Ryt pogrzebowy w Polsce w XVI wieku. Część 1. Pogrzeby królewskie
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.04Abstrakt
FUNERAL RITES IN POLAND IN THE 16TH CENTURY. PART 1. ROYAL FUNERALS
Being part of a thesis on the funeral rites in Poland in the 16th century prepared under supervision of Professor Danuta Quirini-Popławska, the article has been written in an attempt to compile, categorize and compare information concerning royal funerals in Poland during the Renaissance. As an introduction to the theme of the 16th-century ceremonies, a genesis of the funeral rites has been provided as well as an overview of the ancient (Greek and Roman) and the Slav funerals; pagan rites substantially influenced Christian mortuary rituals, especially in the Renaissance period with its rediscovery of antiquity. Next the modifications have been highlighted that were introduced to the Christian funeral liturgy and rites from the earliest times until the 16th century. The description of the funeral ceremonies of Polish rulers of the Renaissance era has been preceded by a look back to earlier days to present royal and princely burials before the 16th century; Renaissance funerals were presumably based on the tradition of former funerals of Polish sovereigns, although the sources are scarce in this respect. The earliest complete account of a burial of a Polish king was provided by Polish chronicler Janko of Czarnków, who described the funeral ceremony of King Casimir the Great. The pattern for royal funeral was later repeated until 1548. An attempt has also been made in the article to consider possible emulation in Polish funerals of foreign patterns, in particular those borrowed from the House of Valois of France and the House of Anjou of Hungary, and to explain the effect of the views predominant in the Renaissance era in terms of a change in man’s attitude to death on modifying the course and form of the royal funerals. The central section of the article comprises descriptions and a comparison of the course of three 16th-century funeral ceremonies: of King Sigismund I the Old, of King Sigismund II Augustus, and of King Stephen Báthory. Apart from the kings’ funerals, funeral ceremonies of selected queens and princesses who died in the corresponding period have also been outlined. The article was based on period chronicles, which offer vast information about royal funerals. The most informative are accounts from participants in the ceremonies, such as envoys, papal nuncios, residents at the royal court and other individuals, reprinted in 19th-century publications. The article ends by presenting the changes introduced to the mortuary ritual in the 17th century as a consequence of the Council of Trent, namely shifting the focus of the entire ceremony to the liturgy.
Bibliografia
1. Niniejszy artykuł jest częścią mojej pracy magisterskiej, napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Danuty Quirini-Popławskiej (UJ, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii, 1987 r.), na temat obyczajów pogrzebowych w Polsce w XVI w. Przedmiotem pracy był zarówno uroczysty, starannie dopracowany ceremoniał funeralny na dworze królewskim, jak i pogrzeby szlacheckie, tak magnatów, jak i uboższych przedstawicieli tego stanu, i wreszcie najskromniejsze pochówki mieszczan i chłopów. Przystępując ponownie, po wielu latach przerwy, do pracy nad tym tematem, konieczne było zapoznanie się z najnowszymi opracowaniami dotyczącymi rytu pogrzebowego w Polsce, a następnie przeredagowanie i uzupełnienie treści pracy.
View in Google Scholar
2. Ariès P.: Człowiek i śmierć. Warszawa 1992.
View in Google Scholar
3. Długosz J.: Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Ks. I–XII. Warszawa 1961–2004.
View in Google Scholar
4. Kronika Janka z Czarnkowa. Przekł. J. Żerbiłło. Warszawa 1905.
View in Google Scholar
5. Górnicki Ł.: Dzieje w Koronie Polskiej. Oprac. H. Barycz. Wrocław 1950.
View in Google Scholar
6. Kromer M.: Kronika polska ksiąg XXX. Przekł. M. Błażowski. Sanok 1857.
View in Google Scholar
7. Bielski M.: Kronika polska. Oprac. K.J. Turowski. T. 1–3. Sanok 1856.
View in Google Scholar
8. Bielski J.: Dalszy ciąg Kroniki polskiej 1587–1598. Oprac. F.M. Sobieszczański. Warszawa 1851.
View in Google Scholar
9. Orzechowski S.: Kroniki Stanisława Orzechowskiego. Przekł. Z.A. Nałęcz-Włyński. Sanok 1856.
View in Google Scholar
10. Świętosława Orzelskiego bezkrólewia ksiąg ośmioro 1572–1576. Oprac. E. Kuntze. Kraków 1917.
View in Google Scholar
11. Kronika mieszczanina krakowskiego z lat 1575–1595. Oprac. H. Barycz. Kraków 1930.
View in Google Scholar
12. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polsce. T. 1–4. Warszawa 1822; T. 5. Warszawa 1830.
