Tłum na krakowskim Rynku w epoce staropolskiej
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.02.07Abstrakt
CROWD IN MAIN MARKET SQUARE IN KRAKOW IN THE OLD POLISH PERIOD
Having compared written sources dating back to the Old Polish period, the author has attempted at a characterization of crowds gathering in Kraków’s Main Market Square (Rynek Główny). An analysis of excerpts from source materials points to changeability of the crowd’s attitudes, hence the division of the study of its properties into subchapters showing bipolarity of the crowd’s emotions: Between Compulsion and Spontaneity, Insubordination and Obedience, From Generosity to Cupidity, Courage and Cowardice. Vivid descriptions passed down by chroniclers and memorialists well reflect the atmosphere of ceremonious events in Main Market Square as well as offer a reflection of the Old Polish cultural system.
Bibliografia
1. Braudel F.: Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm XV–XVIII wiek. T. 1. Struktury codzienności. Warszawa 1992, s. 418.
View in Google Scholar
2. Por.: Eliade M.: Sacrum, mit, historia. Warszawa 1974, s. 70–72.
View in Google Scholar
3. Jan Długosz (1415–1480), kanonik krakowski, historyk i kronikarz.
View in Google Scholar
4. Długosz J.: Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Księga 7, 8. Przeł. J. Mrukówna. Red. K. Pieradzka. Warszawa 1974, s. 142.
View in Google Scholar
5. Marcin Bielski herbu Prawdzic (1495–1575), rycerz i ziemianin, kronikarz, poeta.
View in Google Scholar
6. Bielski M.: Kronika polska. T. 2. Warszawa 1829, s. 177.
View in Google Scholar
7. O symbolice kwadratu – centrum, zob. Eliade M.: Sacrum…, s. 67–69.
View in Google Scholar
8. Por.: Braudel F.: Kultura materialna… T. 2. Gry wymiany, s. 64–66. Jednocześnie należy pamiętać, że odwrócony porządek nie jest równoznaczny bałaganowi, a jedynie wprowadza inny ład, por. Huizinga J.: Homo ludens, zabawa jako źródło kultury. Warszawa 1967, s. 25, 26.
View in Google Scholar
9. Gabriel Krasiński herbu Ślepowron (zm. 1676 r.), kasztelan płocki, wierszopis.
View in Google Scholar
10. Krasiński G.: Taniec Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa 1996, s. 240. Jest to opis uroczystości pogrzebowych królowej Ludwiki Marii Gonzagi w 1667 r.
View in Google Scholar
11. Podstawową pozycją jest z pewnością: Rożek M.: Uroczystości w barokowym Krakowie. Kraków 1976 oraz podobna, lecz pobieżna analiza: idem: Forum regale. Rynek krakowski jako miejsce wydarzeń politycznych (XIV–XVIII w.). W: Kraków. Przestrzenie kulturowe. Kraków 1993, s. 11–26. Niektóre wydarzenia doczekały się osobnych opracowań: Falniowska-Gradowska A., Leitsch W.: Gonitwa w maszkarach na Rynku krakowskim (7 czerwca 1592). „Rocznik Krakowski” 1987, t. 51, s. 31–56; Rzońca J.: Ceremoniał zaślubin i koronacji Bony Sforzy. W: Wesela, chrzciny i pogrzeby w XVI–XVIII wieku. Kultura życia i śmierci. Red. H. Suchojad. Warszawa 2001, s. 75–90; Filipczak-Kocur A.: Wesele Zygmunta III i Anny w 1592 r. oraz koronacja królowej w relacjach niemieckojęzycznych gazet ulotnych. W: Wesela, chrzciny i pogrzeby…, s. 91–104; Kaczorowski W.: Pompa funerbis pary królewskiej – Zygmunta III Wazy i Konstancji w Krakowie. W: Wesela, chrzciny i pogrzeby…, s. 235–260; Matwijów M.: Pogrzeb królowej Ludwiki Marii we wrześniu 1667 r. W: Studia i materiały z dziejów nowożytnych. Red. K. Matwijowski, S. Ochmann-Staniszewska. Wrocław 1995; Ochmann S.: Koronacja Jana Kazimierza w roku 1649. „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1983, t. 28. Zdecydowanie najlepiej opracowany pod tym względem jest okres zasiadania na tronie Rzeczypospolitej dynastii Wazów, zob.: Ochmann-Staniszewska S.: Dynastia Wazów w Polsce. Warszawa 2006.
