Leon Getz (1896–1971) w aktach bezpieki

Autor

  • Marta Superson-Haładyj

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2008.15

Abstrakt

LEON GETZ (1896–1971) IN THE SECRET POLICE FILES

Leon Getz (1896–1971) was born in Lvov, on the borderline of two nationalities: Polish and Ukrainian. His fate was closely linked with the histories of these two nations. He joined the Ukrainian Sich Riflemen unit as a young boy and became involved in the Polish-Ukrainian conflict (the Battle of Lvov, 1918); in the aftermath of the Ukrainian defeat, he was imprisoned at the internment camp in Kraków-Dąbie. Luckily, he was aided by a few friends who helped him out, as a result of which he could begin his studies at the Academy of Fine Arts in Kraków. Having completed his artistic education, he went to live in Sanok where he got a teaching post at the local gymnasium. It was then that he became fascinated by Lemko culture and started to collect and restore Lemko icons, as well as other Lemko artefacts. In 1930 he established the Museum of Lemko Culture („Łemkiwszczyna”) in Sanok and remained the director of that institution for many years. He was accused of cooperating with the Gestapo during WWII. In January 1946 he was arrested and imprisoned at the castle in Rzeszów where he remained for 16 months. His guilt was never proved. After his release from prison, he returned to Kraków and took a teaching post at the Academy of Fine Arts. In March 1953 he was arrested by the offi cers of the Ministry of Public Security of Poland (UB). He was intimidated and, in the course of the interrogation, eventually signed the cooperation agreement (and so did his wife, Maria). When the couple’s attempts to withdraw from further cooperation proved unsuccessful, they both decided to commit suicide. Maria died on May 15 of that year, whereas her husband survived the suicide attempt. The short outline of the artist’s biography demonstrates that the facts of Professor Getz’s life could just as well be distributed into the biographies of several people, that, however, is not the only reason for his uniqueness. Once he had recovered and started to live a normal, active life, the painter immediately became the object of political surveillance. The Security Service (SB) antagonized secret informers against him; consequently, every single step undertaken by the artist was reported to the secret police. His correspondence, particularly the letters he sent abroad, were constantly censored. Once the SB had discovered that Getz was writing memoirs and intended to send them abroad, hectic preparations were initiated in order to intercept his letters, as a result of which the memoirs were stolen from the author by the SB. Today, they constitute a part of the fi les documenting the persecution of Leon Getz which are stored at the Institute of National Remembrance in Kraków. Th e memoirs are a valuable source of information on the artist and his times, revealing the mechanisms which determined UB and SB operation in practice. The painter described the recruitment procedure he had been subjected to, as well as other forms of persecution he had undergone, in much detail. Getz was a very secretive person and rarely spoke about his tragedy. Many of his friends did not realize how desperate his struggle against the communist regime was. Thus, the present paper is an attempt at filling in some of the missing pages in Kraków’s contemporary history. For it was the City of Kraków that became one of Getz’s major inspirations and the favourite theme he used in his art. He depicted not only the beautiful churches, the courtyards and backyards of stately residences, but also the less impressive, ordinary houses. He managed to capture the real essence of the city by avoiding generalization and representing reality with the meticulousness of a conscientious historian, preserving the beauty of detail. In July 1966 Leon Getz presented a large collection of his drawings to the Historical Museum of the City of Kraków.

Bibliografia

1. Podstawą źródłową tego artykułu są akta dotyczące Leona Getza znajdujące się w zasobie Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie. Zespół ten liczy dziewięć tomów akt, z czego trzy pierwsze jednostki zostały wytworzone przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa w czasie prowadzenia sprawy ewidencyjno-obserwacyjnej, natomiast tomy od czwartego do dziewiątego stanowią pamiętniki, które Leon Getz zaczął pisać w 1955 r. W jakich okolicznościach SB weszło w posiadanie tych pamiętników, autorce nie udało się jednoznacznie ustalić, pewny jest fakt, że bezpieka przygotowywała się do ich przejęcia przez długi okres, obawiając się, że mogą zostać przekazane za granicę. Z posiadanych przez SB informacji wynikało, że treści w nich zawarte mogłyby ujawnić kulisy jej działania i politykę rządu PRL w stosunku do mniejszości ukraińskiej.
View in Google Scholar

2. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej oddział w Krakowie (dalej cyt. AIPN-Kr), sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 10–12.
View in Google Scholar

3. Rodzice Józefy Herapin, Maria i Jan, byli niezamożnymi grekokatolikami, którzy zajmowali się dozorowaniem w kamienicy przy ul. Batorego we Lwowie.
View in Google Scholar

4. Getz miał czwórkę rodzeństwa, wszyscy zaczęli szybko pracować, Piotr został szoferem, Olga maszynistką, Julian drukarzem, a Sławomir zegarmistrzem.
View in Google Scholar

5. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 12.
View in Google Scholar

6. Ibidem, s. 12–13.
View in Google Scholar

7. Wtedy też po raz pierwszy dostrzeżono jego talent artystyczny, gdyż nauczyciel zatrzymał jego rysunki na wzór.
View in Google Scholar

8. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 16–18.
View in Google Scholar