View in Google Scholar
13. Grabowski A.: Ojczyste spominki. W pismach do dziejów dawnej Polski. T. 1. Kraków 1845; idem: Starożytności historyczne polskie. T. 1. Kraków 1840; idem: Historyczny opis miasta Krakowa i jego okolic. Kraków 1822; idem: Groby, trumny i pomniki królów polskich. Kraków 1868.
View in Google Scholar
14. Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik. Idea wyobrażenia zmarłego władcy w ceremoniale pogrzebowym królów Polski od XIV do XVII wieku na tle ceremonii Europy chrześcijańskiej. W: Theatrum ceremoniale na dworze książąt i królów polskich. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej przez Zamek Królewski na Wawelu i Instytut Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w dniach 23–25 marca 1998. Red. M. Markiewicz, R. Skowron. Kraków 1999.
View in Google Scholar
15. Mrozowski P.: Królów polskich Ordo pompae funebris i pośmiertna komemoracja. W: Imagines potestatis. Insygnia i znaki władzy w Królestwie Polskim i Zakonie Niemieckim. Red. J. Trupinda. Malbork 2007. Katalog wystawy w Muzeum Zamkowym w Malborku, 8 czerwca – 30 września 2007 r.
View in Google Scholar
16. Zarys dziejów religii. Red. J. Keller et al. Wyd. 2. Warszawa 1968, s. 539; zob. też: Kumaniecki K.: Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa 1977, s. 25; Ceram C.W.: Bogowie, groby i uczeni. T. 1. Warszawa 1971, s. 64, 65; Homer: Iliada. Przekł. F.K. Dmochowski. Kraków 1972, ks. XXIII, s. 291–295; ks. XXIV, s. 325.
View in Google Scholar
17. Jurewicz O., Winniczuk L.: Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym. Warszawa 1968, s. 29, 30. W niektórych państwach greckich (Ateny, Syrakuzy, Mitylena) wydawano ustawy mające na celu ograniczenie wydatków na pogrzeby.
View in Google Scholar
18. Ibidem, s. 30. Nie był to zwyczaj ogólnogrecki, stosowano go w Attyce. Suchodolski S.: Początki obola zmarłych w Wielkopolsce. W: Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum. Red. H. Kóčka-Krenz, W. Łosiński. Poznań 1998, s. 496. Zwyczaj wyposażania zmarłych w monetę lub kilka był znany w niemal całej Europie, od starożytności do czasów współczesnych. Zwyczaj ten istniał w pogaństwie, ale został później przejęty przez chrześcijaństwo. Moneta ta, nazywana obolem zmarłych, była nie tylko opłatą dla przewoźnika, ale też gotówką na zakup najpotrzebniejszych rzeczy w życiu pozagrobowym lub miała na celu przekupienie zmarłego, aby nie wracał do świata żywych.
View in Google Scholar
19. Prawodawcami typów mów pochwalnych byli komediopisarz Menander (ok. 342–291 p.n.e.) i historyk Polibiusz (ok. 200 – ok. 118 p.n.e.); przykład mowy pochwalnej na cześć poległych żołnierzy dał Tukidydes (ok. 460 – ok. 396 p.n.e.), zob.: Tukidydes: Wojna peloponeska. Warszawa 1953, s. 36.
View in Google Scholar
20. Winniczuk L.: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. T. 2. Warszawa 1985, s. 461. W Atenach i Argos żałoba trwała 30 dni, w Sparcie tylko 12.
View in Google Scholar
21. Ibidem, s. 464. Z usług libitinariusa korzystali tylko ludzie zamożni, gdyż jego wynajęcie było bardzo kosztowne.
View in Google Scholar
22. Ibidem, s. 466. Ustawy ograniczające zbytek zawierało już prawo XII Tablic, nie były jednak przestrzegane.
View in Google Scholar
23. Jurewicz O., Winniczuk L.: Starożytni Grecy…, s. 34. Zwyczaj ten został zapomniany od połowy III w. p.n.e.
View in Google Scholar
24. Piotrowicz L.: Dzieje rzymskie. Kraków 1934, s. 40. Klienci – warstwa ludności zależnej dziedzicznie od patrycjuszy (patronów) na zasadzie opieki i świadczenia sobie wzajemnie usług.
View in Google Scholar
25. Jurewicz O., Winniczuk L.: Starożytni Grecy…, s. 35. Prawo XII Tablic zabraniało chowania zmarłych w obrębie miasta, aby nie skalać jego mieszkańców, wyjątek stanowiły np. groby westalek; zob. też: Ariès P.: Człowiek…, s. 43.