View in Google Scholar
12. Por.: Dziechcińska H.: Świat i człowiek w pamiętnikach trzech stuleci: XVI–XVII–XVIII. Warszawa 2003, s. 115–130.
View in Google Scholar
13. Kowalski P.: Theatrum świata wszystkiego i poćciwy gospodarz. O wizji świata pewnego siedemnastowiecznego pisarza ziemiańskiego. Kraków 2000, s. 127.
View in Google Scholar
14. Markiewicz M.: Historia Polski 1492–1795. Kraków 2009, s. 257. Zasada ta, mówiąca o wzajemnej zależności pozornie odległych od siebie przedmiotów, osób czy zdarzeń, daje się obserwować w wielu źródłach dotyczących Rynku krakowskiego. Przykładem niech będą fragmenty, które łączą uszkodzenia rynkowych budynków z wydarzeniami dotykającymi osób lub instytucji przez te budynki symbolizowanych. Np. powiązanie wieży ratuszowej z władzą królewską przy śmierci Jana Olbrachta – „Śmierć jego znamionowała Kometa, która trwała miesiąc. Gałka z Ratusza Krakowskiego też spadła, którą nowo y mocno Cieśla wprawił”, czy Aleksandra Jagiellończyka – „Jego śmierć kilka dni przedtem Kometa, która była ku północy uprzedziła. Też okrągła kula ognista bardzo jasna z obłoków na wieżę Krakowskiego Ratusza iedney nocy spadła była” (Bielski M.: Kronika… T. 5, Warszawa 1830, s. 64, 93). Podobnie w przypadku powiązania kościoła NMP z Kościołem instytucjonalnym – „Tegoż dnia w nieszpór, gdy księża pierwszy nieszpór śpiewali u Panny Maryej w kościele w rynku, upadło zylowanie u sklepu kilka cegieł na formy (stalle), które były nowo zbudowane w kurze. Tam było natenczas ludzi bardzo wiele, kiedy to spadło, formy potłukło, ani księżej, ani ludzi, których było siła, żadnego nic nie obraziło. A pod tem czasem panowie heretycy i szlachta zborowa mieli zasie znowu zjazd swój czwarty raz pod królem Jego Mcią w Lublinie, co było dnia 10 miesiąca kwietnia, radząc o tym, jakobysie król Jego Mć nie żenił przed sejmem, ale im nie o to szło, o zburzenie raczej brogów krakowskich, co z łaski bożej ich rady inaczej się obróciły i na wiatr prawie poszły. Dziwnież to sobie ludzie rozbierali, że miało co przynieść kościołowi niebezpieczeństwa z upadnienia tych tam cegieł”. (Kronika mieszczanina krakowskiego z lat 1575–1595. Wyd. H. Barycz. Biblioteka Krakowska nr 70. Kraków 1930, s. 102).
View in Google Scholar
15. Bielski M.: Kronika…, t. 5, s. 229.
View in Google Scholar
16. Tomasz Krzyżanowski (1755–1818), pisarz, syndyk, wiceprezydent Krakowa, sędzia Trybunału Apelacyjnego.
View in Google Scholar
17. Wspomnienia mieszczanina krakowskiego z lat 1768–1807. Red. W. Prokesch. Kraków 1900, s. 28.
View in Google Scholar
18. Hojdis B., Meller K., Kowalski J.: Literatura staropolska. Poznań 2009, s. 6.
View in Google Scholar
19. Por.: Bogucka M.: Miejsce mieszczanina w społeczeństwie szlacheckim: atrakcyjność wzorców życia szlacheckiego w Polsce XVII wieku. W: Społeczeństwo staropolskie. T. 1. Red. A. Wyczański. Warszawa 1976, s. 185–200.
View in Google Scholar
20. Bogucka M., Samsonowicz H.: Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej. Wrocław–Łódź 1986, s. 282.
View in Google Scholar
21. Ibidem, s. 547, 548.
View in Google Scholar
22. Zygmunt Gloger (1845–1910), etnograf, archeolog, historyk.
View in Google Scholar
23. Gloger Z.: Encyklopedia staropolska ilustrowana (hasło: gmina). T. 2. Warszawa 1901, s. 194.
View in Google Scholar
24. Le Bon G.: Psychologia tłumu. Kęty 2005, s. 20.
View in Google Scholar
25. Ceremonia hołdu i oddania przysięgi przez miasto Kraków, Królowi Władysławowi IV. R. p. 1633. w pośród rynku krakowskiego, za: Grabowski A.: Dawne zabytki miasta Krakowa. Przypomnienia przeszłości o niektórych starożytnych zwyczajach miesczan krakowskich, o bramach, basztach i wszelakich tej niegdyś stolicy kraju obronach, z dodatkiem różnych do dziedziny pamiątek należących wiadomości. Kraków 1850, s. 206–207.