9. Jan Lewiński (1851–1919), architekt, profesor politechniki we Lwowie, właściciel firmy projektowo-budowlanej. Jeden z twórców
View in Google Scholar

ukraińskiego modernizmu we Lwowie, zob. Encyclopedia of Ukraine [Encyklopedia Ukrainy]. T. 3. Red. D. Husar Struk. Toronto–
View in Google Scholar

Buffalo–London 1993, s. 95; Purchla J.: Wpływy wiedeńskie na architekturę Lwowa 1772–1918. W: Architektura Lwowa
View in Google Scholar

XIX wieku. Red. J. Purchla. Kraków 1997, s. 42.
View in Google Scholar

10. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 20, 21.
View in Google Scholar

11. Aleksander Nowakowski (1872–1935), malarz, naukę malarstwa rozpoczął w Odessie, następnie podjął studia w Krakowie. W 1923 r. otworzył we Lwowie szkołę malarską, zob. Encyclopedia…, s. 619.
View in Google Scholar

12. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 23.
View in Google Scholar

13. Ibidem, s. 25.
View in Google Scholar

14. Olszański T.A.: Historia Ukrainy XX w. Warszawa 1993, s. 35, 36.
View in Google Scholar

15. Szeptycki Andrzej (1865–1944), hrabia, właść. Szeptycki Roman Aleksander Maria, imię zakonne Andrzej (Andrej), jego matką była Zofia, córka poety i dramaturga Aleksandra Fredry. Bazylianin, od 1910 r. greckokatolicki arcybiskup lwowski i metropolita halicki, doktor prawa, filozofii i teologii, działacz ukraińskiego ruchu narodowego, zob. Metropolita Andrzej Szeptycki – studia i materiały. Red. A. Zięba. Kraków 1994; Torzecki R.: Metropolita Szeptycki. „Więź” 1988, nr 7–8, s. 99–115.
View in Google Scholar

16. Można przypuszczać, że znajdowała się tam część osobistego archiwum metropolity. Zostało ono wywiezione do Rosji. Część tych zbiorów udało się metropolicie odzyskać w ramach rewindykacji dóbr kultury należących do rządu i obywateli polskich, przeprowadzonej na mocy układu polsko-radzieckiego w Rydze w 1921 r. Maciuk O.J.: Archiwum Metropolity Andrzeja Szeptyckiego we Lwowie. W: Metropolita Andrzej Szeptycki…, s. 213.
View in Google Scholar

17. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 26, 27.
View in Google Scholar

18. Ibidem, s. 28.
View in Google Scholar

19. Hrycak J.: Historia Ukrainy 1772–1999. Narodziny nowoczesnego narodu. Lublin 2000, s. 122. Na wezwanie Naczelnej Rady Ukrainy zgłosiło się 28 tysięcy ochotników, ale na zbiórce USS w Stryju na przełomie sierpnia i września 1914 r. doliczono się 10 tysięcy (w związku z zajęciem części Ukrainy przez wojska rosyjskie). Z ochotników tych austriacka komisja wybrała tylko 2500 strzelców, których podzielono na 10 sotni. Po krótkim szkoleniu na Zakarpaciu (Horonda, Strabiczowe) sotnie USS wysłano na front w Karpatach. Zorganizowano ich w kurenie (I kureń – sotnik Hryhorij Kossak, II kureń – sotnik Mychajło Wołoszyn, III kureń – ataman Stepan Szuchewycz), a od października w trzy samodzielne grupy, zob. Dąbkowski T.: Ukraiński ruch narodowy w Galicji Wschodniej 1912–1923. Warszawa 1985.
View in Google Scholar

20. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, 28, 29.
View in Google Scholar

21. Praca liczy 120 kart, jest oprawiona w skórę, ma złocone brzegi i skórzany futerał.
View in Google Scholar

22. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 31–34.
View in Google Scholar

23. Serczyk W.A.: Historia Ukrainy. Warszawa 2001, s. 258. Szerzej zob. Kozłowski M.: Między Sanem a Zbruczem. Kraków 1990.
View in Google Scholar

24. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 37–40.
View in Google Scholar

25. Do 1940 r. istniały samodzielne gminy Czechowice i Dziedzice. Prawa miejskie nadano połączonym gminom 14 grudnia 1950 r., miasto miało nosić nazwę Czechowice. Wywołało to niezadowolenie mieszkańców Dziedzic, którzy podjęli działania na rzecz przywrócenia nazwy Dziedzice. 3 XI 1958 r. dołączono drugi człon „Dziedzice” i odtąd miasto nosi nazwę Czechowice-Dziedzice, szerzej zob.: http://www.czechowice-dziedzice.pl.
View in Google Scholar

26. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 38.
View in Google Scholar