View in Google Scholar
26. Jurewicz O., Winniczuk L.: Starożytni Grecy…, s. 36.
View in Google Scholar
27. Herodian: Historia cesarstwa rzymskiego. Przekł. i kom. L. Piotrowicz. Wstęp J. Wolski. Wrocław 1963, s. 2.
View in Google Scholar
28. Jurewicz O., Winniczuk L.: Starożytni Grecy…, s. 38. W I w. p.n.e. zamieniony na ogrody Mecenasa (70–8 p.n.e.).
View in Google Scholar
29. Gediga B.: Śladami religii Prasłowian. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1976, s. 131.
View in Google Scholar
30. O kaleczeniu nożem twarzy i rąk przez kobiety mamy liczne przekazy źródłowe, zwyczaj ten występował też u ludów niesłowiańskich: Relacja Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich w przekazie al-Bekriego. W: Labuda G.: Słowiańszczyzna pierwotna. Wybór tekstów. Warszawa 1954, s. 272; Ibn Rosteh: Relacja anonimowa. W: Lewicki T.: Obrzędy pogrzebowe pogańskich Słowian w opisach podróżników i pisarzy arabskich IX/X w. „Archeologia” 1955, t. 5, s. 125; Kronika Mistrza Wincentego. Monumenta Poloniae historica. Wyd. A. Bielowski. T. 2. Kraków 1872, s. 268; Konoparz J.: Żywot św. Wojciecha. Monumenta Poloniae historica. Wyd. A. Bielowski. T. 1. Kraków 1864, s. 165.
View in Google Scholar
31. Brückner A.: Dzieje kultury polskiej. T. 1. Warszawa 1939, s. 120; zob. też: Religie świata. Red. E. Dąbrowski. Warszawa 1957, s. 387.
View in Google Scholar
32. Lewicki T.: Obrzędy pogrzebowe…, s. 134–150; zob. też: Łowmiański H.: Religia Słowian i jej upadek w XI–XII w. Warszawa 1979, s. 143. Łowmiański uważa, że relacja Ibn Fadlana jest bezużyteczna, ponieważ ci Rusowie pochodzili od Normanów.
View in Google Scholar
33. Mówią o tym następujące źródła: List św. Bonifacego do Elthibalda króla angielskiego. W: Labuda G.: Słowiańszczyzna pierwotna…, s. 272; Relacja Ibrahima ibn Jakuba…, s. 272; Relacja Pseudo-Maurycego. W: Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian. Część 1. (do VIII wieku). Przekł. i oprac. M. Plezia. Poznań–Kraków 1952, s. 91; Ibn Rosteh: Relacja…, s. 125; Kronika Thietmara. Tłum. i red. M. Jedlicki. Poznań 1953, s. 3. Jerzy Dowiat stanowczo odrzuca pogląd o zmuszaniu wdów do śmierci na stosie, zob.: Kultura Polski średniowiecznej X–XIII w. Red. J. Dowiat. Warszawa 1985, s. 312; zob. też: Labudda A.: Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania rytuału piotrkowskiego (1631). Studium historyczno-liturgiczne. Warszawa 1983, s. 34–38.
View in Google Scholar
34. Lewicki T.: Obrzędy pogrzebowe…, s. 133. Słowianie Wschodni wyposażali swoich zmarłych bogato (wpływ Wschodu), natomiast groby Słowian Zachodnich są o wiele skromniejsze, jeżeli chodzi o dary grobowe; zob. też: Kumaniecki K.: Społeczeństwo Słowian Lechickich. Lwów 1928, s. 39. Thietmar zaś uważał, że Słowianom zdaje się, iż „ze śmiercią wszystko się kończy”, zob.: Kronika Thietmara…, s. 14.
View in Google Scholar
35. Gieysztor A.: Mitologia Słowian. Warszawa 1982, s. 219. Autor uważa, ze zwyczaj chowania w łodzi to wpływ Normanów.
View in Google Scholar
36. Słowianie uważali, że zmarły tak samo jak żywy człowiek potrzebuje rozrywki. Wzmianki o wesołych zabawach w czasie pogrzebu zawierają następujące źródła: Powieść doroczna Nestora. Monumenta…, t. 1, s. 661; Relacja Ibrahima ibn Jakuba…, s. 272; Kosmasa kronika Czechów. Przekł., wstęp, koment. M. Wojciechowska. Warszawa 1968, s. 314; Kronika Mistrza Wincentego…, s. 268.
View in Google Scholar
37. Relacja Ibrahima ibn Jakuba…, s. 125; zob. też: Zarys dziejów religii. Red. J. Keller et al. Wyd. 3. Warszawa 1976, s. 544. Szczątki spalonych zwłok zgarniano do popielnicy razem z popiołami stosu, niekiedy zaś układano zwłoki na ziemi, obstawiając je płonącym stosem. Wówczas popielnica zawierała tylko czyste kości zmarłego, ułożone w niej w porządku anatomicznym.