View in Google Scholar
26. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. T. 2. Warszawa 1846, s. 453.
View in Google Scholar
27. Ibidem, s. 453, 457.
View in Google Scholar
28. Rożek M.: Uroczystości….
View in Google Scholar
29. Por.: Bogucka M., Samsonowicz H.: Dzieje miast…, s. 559.
View in Google Scholar
30. Tekst Andrzeja Krzyckiego, za: Bogucka M.: Hołd Pruski. Warszawa 1982, s. 93–96.
View in Google Scholar
31. Huizinga J.: Homo ludens, zabawa jako źródło kultury. Warszawa 1967, s. 28.
View in Google Scholar
32. Zob.: relacja napisana przez Joachima Bielskiego zawierająca opis widowiska z okazji ślubu Jana Zamoyskiego i Gryzeldy Batorówny 15 czerwca 1583 r., gdzie piastujący najwyższe godności w państwie przybierają postaci bogów mitologii greckiej i rzymskiej, Bielski M.: Kronika… T. 8. Warszawa 1830, s. 174–177.
View in Google Scholar
33. Kronika polska, litewska, żmódzka…, s. 448, 451.
View in Google Scholar
34. Grabowski A.: Krótkie przypowieści dawnych Polaków, czyli apophtegmata, anegdoty, odpowiedzi dowcipne i ucinki satyryczne, zdania moralne, opisy i porównania piękne, i.t.p. z rzadkich dzieł i rękopismów oyczystych zebrane. Kraków 1819, s. 17, 18.
View in Google Scholar
35. Jak twierdzi badaczka, niezwykle istotna była „bliskość czy dostępność przekazu wizualnego, która z racji miejsc jego społecznego funkcjonowania – zagarniała szerokie kręgi społeczne od magnaterii począwszy, a na mieszczaństwie kończąc”. Dziechcińska H.: Oglądanie i słuchanie w kulturze dawnej Polski. Warszawa 1987, s. 58.
View in Google Scholar
36. Stanisław Orzelski z Bożejewic (1549 – po 1597), działacz szlachecki, mówca, pisarz i kronikarz.
View in Google Scholar
37. Orzelski S.: Bezkrólewia ksiąg ośmioro czyli Dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 aż do r. 1576. T. 2. Mohylew 1856, s. 52–53.
View in Google Scholar
38. Le Bon G.: Psychologia…, s. 19.
View in Google Scholar
39. Ibidem, s. 28.
View in Google Scholar
40. Opisanie wspaniałego wjazdu do Krakowa Anny Arcy-xiężniczki austryackiej narzeczonej Króla Zygmunta III oraz uroczystości jej zaślubienia i koronacyi roku 1592. (Tłomaczone z niem. pisemka: Königliche Heimfürung in Polen d. Freulein Anna etc. drukowanego r. 1592, a znajdującego się w Bibliotece cesarskiej w Wiedniu), za: Grabowski A.: Ojczyste spominki w pismach do dziejów dawnéj Polski, diaryusze, relacye, pamiętniki i.t.p. służyć mogące do objaśnienia dziejów krajowych tudzież listy historyczne do panowania królów Jana Kazimiérza i Michała Korybuta oraz listy Jana Sobieskiego marszałka i hetmana wielkiego koronnego. T. 1. Kraków 1845, s. 38.
View in Google Scholar
41. Grabowski A.: Dawne zabytki…, s. 194.
View in Google Scholar
42. Syrokomla W.: Dwie koronacje Sasów, Augusta II i Augusta III królów polskich. Wilno 1854, s. 27, 28.
View in Google Scholar
43. Długosz J.: Roczniki… Księga 10 i 11, 1406–1412. Przeł. J. Mrukówna. Red. J. Garbacik i K. Pieradzka. Warszawa 1982, s. 147.
View in Google Scholar
44. Urodziny Królewicza Zygmunta Augusta R. 1520, za: Grabowski A.: Starożytności historyczne polskie, czyli pisma i pamiętniki do dziejów dawnej Polski, listy królów i znakomitych mężów, przypowieści, przysłowia i t.p. T. 1. Kraków 1840, s. 21–23.
View in Google Scholar
45. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników historycznych o dawney Polszcze, z rękopismow, tudzież dzieł w różnych językach o Polszcze wydanych oraz z listami oryginalnemi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym. T. 1. Warszawa 1822, s. 183–195.