27. Ibidem, s. 39.
View in Google Scholar

28. Obóz Internowanych w Dąbiu znajdował się na terenie byłych koszar wojskowych. Na początku listopada 1918 r. znalazł się pod zarządem polskich władz wojskowych w Krakowie. Do grudnia 1919 r. w obozie przeważały osoby internowane na terenie Galicji Wschodniej, w ramach wojny polsko-ukraińskiej, natomiast od wiosny 1920 r. jeńcy z wojny polsko-bolszewickiej. Obóz był
View in Google Scholar

przepełniony, co sprzyjało epidemiom chorób zakaźnych, brakowało też żywności i opału. To w konsekwencji przyczyniło się do
View in Google Scholar

sporej śmiertelności w obozie. Zob. Karpus Z.: Jeńcy i internowani rosyjscy i ukraińscy w Polsce w latach 1918–1924. Z dziejów militarno politycznych wojny polsko-radzieckiej. Toruń 1991; Czekalski T.J.: Szkice z dziejów Dąbia. Kraków 1993; Filar T.: U stóp królewskiego Wawelu. Społeczność ukraińska w Krakowie w latach 1918–1939. Kraków 2004.
View in Google Scholar

29. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 43, 44.
View in Google Scholar

30. Ibidem, s. 45.
View in Google Scholar

31. Ibidem, s. 45, 46.
View in Google Scholar

32. Ibidem, s. 48.
View in Google Scholar

33. Narodna Torhowla, pierwsza ukraińska spółdzielnia spożywców w Galicji; założona w 1883 roku we Lwowie; prowadziła hurtownie dla sklepów ukraińskich na prowincji i własne sklepy w większych miastach, szkoliła personel ukraińskich placówek handlowych – zob. Feliński M.: Organizacja i rozwój spółdzielczości ukraińskiej w Polsce. „Sprawy Narodowościowe” 1929, R. III, nr 2, s. 215–227.
View in Google Scholar

36. Ibidem, s. 50.
View in Google Scholar

37. Ibidem, s. 51 v–52.
View in Google Scholar

38. W późniejszym czasie pracował również w Seminarium Nauczycielskim Żeńskim.
View in Google Scholar

39. Banach W.: Leon Getz. Katalog zbiorów, sztuka XX wieku. Sanok 2004, s. 16; AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 58.
View in Google Scholar

40. Peszkowski Z.: Z grodu nad krętym Sanem w szeroki świat. Sanok 2004, s. 40,
View in Google Scholar

41. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 60.
View in Google Scholar

42. Ibidem, s. 64.
View in Google Scholar

43. Banach W.: Leon Getz…, s. 5.
View in Google Scholar

44. Proswita – ukraińska organizacja społeczno-oświatowa, założona we Lwowie w 1868 r., zob. Нарuc icmopiї „Пpocвimu”. Ред. I. Meльник. [Zarys historii „Proswity”]. Львiв–Kpaкiв–Пapиж 1993.
View in Google Scholar

45. Zając E.: Oświata i szkolnictwo. Życie kulturalne. W: Sanok. Dzieje miasta. Red F. Kiryk. Kraków 1995, s. 613.
View in Google Scholar

46. Dzieszyński R.A.: Pasje prof. Getza. „Kierunki” 1967, nr 51/52, s. 18–19; Furgała K.: Działalność ukraińskich stowarzyszeń kulturalnych w Sanoku i Sanocczyźnie w XIX wieku i w okresie międzywojennym. Praca licencjacka napisana w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Sanoku pod kierunkiem dr. M. Wawrzonka, Sanok 2005 (kopia w posiadaniu autorki).
View in Google Scholar

47. W sumie w 1940 r. Muzeum zgromadziło 8230 eksponatów, zob. Гeц Л.: Історія музею „Лемківщина” в Сяноці [Gec L.: Historia muzeum „Łemkiwszczyna” w Sanoku]. „Наше Слово”1957, nr 13 (33), z 31 marca, s. 5.
View in Google Scholar

48. Zając E.: Oświata i szkolnictwo…, s. 614.
View in Google Scholar

49. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 68.
View in Google Scholar

50 Dzieszyński R.A.: Sanockie zaułki Leona Getza. „Widnokrąg” 1968, nr 52 (378) z 29 XII, s. 1,2 1968
View in Google Scholar

51. Ibidem, s. 1–2.
View in Google Scholar

52. Левинський A.: Лев Гес – маляр і музейник [Łewynskyj A.: Lew Gec – malarz i muzealnik]. „Наше слово”1957, nr 8 (28), z 24 lutego, s. 7.
View in Google Scholar

53. Кавжун П.: Ґец. [Kawżun P.: Gec]. Львів 1939.
View in Google Scholar

54. Dzieszyński R.A.: Sanockie zaułki…, s. 1, 2.
View in Google Scholar

55. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 99. Stefan Stefański (1914–1998), muzealnik, regionalista, bibliofi l. Przez kilka lat współpracował przy organizowaniu i otwarciu w 1934 r. Muzeum Ziemi Sanockiej. W 1938 r. rozpoczął studia na Akademii Handlu Zagranicznego we Lwowie, jednak wybuch II wojny światowej je przerwał. Powrócił do Sanoka i rozpoczął pracę w sanockim muzeum. Po wyzwoleniu Sanoka w 1944 r. decyzją komendanta miasta został mianowany kustoszem Muzeum Ziemi Sanockiej. Biogram dostępny w Internecie: http://www.biblioteka.sanok.pl/ www/bistefanski-podz.html.
View in Google Scholar

56. Dzieszyński R.A.: Pasje…, s. 1, 2.
View in Google Scholar

57. Banach W.: Leon Getz…, s. 17.
View in Google Scholar

58. Ibidem, s. 18.
View in Google Scholar

59. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 100.
View in Google Scholar