View in Google Scholar
38. Powieść doroczna…, s. 661.
View in Google Scholar
39. Gieysztor A.: Mitologia Słowian…, s. 219; po chorwacku stypę nazywano karminą, a po starorusku tryzną; zob. też: Brückner A.: Dzieje kultury…, s. 120. Słowo stypa (z jęz. łac.) wprowadzono w Polsce dopiero w XV w.
View in Google Scholar
40. Moszyński K.: Kultura ludowa Słowian. Część 2 (kultura duchowa). Kraków 1934, s. 279.
View in Google Scholar
41. Łowmiański H.: Religia Słowian…, s. 139, 146.
View in Google Scholar
42. Ibidem, s. 144, 145; zob. też: Religie świata…, s. 398; początkowo palono jeszcze zwłoki możnych, chowając ich w bogato wyposażonych grobach kurhanowych. Taki pogrzeb (z „czuwaniem”, tryzną i stypą) urządziła swojemu mężowi księżna kijowska Olga. Sama, jako chrześcijanka, „zawołała swojego syna Światosława, kazała mu się pochować równo z ziemią, mogiły nie sypać ani tryzny nie urządzać, ani czuwania nie robić”. Powieść doroczna…, s. 661.
View in Google Scholar
43. Chrościcki J.: Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej. Warszawa 1974, s. 28; zob. też: Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 57.
View in Google Scholar
44. Wierusz-Kowalski J.: Liturgika. Warszawa 1956, s. 404. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa liturgia zmarłych polegała przede wszystkim na śpiewaniu psalmów.
View in Google Scholar
45. Ibidem, s. 403. Zwłoki zmarłego były często balsamowane albo przynajmniej obmyte i okryte całunem. Całkowity zakaz stosowania perfum i olejków, jak również odpowiedniego okrycia ciała był niemożliwy ze względu na tradycję pogrzebu Chrystusa; zob. też: Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 95. W średniowieczu zmarłego ubierano w szaty pokutnicze, ubiór codzienny lub, na wzór Łazarza, owijano bandażami.
View in Google Scholar
46. Wierusz-Kowalski J.: Liturgika…, s. 403. Msza odprawiana była przy zwłokach już w III w. jako najdoskonalsza modlitwa za duszę.
View in Google Scholar
47. Chrościcki J.: Pompa funebris…, s. 30. Orszak pogrzebowy biskupa Kartaginy św. Cypriana (zm. 258) przypominał triumfalną procesję.
View in Google Scholar
48. Ariès P.: Człowiek…, s. 43.
View in Google Scholar
49. Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 56, 68, 69, 73–76; Kultura Polski średniowiecznej…, s. 316. Krytykowano np. nadmierne opłakiwanie zmarłych, ale w późniejszych wiekach na grobowcach również rzeźbiono postaci płaczek.
View in Google Scholar
50. Idem: Liturgia pogrzebu…, s. 51.
View in Google Scholar
51. Idem: Liturgia dnia zadusznego w Polsce do wydania rytuału piotrkowskiego w świetle ksiąg liturgicznych. Studium historyczno-liturgiczne. W: Studia z dziejów liturgii w Polsce. Red. M. Rechowicz, W. Schenk. T. 1–4. Lublin 1973, t. 1, s. 314. Dzień Zaduszny na Zachodzie wprowadzono w X lub XI w., twórcą był prawdopodobnie św. Odylon (962–1049), opat z Cluny. W Polsce upowszechnił się w XIV–XVI w., zob. też: Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 57, 58.
View in Google Scholar
52. Idem: Liturgia dnia…, s 310; ciała duchownych przechowywano w kościele.
View in Google Scholar
53. Ibidem, s. 309. Zbliżający się koniec życia człowieka oznajmiano biciem w dzwony, na dźwięk których przerywano zajęcia i spieszono z modlitwą do łoża konającego.
View in Google Scholar
54. Wierusz-Kowalski J.: Liturgika…, s. 118. Przepisy Kościoła ograniczały prawo grzebania zmarłych pod posadzką kościoła. Prawo to przyznawano w XII w. tylko biskupom i opatom, jednak przywilej ten uzyskało wielu świeckich. Od 1205 r. w podziemiach kościoła wolno było grzebać jedynie biskupów i kardynałów. Praktycznie zakaz ten nie był przestrzegany do XVIII w; zob. też: Ariès P.: Człowiek…, s. 57–60.
View in Google Scholar
55. Wierusz-Kowalski J.: Liturgika…, s. 408. Sekwencję Dies irae wprowadzono w X lub XI w. Wywoływała ona nastrój smutku i grozy w przeczuciu zbliżającego się końca świata. Absolucja, wprowadzona do liturgii od X w., to modlitwa o zwolnienie duszy z mąk czyśćcowych.