View in Google Scholar
46. Kronika mieszczanina…, s. 106–115.
View in Google Scholar
47. Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 36.
View in Google Scholar
48. Idem: Skarbniczka naszej archeologii. Lipsk 1854, s. 123.
View in Google Scholar
49. Opis triumfu po wiktorii wiedeńskiej, który odbył się na krakowskim Rynku 27 grudnia 1683 r., zob.: Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 174, 175.
View in Google Scholar
50. Kronika mieszczanina…, s. 103.
View in Google Scholar
51. Ibidem.
View in Google Scholar
52. Jakub Zadzik h. Korab (1582–1642), biskup chełmiński, krakowski, kanclerz wielki koronny.
View in Google Scholar
53. Radziwiłł A. S.: Pamiętnik o dziejach w Polsce. T. 1. Warszawa 1980, s. 283.
View in Google Scholar
54. Wspomnienia mieszczanina…, s. 30.
View in Google Scholar
55. Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 174, 175.
View in Google Scholar
56. Wladislaviusz A.: Na przyjazd K.J.M. z Warszawy, 1604. Krotofi le ucieszne y zarty rozmaite. W: Polska fraszka mieszczańska. Minucje sowiźrzalskie. Oprac. K. Badecki. Kraków 1948, s. 24.
View in Google Scholar
57. Kronika Pawła Piaseckiego biskupa przemyślskiego. Polski przekład wedle dawnego rękopismu, poprzedzony studyjum krytyczném nad życiem i pismami autora. Kraków 1870, s. 191, 192.
View in Google Scholar
58. Syrokomla W.: Dwie koronacje…, s. 27, 28.
View in Google Scholar
59. Kronika mieszczanina…, s. 50, 51.
View in Google Scholar
60. Kochowski W.: Historia panowania Jana Kazimierza. Poznań 1859, s. 35.
View in Google Scholar
61. Syrokomla W.: Dwie koronacje…, s. 61–63.
View in Google Scholar
62. Ibidem.
View in Google Scholar
63. Wspomnienia mieszczanina…, s. 34.
View in Google Scholar
64. Ceremonia hołdu…, s. 207.
View in Google Scholar
65. Kronika polska, litewska, żmódzka…, s. 457.
View in Google Scholar
66. Opisanie obrzędu ślubnego Zygmunta Augusta z Katarzyną Austriaczką, rzecz wyjęta z rzadkiego nader dziełka Stanisława Orzechowskiego, drukowanego u Andrzeja Łazarza w Krakowie r. 1553. W: Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników… T. 5. Warszawa 1822, s. 321–347.
View in Google Scholar
67. Ibidem.
View in Google Scholar
68. Le Bon G.: Psychologia…, s. 21.
View in Google Scholar
69. Kochowski W.: Historia panowania…, s. 229.
View in Google Scholar
70. Le Bon G.: Psychologia…, s. 59.
View in Google Scholar
71. Materiały do dziejów reformacji w Krakowie. Zaburzenia wyznaniowe w latach 1551–1598. Oprac. R. Żelewski. Wrocław 1962. Autorem relacji jest prawdopodobnie Tomasz Płaza, proboszcz parafi i św. Szczepana w Krakowie.72 Bielski M.: Kronika…, t. 8, s. 168.
View in Google Scholar
73. Pamiętnik Filipa Lichockiego prezydenta miasta Krakowa z roku 1794. Kraków 1891, s. 14, 15.
View in Google Scholar
74. Jak choćby doskonałe: Kracik J., Rożek M.: Hultaje złoczyńcy wszetecznice w dawnym Krakowie. Kraków 2010; Kracik J.: Pokonać czarną śmierć. Staropolskie postawy wobec zarazy. Kraków 1991; Kowalski P.: Th eatrum świata wszystkiego i poćciwy gospodarz. Kraków 2000.
View in Google Scholar
75. Por.: Suchojad H.: Wstęp. W: Wesela, chrzciny i pogrzeby…, s. 7.
View in Google Scholar
76. „Bez źródeł nie ma historii”, zob.: Langlois C.V., Seignobos C.: Wstęp do badań historycznych. Przedmowa S. Zakrzewski. Przeł. W. Górkowa. Lwów 1912.
View in Google Scholar
77. Kruszewski K.: Metody nauczania. W: Sztuka nauczania. Czynności nauczyciela. Red. K. Kruszewski, Warszawa 2005, s. 210, 211.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