60. Ibidem, s. 103.
View in Google Scholar

61. Ibidem, s. 105.
View in Google Scholar

62. Maria urodziła się 5 XII 1904 r. Ojciec był rzemieślnikiem, zginął od ułamka granatu, kiedy Maria była dzieckiem. Matka zmarła wkrótce po nim z rozpaczy po stracie męża. Młoda Ukrainka zamieszkała u rodziny we Lwowie. Kilka lat później postanowiła się kształcić na krawcową. W czasie II wojny światowej przyjechała do Krakowa i zamieszkała w mieszkaniu przy ul. Retoryka; Ibidem, s. 108, 127–130.
View in Google Scholar

63. Ibidem, s.108; w aktach kontrolno śledczych przeciwko Leonowi Getzowi, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej oddział w Rzeszowie (dalej cyt. AIPN-Rz), sygn. IPN-Rz 050/1653 jako data zatrzymania figuruje 14 stycznia 1946 r., s. 1.
View in Google Scholar

64. AIPN-Rz, sygn. IPN-Rz 050/1653, s. 1v. Jak wynika z planu obserwacji figuranta sprawy ewidencyjno-obserwacyjnej z 4 listopada
View in Google Scholar

1958 r. powodem aresztowania Getza były zeznań członków AK w Sanoku według których był on agentem Gestapo, AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 10.
View in Google Scholar

65. Ibidem, s. 2.
View in Google Scholar

66. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 110–113.
View in Google Scholar

67. Ibidem, s. 112. Autorce nie udało się znaleźć w innym źródle niż pamiętnik potwierdzenia tego wyroku śmierci.
View in Google Scholar

68. AIPN-Rz, IPN-Rz 190/48, s. 102, Skorowidz do księgi głównej więźniów więzienia w Rzeszowie, 1947.
View in Google Scholar

69. Kwiek J.: Żydzi, Łemkowie, Słowacy w województwie krakowskim. Kraków 1998, s. 144.
View in Google Scholar

70. AIPN-Kr, sygn. IPN Kr 075/11, t. 3, s. 289.
View in Google Scholar

71. Siwicki M.: Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich. T. 3. Warszawa 1994, s. 268–269.
View in Google Scholar

72. Stefan Hrab (1905–1962) kapłan greckokatolicki, doktor filozofii i teologii, wyświęcony w 1932 r., w latach 1933-1936 kanonik
View in Google Scholar

w greckokatolickiej katedrze w Przemyślu, profesor Greckokatolickiego Seminarium Duchownego w Przemyślu (1933–1936), kapelan wojskowy Kielecko-Krakowskiego Okręgu Wojskowego, po 1939 r. administrator w Stanisławczyku i Hermanowicach pow. Przemyśl. Udzielał posług kapłańskich ukraińskiemu podziemiu. W 1946 r. przeniesiony do parafii św. Norberta w Krakowie.
View in Google Scholar

12. kwietnia 1947 r. aresztowany przez grupę operacyjną MBP. Przetrzymywany kolejno w: Krakowie, Rzeszowie i Warszawie. W połowie lipca tegoż roku przekazano go NKWD i deportowano do USRR. Skazany w Kijowie na 15 lat łagrów. Po zwolniony w 1956 r. zamieszkał w Stebnyku k. Drohobycza. Prawdopodobnie pozyskany przez KGB jako agent „Tibr”. Hałagida I.: „Szpieg Watykanu”. Kapłan greckokatolicki ks. Bazyli Hrynyk (1896–1977). Warszawa 2008, s. 289, przyp. 4.69
View in Google Scholar

73. Siwicki M.: Dzieje konfliktów…, s. 270–272.
View in Google Scholar

74. Niepublikowany wywiad z Lidią Kuryłą przeprowadzony przez Martę Superson 19 kwietnia 2007 r. Zbiory prywatne autorki.
View in Google Scholar

75. Centralny Obóz Pracy w Jaworznie powstał na bazie filii oświęcimskiego obozu zagłady. Władze komunistyczne przejęły niezniszczoną infrastrukturę obozu, a nawet w następnych latach go rozbudowały. Początkowo internowano tam osoby pochodzenia niemieckiego, żołnierzy podziemia antykomunistycznego, niektórych przestępców, Volksdeutschów, osoby podejrzane o współpracę z Niemcami i osadzone na podstawie sankcji prokuratorskich lub WUBP. W toku realizacji akcji „Wisła” podjęto decyzję o stworzeniu w COP Jaworzno podobozu ukraińskiego. Zgodnie z instrukcjami trafiało tam spore grono inteligencji ukraińskiej i duchowni, zarówno greckokatoliccy,
View in Google Scholar

jak i prawosławni. Największą liczbę osadzonych stanowili jednak chłopi, którzy trafi ali tu często całymi rodzinami. W sumie w obozie znalazło się prawie 4000 aresztowanych. Zob. Mieroszewski K.: Centralny Obóz Pracy Jaworzno. Podobóz ukraiński (1945–1949). Katowice
View in Google Scholar

2001; Obóz dwóch totalitaryzmów. Jaworzno 1943–1956. T. 1–2. Red. K. Mieroszewski, Z. Woźniczka. Jaworzno 2007.
View in Google Scholar

76. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 116.
View in Google Scholar

77. Ibidem, s. 119–121. Ponownie w 1955 r. okazało się że brakuje dla niego etatu na ASP, jednak po rozmowie z malarzem rektor pozostawił go na stanowisku.
View in Google Scholar

78. Ibidem, s. 132–134.
View in Google Scholar

79. Ibidem, s. 135.
View in Google Scholar

80. Ibidem, s. 135,136.Na karcie E-14-B z kartoteki ogólnoinformacyjnej b. Wydziału „C” WUSW w Krakowie znajduje się zapis z 10 lutego 1964 r. „były TW materiał złożono w archiwum Wydziału „C” do nr 16350/IV” oraz zapis z 27 stycznia 1973 r. o tym, że teczka personalna TW. „Ryś” ma pozostać w całości ze względu na wartość operacyjną i historyczną materiałów. AIPN-Kr, sygn. IPN Kr 00142. Wyżej wymienionych akt nie odnaleziono w zasobie OBUiAD w Krakowie. Według zapisu z dzienniku archiwalnym b. WUSW w Krakowie, dział I, materiały w archiwum złożono 28 października 1953 r. AIPN-Kr, sygn. IPN Kr 00175/4.
View in Google Scholar

81. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 137, 138. W zapisach ewidencyjnych nie zachowały się informacje potwierdzające współpracę Marii Getz z UB. Materiały archiwalne dotyczące ww. złożono w archiwum 14 maja 1953 r. do nr 14364. AIPN-Kr, sygn. IPN Kr 00175/4. Zapis z dziennika archiwalnego b. WUSW w Krakowie, dział I. Następnie zostały one zniszczone w myśl wytycznych MSW Nr AZ 04033/64 z powodu zgonu, AIPN-Kr, sygn. IPN Kr 080, Karta E-14. Kartoteka Zniszczeniowa b. WUSW Kraków.
View in Google Scholar

82. Ibidem, s. 139–141.
View in Google Scholar

83. Ibidem, s. 146.
View in Google Scholar

84. Ibidem, s. 144–147.
View in Google Scholar

85. Ibidem, s. 148–150.
View in Google Scholar

86. Ibidem, s. 205.
View in Google Scholar

87. Nikifor Krynicki (1895–1968), właśc. Epifaniusz Drowniak, ceniony łemkowski malarz prymitywista. Samotny, żyjący w nędzy i przez większość życia uważany za upośledzonego psychicznie kalekę, pochłonięty pasją malarską, pod koniec życia został doceniony i uznany na całym świecie za jednego z najwybitniejszych prymitywistów. Szerzej zob. w Internecie: http://www.malarze.walhalla.pl/malarze.php5?art=66, http://www.lemko.org/lemko/nikifor.
View in Google Scholar

88. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 237.
View in Google Scholar

89. Zakrzewska W.: Sylwetki krakowskie: prof. Leon Getz. „Słowo Powszechne” 1968, nr 6/7, s. 6–7.
View in Google Scholar

90. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 276.
View in Google Scholar

91. Ibidem, s. 294, 295, 309, 332.
View in Google Scholar

92. Jerzy Dobrzycki (1900–1972), doc., historyk sztuki. Od 1924 r. pracował w Muzeum Etnografi cznym w Krakowie. W 1937 r. był jednym z inicjatorów zorganizowania konkursu na najpiękniejszą szopkę krakowską, po wojnie odbywającego się pod patronatem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. W czasie II wojny światowej kierował polskim liceum w Bukareszcie, a od 1946 r. był dyrektorem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, zob. Słownik historyków polskich. Red. M. Prosińska-Jackl. Warszawa 1994.
View in Google Scholar

93. Getz L.: Dawne dziedzińce i podwórza Krakowa w rysunkach Leona Getza. Kraków 1958 roku, s. IX.
View in Google Scholar

94. Loc cit.
View in Google Scholar

95. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 351.
View in Google Scholar

96. Wywiad z Igorem Kuzykiem przeprowadzony przez Martę Superson 8 czerwca 2007 r. Niepublikowany. Zbiory prywatne autorki. Ukraińska Organizacja Społeczno-Kulturalna (UTSK) działała w Polsce w latach 1956–1990. Po akcji „Wisła” władze zakazały działalności wszystkim ukraińskim organizacjom. Zmiana polityki nastąpiła dopiero po 1956 r. Zjazd założycielski UTSK odbył się w Warszawie 16–18 czerwca 1956 r. Zob. Drozd R.: Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944–1989. Warszawa 2001.
View in Google Scholar

97. Przybylski L.: Leon Getz w Domu Plastyków. „Gazeta Krakowska” 1959, nr 74 (3363), z 27 marca, s.4.
View in Google Scholar

98. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 5, s. 34.
View in Google Scholar

99. Ibidem, s. 39.
View in Google Scholar

100. Ibidem, s.106, 110v.
View in Google Scholar

101. Ibidem, s. 144.
View in Google Scholar

102. Ibidem, s. 227v.
View in Google Scholar

103. (aż): Kraków jakiego nie znamy. „Echo Krakowa 1962, nr 220 (5345), z 18 września s. 5.
View in Google Scholar