View in Google Scholar
56. Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 221, 222; Ariès P.: Człowiek…, s. 179.
View in Google Scholar
57. Śnieżyńska-Stolot E.: Nagrobek Kazimierza Wielkiego w katedrze na Wawelu. Kraków 1967, s. 87; zob. też: eadem: Dworski ceremoniał pogrzebowy królów polskich w XIV w. W: Sztuka i ideologia XIV w. Red. P. Skubiszewski. Warszawa 1975, s. 89–100; Giesey R.E.: The Royal Funeral Ceremony in Renaissance France. Geneve 1960, s. 1–17 (opis pogrzebu króla Francji Franciszka I 1494–1547); Przeździecki A.: Jagiellonki polskie w XVI w. Obrazy rodziny i dworu Zygmunta I i Zygmunta Augusta Królów polskich. T. 3. Kraków 1868, s. 184, 185, XXVIII); list anonimowego autora do Zofii Jagiellonki (1522–1575), pisany 10 lipca 1517 r. z Warszawy, zawierający opis pogrzebu królewicza węgierskiego Jana Zygmunta (1540–1571); Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 87–93. Kucia przytacza liczne przykłady ceremonii pogrzebowych władców niemieckich, angielskich, francuskich i węgierskich, w których to ceremoniach możemy zauważyć podobieństwa do polskiego rytu pogrzebowego. Mrozowski P.: Królów polskich Ordo…, s. 149.
View in Google Scholar
58. Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 87–89.
View in Google Scholar
59. Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1207; zob. też: Mrozowski P.: Królów polskich Ordo…, s. 149.
View in Google Scholar
60. Długosz J.: Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Ks. I. Red. i wstęp J. Dąbrowski, tekst łac. ustaliła i przedm. W. Semkowicz-Zarembina, koment. do tekstu pol. oprac. K. Sieradzka, B. Modelska-Strzelecka, przekł. na jęz. pol. S. Gawęda et al., tekst pol. oprac. M. Plezia. Warszawa 1961, s. 289, s. 289; zob. też: Bielski M.: Kronika…, t. 1, ks. I, s. 73.
View in Google Scholar
61. Długosz J.: Roczniki…, ks. I, s. 289; zob. też: Bi e l ski M.: Kronika…, t. 1, ks. I, s. 73.
View in Google Scholar
62. Długosz J.: Roczniki…, ks. I, s. 289.
View in Google Scholar
63. Ibidem, s. 370, 371; zob. też: Anonim tzw. Gall: Kronika polska. Przekł. R. Grodecki, wstęp i oprac. M. Plezia. Ks. 1. Wrocław 1982, s. 35, 36; Bielski M.: Kronika…, t. 1, ks. I, s. 89; Zakrzewski S.: Bolesław Chrobry Wielki. Lwów–Warszawa–Kraków, s. 353–359.
View in Google Scholar
64. Długosz J.: Roczniki…, ks. I, s. 371.
View in Google Scholar
65. Ibidem, s. 371; zob. też: Anonim tzw. Gall: Kronika…, ks. I, s 36; Bielski M.: Kronika…, t. 1, ks. I, s. 90; Zakrzewski S.: Bolesław Chrobry…, s. 356.
View in Google Scholar
66. Długosz J.: Roczniki…, ks. 1, s. 371.
View in Google Scholar
67. Długosz J.: Roczniki…. Ks. IV. Kom. red. Z. Kozłowska-Budkowa et al., oprac. tekstu łac. D. Turkowska, M. Kowalczyk, przekł. na jęz. pol. J. Mrukówna, red. tomu i koment. K. Pieradzka. Warszawa 1969, s. 199; zob. też: Anonim tzw. Gall: Kronika…, ks. II, s. 83, 84; Bielski M.: Kronika…, t. 1, ks. I, s. 144; Gloger Z.: Encyklopedia staropolska. T. 4. Warszawa 1978, s. 53.
View in Google Scholar
68. Długosz J.: Roczniki…, ks. IV, s. 197; Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. I, s. 220.
View in Google Scholar
69. Długosz J.: Roczniki… Ks. VII. Red. Z. Kozłowska-Budkowa et al., oprac. tekstu łac. D. Turkowska, M. Kowalczyk, przekł. na jęz. pol. J. Mrukówna. Warszawa 1974, s. 263; zob. też: Bielski
View in Google Scholar
M.: Kronika…, t. 1, ks. II, s. 327.
