podstropowego na II piętrze pałacu Pod Krzysztofory w Krakowie, Rynek Gł. 35”. Kraków 2008, mps w archiwum WUOZ i w archiwum MHK.
View in Google Scholar

14. Wykonawcą tych prac była firma Ars Longa sp. j. Konserwacja Dzieł Sztuki i Obiektów Zabytkowych. Danuta Mazur, Maciej Mazur.
View in Google Scholar

15. Komorowski W., K r a snowol ski B.: „Pałac Pod Krzysztofory…”, s. 55. Tam informacja, że Kluszewski wznosi swój budynek teatralny w miejscu dawnej ujeżdżalni znajdującej się vis-à-vis pałacu przy ul. Jagiellońskiej, stanowiącej zaplecze gospodarcze pałacu Pod Krzysztofory.
View in Google Scholar

16. Problem autorstwa pozostawia się dalszym badaniom historycznym, towarzyszącym restauracji pałacu.
View in Google Scholar

17. Dreścik G.: Polichromie w pałacu Pod Krzysztofory – uwagi wstępne. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2012, z. 30, s. 167.
View in Google Scholar

18. Posługując się kalendarium dziejów Krzysztoforów, zestawionym w dokumentacji naukowo-historycznej (por. przyp. 3 i 4), można przyjąć, że powstały po 1796 r., gdy Kluszewski przystąpił do przebudowy pałacu na cele luksusowej kamienicy czynszowej. Projektantami mogli być zamieszkujący wówczas w Krzysztoforach architekci Stefan Humbert (1756–1829) lub Sebastian Sierakowski (1743–1824), członkowie loży wolnomularskiej Przesąd Zwyciężony.
View in Google Scholar

19. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu „pod Krzysztofory”…, s. 134–135.
View in Google Scholar

20. Por. przyp. 12.
View in Google Scholar

21. „Program prac konserwatorskich; konserwacja polichromii na ścianach pomieszczeń skrzydła zachodniego oraz detalu architektonicznego pałacu Pod Krzysztofory w Krakowie”. Oprac. J. Szczurek, G. Dreścik. Kraków 2013; „Dokumentacja (powykonawcza) prac konserwatorskich i restauratorskich”. Oprac. J. Szczurek. Kraków 2014, wydruk komputerowy w archiwum WUOZ i archiwum MHK. Oryginalne malowidła były wykonane techniką klejową, przemalowania kazeinowe i emulsyjne. Zgodnie z programem konserwatorskim, wykonano miejscową korektę uprzedniej konserwacji technicznej, usunięto XX-wieczne przemalówki, uzupełniono ubytki tynków, zrekonstruowano warstwę malarską z zastosowaniem technologii szczegółowo opisanej w artykule: Kaczmarczyk M., Gwóźdź K.: Konserwacja estetyczna dekoracji malarskiej pomieszczenia nr 321 w pałacu Pod Krzysztofory, w niniejszym tomie.
View in Google Scholar

22. Wszystkie działania konserwatorskie mieszczą się w przyjętych i dopuszczalnych metodach konserwatorskich, por. Roznerska-Świerczewska E.: Problematyka uzupełnień uszkodzonych malowideł ściennych. „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” 2005, t. 34, s. 351–368. Niezależnie od generalnych decyzji, opartych na zatwierdzonych projektach i programach konserwatorskich, pracom towarzyszyły rozliczne komisje z udziałem służb konserwatorskich i przedstawicieli Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa. Liczne odkrycia dokonywane w trakcie robót były szeroko odnotowywane w prasie krakowskiej.
View in Google Scholar

23. Szczurek J.: „Dokumentacja prac konserwatorskich i restauratorskich. Konserwacja barokowego portalu wejścia do skrzydła zachodniego pałacu Pod Krzysztofory oraz okładziny kamiennej sieni przejazdowej”. Kraków, grudzień 2014, wydruk komputerowy w archiwum WUOZ i archiwum MHK.
View in Google Scholar

24. Por. Zań-Ograbek G.: Kronika konserwatorska (…) prace budowlano-konserwatorskie w 2013 roku… Wzmiankowana piwnica o nieustalonej funkcji nazwana była roboczo lodownią, obecnie autorka, po przeprowadzeniu pogłębionego rozpoznania, uściśla czas jej powstania i wysoce prawdopodobną funkcję.
View in Google Scholar

25. Cempla M. Cechosz S., Holcer Ł.: Podsumowanie wyników badań architektonicznych w pałacu Pod Krzysztofory 2003–2011. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2012, z. 30, s. 61–84.
View in Google Scholar

26. Podstawą merytoryczną pozwolenia było opracowanie: Zań-Ograbek G., Soran-Maluty N.: „Założenia i program konserwatorski dla budynku przy ul. Szczepańskiej 4 / Jagiellońskiej 2 w Krakowie. Program prac konserwatorskich”. Kraków 2013, mps w archiwum WUOZ i archiwum MHK.
View in Google Scholar

27. Zastosowanie blachy miedzianej ma symboliczne znaczenie jako nawiązanie do przeszłości Krakowa, słynącego w wiekach średnich z handlu miedzią, posiadajacego topnie i składy tego metalu przy Wadze Wielkiej na Rynku Głównym. W nadbudowanym pawilonie mieści się sala audytoryjna nazwana Kupferhaus (Dom miedzi), taki napis widnieje też nad wejściem do niej. Oczekuje się, że w niedalekiej przyszłości – zgodnie z projektem – wystrój fasady zostanie wzbogacony stosownym detalem rzeźbiarskim umieszczonym na narożniku.
View in Google Scholar

28. Nagrodę z rąk minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego prof. Małgorzaty Omilanowskiej i dr. hab. Piotra Majewskiego, dyrektora Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, oraz Krzysztofa Dudka, dyrektora Narodowego Centrum Kultury, odebrali podczas gali laureatów XXXV Konkursu 24 kwietnia 2015 r. w Teatrze Wielkim w Łodzi dyrektor MHK Michał Niezabitowski, Adam Świerz, zastępca dyrektora ds. administracyjno-technicznych, oraz Piotr Hapanowicz, kierownik oddziału Krzysztofory.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-11-20

Issue

Section

Articles

How to Cite

Zań-Ograbek, G. (2026). Kronika konserwatorska. Działania konserwatorskie w zachodnim segmencie zespołu pałacowego Pod Krzysztofory w latach 2011–2014. Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 33, 447-458. https://doi.org/10.32030/KRZY.2015.23