104. (T.C.): Kraków Leona Getza. „Tygodnik Powszechny” 1962, nr 39 (714), z 30 września, s. 6.
View in Google Scholar

105. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 5, s. 38.
View in Google Scholar

106. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 6, s. 57.
View in Google Scholar

107. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 5, s. 246.
View in Google Scholar

108. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 7, s. 120.
View in Google Scholar

109. Ibidem, s. 80.
View in Google Scholar

110. Ibidem, s. 105.
View in Google Scholar

111. Ibidem, s. 120.
View in Google Scholar

112. (Eo): 446 rysunków prof. L. Getza darem dla Krakowa. „Gazeta Krakowska” 1966, nr 164 (5721), z 13 lipca, s. 4; (bz): [brak tytułu]. „Echo Krakowa” 1966, nr 163 (6511), z 13 lipca, s. 13; (PAP): Piękny dar prof. L. Getza dla Muzeum w Krakowie. „Trybuna Ludu” 1966, nr 193 (6302), z 15 lipca, s. 4.
View in Google Scholar

113. A IPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 8, s. 440.
View in Google Scholar

114. Informacja o śmierci Getza rozeszła się po Europie i świecie dopiero w styczniu 1972 r., zob. Artyści ukraińscy w Polsce 1947–1997. Malarstwo. Rzeźba. Grafi ka. Lew Getz, Nikifor Drowniak, Zenobiusz Poduszko, Wiaczesław Waśkiwski, Areta T. Fedak, Grzegorz Pecuch, Tyrs Wenhrynowicz . „Między sąsiadami. Almanach…”, t. 8, s. 68–69.
View in Google Scholar

115. Wywiad z Igorem Kuzykiem przeprowadzony 8 VI 2007 r.
View in Google Scholar

116. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 3, s. 77.
View in Google Scholar

117. Ibidem, s. 82.
View in Google Scholar

118. Drozd R.: Polityka władz…, s. 102.
View in Google Scholar

119. Ibidem, s. 104.
View in Google Scholar

120. Frazik W., Musiał F., Szpytma M.: Twarze krakowskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Krakowie. Informator personalny. Kraków 2006, s. 15–16.
View in Google Scholar

121. Ibidem, s. 19; Aparat Bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza. T. 1. 1944–1956. Red. K. Szfagrzyk. Warszawa 2005, s. 37. 122. 5 I 1950 r. naczelnik Wydziału III WUBP Kraków wysłał pismo do Departamentu III MBP z prośbą o przesłanie instrukcji rozpracowania środowiska ukraińskiego, gdyż dochodziło do nieporozumień między Wydziałem I a III. W odpowiedzi poinformowano, że Wydział III powinien opracowywać wszystkie nacjonalistyczne organizacje – AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/8, t. 3, s. 27, 53, 54.
View in Google Scholar

123. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/7, t. 21, s. 4.
View in Google Scholar

124. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/7, t. 20, s. 11.
View in Google Scholar

125. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/7, t. 21, s. 57.
View in Google Scholar

126. Ibidem, s. 120.
View in Google Scholar

127. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/8, t. 4, s. 58.
View in Google Scholar

128. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 08/31, t. 1, s. 266.
View in Google Scholar

129. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 10; sygn. IPNKr 075/7, t. 2, s. 28. Podano tu inną datę jako czas działalności Dzyszkonta, a mianowicie 1947 r.; sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 3, s. 5. W dokumentach SB fi gurują różne wersje pisowni nazwiska: Dyszkołow, Dzyszkont, Dyszkant.
View in Google Scholar

130. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 08/31, t. 1, s. 64.
View in Google Scholar

131. Ibidem, s. 65, 66.
View in Google Scholar

132. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 08/31, t. 1, s. 67.
View in Google Scholar

133. Olejnik L.: Polityka narodowościowa Polski w latach 1944–1960. Łódź 2003, s. 313. Już w rozkazie MBP do Naczelników Wydziałów III WUBP w Poznaniu, Olsztynie, Wrocławiu, Gdańsku, Szczecinie i Białymstoku z 15 XI 1947 r. zalecano przesiedlenia „elementów inteligenckich” do miejscowości „czysto polskich” i dokładnego „obstawienia ich agenturą polską”.
View in Google Scholar

134. AIPN Kr, sygn. IPN Kr 075/7, t. 3, s. 425–434.
View in Google Scholar

135. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 10.
View in Google Scholar

136. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/11, t. 2, s. 70
View in Google Scholar

137. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 134, 135.
View in Google Scholar

138. Ibidem, s. 137. Dotyczyło to „przypadkowych” przeoczeń w wyniku których brakowało etatu dla Getza.
View in Google Scholar

139. IPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/11, t. 3, s. 289–295.
View in Google Scholar

140. IPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/11, t. 3, s. 295, 296, 360.
View in Google Scholar

141. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 10; w tym samym tomie na s. 16 znajduje się data 1954 r. jako data zwerbowania Getza.
View in Google Scholar

142. Kamiński Ł.: Lingua securitatatis. W: Wokół teczek bezpieki – zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze. Red. F. Musiał. Kraków 2005, s . 395.
View in Google Scholar

143. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 08/31, t. 1, s. 60–62.
View in Google Scholar

144. Julian Nałysnyk (1890–1960), prawnik, w 1944 r. wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie założył Organizację Obrony Łemkowszyzny Zachodniej, zob. Encyclopedia of…, s. 529.
View in Google Scholar

145. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 34, 35.
View in Google Scholar

146. Ibidem, s. 26.
View in Google Scholar

147. Była to jedna z form pracy operacyjnej funkcjonariuszy SB w latach 50., prowadzona w celu systematycznego kontrolowania zachowania i działalności osób, które mogły w określonych warunkach podjąć działania antysystemowe. Musiał F.: Podręcznik bezpieki. Kraków 2007, s. 346.
View in Google Scholar

148. Mieczysław Bociek, kpt., ur. 9 XII 1923 r. w Szczucinie, wykształcenie 7 klas szkoły powszechnej, IV LO dla Pracujących w Krakowie (1961). Od 20 III 1945 r. wartownik PUBP w Dąbrowie Tarnowskiej, od 19 VI 1945 r. referent Sekcji do Walki z Bandytyzmem PUBP w Dąbrowie Tarnowskiej, od 1 III 1946 r. starszy referent PUBP w Dąbrowie Tarnowskiej, od 1 X 1947 r. starszy referent Referatu V PUBP w Tarnowie, od 1 VIII 1951 r. starszy referent przy kierownictwie PUBP w Brzesku, od 1 IX 1952 r. zastępca z p.o szefa PUBP w Nowym Sączu, od 15 V 1954 r. szef PUBP w Miechowie, od 1 IV 1955 r. kierownik PUdsBP w Miechowie, od 1 I 1957 r. zastępca komendanta ds. Bezpieczeństwa KP MO w Miechowie, od 1 IV 1958 r. starszy ofi cer operacyjny Wydziału III SB KW MO w Krakowie. Ukończył Kursu Szkoły Specjalnej WUBP w Krakowie (1946), kurs Kierowników Referatów PUBP w CW MBP (1947), Roczną Szkołę Kierownictwa CW MBP w Legionowie (1952).Od 22 III 1945 r. członek PPR, następnie PZPR, TPPR, ZboWiD. 30 V 1965 r. zwolniony ze służby w SB. (IPN Kr 0161/72 Akta osobowe Mieczysława Boćka).
View in Google Scholar

149. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 5. Zob. Drozd R.: Polityka władz..., s. 161.
View in Google Scholar

150. Ibidem, s. 10.
View in Google Scholar

151. Ibidem, s. 14.
View in Google Scholar

152. Biuro „W”– jednostka organizacyjna utworzona w kwietniu 1955 r. przy Departamencie IX Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego (zajmującym się techniką operacyjną). Po likwidacji komitetu w listopadzie 1956 r. Biuro „W” jako jednostka związana z SB zostało w randze departamentu podporządkowane Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Zajmowało się kontrolą prelustracją korespondencji. Szerzej zob. Majchrzak G.: „Wojenna” cenzura. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 2 (37), s. 50–53.
View in Google Scholar

153 AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 16.
View in Google Scholar

154. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 2, s. 23.
View in Google Scholar

155. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 26.
View in Google Scholar

156. Olex Horbach (Horbatsch) (1918-1997) Ukrainiec, wykładowca Uniwersytetu we Frankfurcie (1966–1977), zob. Encyclopedia of Ukraine. T. II, Red. Kubijovyć W., Toronto–Buff alo–London [Encyklopedia Ukrainy] 1988, s. 219. Podczas pobytu w Polsce był rozpracowywany przez SB – AIPN-Kr, sygn. IPN Kr010/7555.
View in Google Scholar

157. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 2, s. 3.
View in Google Scholar

158. Ibidem, s. 4.
View in Google Scholar

159. Józef Ciulik ( Dąbrowski od dnia 9 VIII 1967 r. ) kpt., ur. 5 VIII 1924 r. w Wojtowej, ukończył 7 klas szkoły powszechnej, IV LO dla Pracujących w Krakowie (1961). Od 5 III 1945 r. wartownik plutonu ochrony PUBP w Nowym Sączu, od 20 VII 1945 r. referent gminny PUBP w Nowym Sączu, od 1 X 1947 r. referent z p.o starszego referenta Referatu III PUBP w Nowym Sączu, od 21 II 1948 r. starszy referent Referatu III PUBP w Nowym Sączu, od 1 I 1952 r. referent Sekcji 2 Wydziału III WUBP w Krakowie, od 1 I 1954 r. kierownik Sekcji 2 Wydziału III WUBP w Krakowie, od 1 VIII 1954 r. kierownik w Sekcji 10 Wydziału I WUBP w Krakowie, od 1 IV 1955 r. kierownik Sekcji 5 Wydziału II WUdsBP w Krakowie, od 1 VI 1955 r. starszy referent Sekcji 2 „a” Wydziału VI WUdsBP w Krakowie, od 1 IV 1956 r. ofi cer operacyjny Sekcji 3 Wydziału VI WUdsBP, od 1 I 1957 r. starszy ofi cer operacyjny Wydziału III SB KW MO w Krakowie, od 1 VI 1960 r. przeniesiony dyscyplinarnie na stanowisko oficera operacyjnego Wydziału III SB KW MO w Krakowie, od 1 I 1962 r. starszy ofi cer operacyjny Grupy III Wydziału SB III KW MO w Krakowie, od 1 IV 1967 r. inspektor Grupy Inspektorów Operacyjnych Wydziału III SB KW MO w Krakowie, od 1 IV 1969 r. kierownik Grupy Inspektorów Operacyjnych Wydziału III SB KW MO w Krakowie. Ukończył VII Kurs Szkoły Specjalnej WUBP w Krakowie (1946), Kurs Aktywu Powiatowego w CW MBP (1948). Od 1942 r. członek GL/AL pseudonim „Zygmunt”, członek PPR następnie PZPR, TPPR. 30 IV 1970 r. zwolniony ze służby w SB (IPN Kr 058/547 Akta osobowe Józefa Dąbrowskiego Ciulika).
View in Google Scholar

160. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 153.
View in Google Scholar

161. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 2, s. 22, 23, 26.
View in Google Scholar

162. Julian Foszczyński, kpt., ur. 10 VII 1932 r. w Gruszowie, wykształcenie 5 klas szkoły powszechnej i 2 klasy szkoły rolniczej, IV LO dla Pracujących w Krakowie (1967). Od 20 XI 1954 r. milicjant posterunku MO w Raciechowicach KP MO w Myślenicach, od 21 V 1956 r. posterunkowy i milicjant dyżurny KP MO w Krakowie, od 1 IX 1961 r. referent Referatu operacyjno-dochodzeniowego KP MO w Krakowie, od 1 IX 1968 r. inspektor Grupy Inspektorów Operacyjnych Wydziału III SB KW MO w Krakowie, od 1 XII 1970 r. starszy inspektor Grupy Inspektorów Operacyjnych Wydziału III SB KW MO w Krakowie. Ukończył Szkołę Podofi cerską MO w Słupsku (1955). Członek PZPR od 1953 r. Zmarł 28 V 1981 r. (IPN Kr 059/353 Akta osobowe Juliana Foszczyńskiego).
View in Google Scholar

163. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 3, s. 4–4v.
View in Google Scholar

164. Ibidem, s. 8.
View in Google Scholar

165. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 2, s. 40.
View in Google Scholar

166. Ibidem, s. 60.
View in Google Scholar

167. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 3, s. 26–28.
View in Google Scholar

168. Ibidem, s. 59.
View in Google Scholar

169. Rozmowa przeprowadzona z Igorem Kuzykiem 8 VI 2007 r.
View in Google Scholar

170. Getz L.: Jak się robi „cegłę”. „Dziennik Polski” 1970, nr 32 (8077) z 7 lutego, s. 4. Warto także przytoczyć fakt o którym mowa w notatce służbowej TW Witold. Otóż, próbowano do mieszkania Getza dokwaterować lokatora. Przy pomocy adwokata Getz się wybronił, uzasadniając, że jako malarzowi przysługuje mu jeden pokój z przeznaczeniem na pracownię. Autorce nie udało się ustalić, czy było to działanie inicjowane przez SB, aby wprowadzić agenta do mieszkania profesora, czy przypadkowe zdarzenie. Uznała jednak, że warto o nim wspomnieć. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 2, s. 75.
View in Google Scholar

171. Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945–1989). Oprac. i wstęp T. Ruzikowski. Warszawa 2004, s. 31.
View in Google Scholar

172. A IPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 26. Informator Kozak występuje w dokumentach także pod pseudonimem Kozak- Zagórski.
View in Google Scholar

173. Ibidem, s. 31.
View in Google Scholar

174. Ibidem, s. 60.
View in Google Scholar

175. Ibidem, s. 66
View in Google Scholar

176. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 009/7839, s. 117.
View in Google Scholar

177. Ibidem, s. 122.
View in Google Scholar

178. Ibidem, s. 15. Znajdują się jednak w jego teczce współpracy także donosy z wcześniejszą datą.
View in Google Scholar

179. Ibidem, s. 24.
View in Google Scholar

180. Loc. cit.
View in Google Scholar

181. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 121
View in Google Scholar

182. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 009/7839, s. 30.
View in Google Scholar

183. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 009/7839, s. 44.
View in Google Scholar

184. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 3. s. 78.
View in Google Scholar

185. Ibidem, s. 56.
View in Google Scholar

186. Ibidem, s. 87.
View in Google Scholar

187. Wywiad z Lidią Kuryło przeprowadzony 19 IV 2007 r.
View in Google Scholar

188. Ukraińcy w Polsce 1944–1989. Walka o tożsamość. (Dokumenty i materiały). Red. R. Drozd, I. Hałagida. Warszawa 1999, s. 12.
View in Google Scholar

189. Inwigilacji poddani byli także m.in.: ks. Mikołaj Deńko, Piotr Fecica, Emilian Mazurek, Aleksander Kuryło, Jerzy Harasymowicz, Michał Sawicki, Roman Andruchowicz, Włodzimierz Mokry.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

09.10.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Leon Getz (1896–1971) w aktach bezpieki. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 26, 223-246. https://doi.org/10.32030/KRZY.2008.15