View in Google Scholar
70. Długosz J.: Roczniki…, s. 263.
View in Google Scholar
71. Ibidem, s. 264.
View in Google Scholar
72. Długosz J.: Roczniki… Ks. IX. Kom. red. Z. Kozłowska-Budkowa et al., oprac. tekstu łac. D. Turkowska, M. Kowalczyk, przekł. na jęz. pol. J. Mrukówna red. tomu i koment. J. Garbacik, K. Pieradzka. Warszawa 1975, s. 223.
View in Google Scholar
73. Rożek M.: Groby królewskie w Krakowie. Kraków 1977, s. 22–27; Swoboda W.: Warna 1444. Dzieje Narodu i Państwa Polskiego. Kraków 1994, poz. I–13, s. 49, 50; Grzybowski S.: Henryk Walezy. Wrocław–Warszawa–Kraków 1985, s. 224–225; Zienkowska K.: Stanisław August Poniatowski. Wrocław 1998, s. 387; Mi cha l ski J.: Stanisław August Poniatowski. Warszawa 2009, s. 102.
View in Google Scholar
74. Długosz J.: Roczniki…, ks. IX, s. 223; zob. też: Kronika Janka…, s. 1; Bielski M.: Kronika…, t. 1, ks. II, s. 412, 413; Długopolski E.: Władysław Łokietek na tle swoich czasów. Wrocław 1951, s. 326, 327; Kaczmarczyk Z.: Kazimierz Wielki. Warszawa 1948, s. 5, 17; Rożek M.: Krakowska katedra na Wawelu. Kraków 2010, s. 100, 101.
View in Google Scholar
75. Kronika Janka…, s. 15; relacja z pogrzebu Kazimierza Wielkiego w tej kronice jest obszerniejsza od opisu Długosza, dlatego przytaczam właśnie ją, por.: Długosz J.: Roczniki…, ks. IX, s. 439–440; o pierwszym pogrzebie Kazimierza wielkiego piszą również: Wy - rozumski J.: Kazimierz Wielki. Wrocław–Warszawa–Kraków 1982, s. 218; Kaczmarczyk Z.: Polska czasów Kazimierza Wielkiego. Kraków 1964, s. 177; idem: Kazimierz Wielki…, s. 251; Klubówna A.: Ostatni z wielkich Piastów. Warszawa 1976, s. 275; o pierwszym i drugim pogrzebie piszą: Śl iwiński J.: Kazimierz Wielki. Kobiety a polityka. Olsztyn 1994, s. 136; Rożek M.: Wawel i Skałka. Panteony polskie. Wrocław–Warszawa–Kraków 1995, s. 13, 14; Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 149, 150.
View in Google Scholar
76. Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 90; Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 144; Królewskie pogrzeby w średniowieczu aż do XV w. bezwzględnie wymagały osobistego udziału sukcesora zmarłego i z tego powodu odbywały się nieraz dopiero w kilkadziesiąt dni po zgonie. W przypadku pogrzebu Kazimierza Wielkiego pośpiech dyktowała sytuacja polityczna, spowodowana niechęcią możnych do Ludwika Węgierskiego.
View in Google Scholar
77. Kronika Janka…, s. 30.
View in Google Scholar
78. Mrozowski P.: Królów polskich Ordo…, s. 152; Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 90.
View in Google Scholar
79. Kronika Janka…, s. 27–30; Hartleb K.: Kultura Polski od zarania dziejów po dni ostatnie. Lwów 1938, s. 145–148; Gloger Z.: Encyklopedia…, t. 4, s. 54; Wyrozumski J.: Kazimierz Wielki…, s. 219; Kaczmarczyk Z.: Kazimierz Wielki…, s. 253–255; idem: Polska czasów…, s. 177–179; Wyrozumski J . : Ostatni z wielkich..., s. 276, 277; Śl iwiński J.: Kazimierz Wielki…, s. 136; Brückner A.: Encyklopedia staropolska. T. 2. Warszawa 1937, s. 183, 184.
View in Google Scholar
80. Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 145.
View in Google Scholar
81. Długosz J.: Roczniki… Ks. XI. Kom. red. S. Gawęda et al., oprac. tekstu łac. D. Turkowska, M. Kowalczyk, przekł. na jęz. pol. J. Mrukówna, red. tomu i koment. J.Garbacik, K. Sieradzka. Warszawa 1882, ks. X i XI, s. 490; zob. też: Mrozowski P.: Królów polskich Ordo…, s. 152.
View in Google Scholar
82. Kalendarz katedry krakowskiej. Monumenta… (Najdawniejsze roczniki krakowskie i kalendarz / Annales Cracovienses priores cum kalendario). Wyd., wstęp, koment. Z. Kozłowska-Budkowa. Ser. 2. T. 5. Warszawa 1978, s. 157: (…) serenissima princeps domina Hedwigis regina Polonie (…) cui tunc similis in orbe terrarum secundum propaginem homo de stirpe regia non est visus, die presenti hora meridiei expira[vit].
View in Google Scholar
83. Kromer M.: Kronika…, s. 752, 753; St abińska J.: Królowa Jadwiga. Kraków 1997, s. 143–148; Krzyżaniakowa J., Ochmański J.: Władysław II Jagiełło. Wrocław–Warszawa–Kraków 1990, s. 171, 172; Rudzki E.: Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów. T. 1. Warszawa 1990, s. 78.
View in Google Scholar
84. Długosz J.: Roczniki… Ks. X. Kom. red. S. Gawęda et al., oprac. tekstu łac. D. Turkowska, M. Kowalczyk, przekł. na jęz. pol. J. Mrukówna, red. tomu i koment. J. Garbacik, K. Pieradzka. Warszawa 1982, s. 307.
View in Google Scholar
85. Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 94.
View in Google Scholar
86. Długosz J.: Roczniki…, ks. XI, s. 488; zob. też: Bielski M.: Kronika…, t. 1, ks. III, s. 627–628.
View in Google Scholar
87. Długosz J.: Roczniki…, ks. X, s. 490, 491; zob. też: Rożek M.: Wawel i Skałka…, s. 14.
View in Google Scholar
88. Długosz J.: Roczniki…, ks. X, s. 489; też: Bielski M.: Kronika…, t. 1, ks. III, s. 627, 628; Kromer M.: Kronika…, s. 935; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, t. 2, s. 184; Gloger Z.: Encyklopedia…, t. 4, s. 55; Szujski J.: Dzieła. T. 3. Kraków 1894, s. 87; Ca ro J.: Dzieje Polski. Warszawa 1897, s. 78, 79; Krzyżaniakowa J., Ochmański J.: Władysław II Jagiełło…, s. 301–303; Rożek M.: Wawel i Skałka…, s. 14, 15; Lichończak-Nurek G.: Wojciech herbu Jastrzębiec. Arcybiskup i mąż stanu (ok. 1362–1436). W: Studia do dziejów Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. T. 4. Kraków 1996, s. 201.
View in Google Scholar
89. Papee F.: Jan Olbracht. Kraków 1936, s. 30; zob. też: Kromer M.: O pochodzeniu i o dziejach Polaków. Ks. XXIX. Olsztyn 1982, s. 36, 37; Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. IV, s. 888, 889; Albertrandy J.C: Panowanie Kazimierza, Jana Olbrachta i Aleksandra Jagiellończyków. Warszawa 1970, s. 275.
View in Google Scholar
90. Papee F.: Jan Olbracht…, s. 30.
View in Google Scholar
91. Mrozowski P.: Królów polskich Ordo…, s. 151; Kucia D.:Repraesentator a kiryśnik…, s. 91.
View in Google Scholar
92. O śmierci i pogrzebie Jana Olbrachta wspominają: Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. IV, s. 911, 912; Kromer M.: O pochodzeniu…, ks. XXIX, s. 241; o śmierci i pogrzebie Aleksandra Jagiellończyka wspominają: Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. IV, s. 932, 934; Kromer M.: O pochodzeniu…, ks. XXX, s. 98–100; Papee F.: Aleksander Jagiellończyk. Kraków 1949, s. 114–116; Albertrandy J.C: Panowanie Kazimierza…, s. 265, 267; Papee F.: Przegląd dziejów króla Aleksandra. Odb. ze: „Sprawozdania Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny” 1915 (sierpień – październik), s. 3. O miejsce, w którym będzie pochowany król Aleksander, toczyła się walka. Kanclerz Jan Łaski chciał, aby pogrzeb odbył się w Krakowie (powoływał się na ostatnią wolę króla), natomiast panowie litewscy oczekiwali, że ceremonia odbędzie się w Wilnie, ponieważ uważali, że z powodu nieobecności w stolicy Królestwa Polskiego brata króla Zygmunta, który z Mazowsza udał się do Wilna, aby objąć tron litewski, orszak pogrzebowy nie będzie dość wspaniały.
View in Google Scholar
93. Maciej z Miechowa: Chronica Polonorum. Cracovia 1521, oficyna Hieronima Wietora, s. CCCCLXXII: (…) erant feretra praeciose tecta triginta unum, equi axaminto, adamasco, et caeteris praeciosis tecti, triginta duo. Vexilla octo, et quattuor equites fingillam hastam gladium et vestes regis ferentes.
View in Google Scholar
94. Mrozowski P.: Królów polskich Ordo…, s. 151; Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 93.
View in Google Scholar
95. Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 146–148; Mrozowski P.: Królów polskich Ordo…, s. 149.
View in Google Scholar
96. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 4, s. 52; Bogucka M.: Anna Jagiellonka. Wrocław 1994, s. 23; Rożek M.: Wawel i Skałka…, s. 15.
View in Google Scholar
97. Mrozowski P.: Królów polskich Ordo…, s. 53.
View in Google Scholar
98. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 4, s. 52; Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 147; Rożek M.: Wawel i Skałka…, s. 15.
View in Google Scholar
99. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 4, s. 53; zob. też: Rożek M.: Wawel i Skałka…, s. 15.
View in Google Scholar
100. Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…t. 1. s. 196; Bogucka M.: Bona Sforza. Warszawa 1989, s. 138, 139.
View in Google Scholar
101. Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 219; Roż ek M.: Wawel i Skałka…, s. 15, 16; Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 147.
View in Google Scholar
102. Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1094; Górni cki Ł.: Dzieje…, s. 8; zob. też: Kolankowski L.: Zygmunt August, wielki książę Litwy do roku 1548. Lwów 1913, s. 347; Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta Augusta. Cz. 1. Wilno 1851, s. 6–7; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 23, 24; Gołębiowski E.: Zygmunt August. Żywot ostatniego z Jagiellonów. Warszawa 1962, s. 142, 143; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August. Król polski i wielki książę litewski 1520–1572. Warszawa 1996, s. 137–139; Cynarski S.: Zygmunt August. Wrocław–Warszawa–Kraków 1988, s. 54; Kosman M.: Królowa Bona. Warszawa 1971, s. 281; Rożek M.: Groby królewskie…, s. 64, 65; idem: Wawel i Skałka…, s. 15, 16; Orzechowski S.: Kroniki…, s. 17–19; Kromer M.: Mowa na pogrzebie Zygmunta I oraz o pochodzeniu i o dziejach Polaków. Księgi XXIX i XXX. Wstęp, przekł. i oprac. J. Starnawski. Olsztyn 1982, s. XXVII–XXVIII.
View in Google Scholar
103. Życiorys biskupa Samuela Maciejowskiego w: Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Samuel Maciejowski. Hasło oprac. W. Dworaczek. T. 19. Wrocław–Kraków–Warszawa 1974, s. 64; zob. też: Łętowski L.: Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich. Kraków 1852, s. 117–124; życiorys marszałka wielkiego koronnego w: PSB: Piotr Kmita z Wiśnicza. Hasło oprac. H. Kowalska. T. 13. Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, s. 99; relacja z pogrzebu króla Zygmunta I Starego: Ordo pompae funebris Serenissimi Siugismundi Regis Poloniae. Biblioteka Czartoryskich, rkps 66, s. 201–204, 213–218, opublikowany w: Gołąb J.: Pogrzeb króla Zygmunta Starego. Kraków 1917 (odb. ze „Sprawozdania szkolnego C.K. II Szkoły Realnej w Krakowie za rok 1916”), s. 13–26, tamże opis pogrzebu, s. 27–39; inne relacje z tego pogrzebu: Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 4–10 (relacja Macieja Frankoniusza); w kronikach: Orzechowski S.: Kroniki…, s. 19, 20; Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1094–1096; Górnicki Ł.: Dzieje…, s. 20, 21; również: Fabisz P.W.: Wiadomości o legatach i nuncjuszach apostolskich w dawnej Polsce 1075–1865. Ostrów 1866, s. 164 (relacja kardynała Jana Franciszka Commendoniego z trzeciego dnia pogrzebu); Gloger Z.: Encyklopedia…, t. 4, s. 55 (relacja wg M. Bielskiego); Brückne r A.: Encyklopedia staropolska…, t. 2, s. 183–195 (niewielka wzmianka); Gołębiowski E.: Zygmunt August…, s. 143–147 (dokładna relacja oparta na kronice Ł. Górnickiego); Kosman M.: Królowa Bona…, s. 281, 282 (krótka relacja z trzeciego dnia ceremonii); Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta…, s. 7 (krótki opis pogrzebu prawdopodobnie wg S. Orzechowskiego); Rożek M.: Groby królewskie…, s. 65–71; idem: Wawel i Skałka…, s. 15–18 (obie prace opierają się na tekście Ordo); opisy pogrzebu znajdziemy również w: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 22–27; Grabowska Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 144; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 53; Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 218, 219; Labudda A.: Liturgia pogrzebu…, s. 146–152.
View in Google Scholar
104. Gołąb J.: Pogrzeb króla…, s. 27.
View in Google Scholar
105. Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta…, s. 143; zob. też: Górnicki Ł.: Dzieje…, s. 8, 21; Orzechowski S.: Kroniki…, s. 19; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 144; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 24.
View in Google Scholar
106. Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta…, s. 143; zob. też: Górnicki Ł.: Dzieje…, s. 21; Orzechowski S.: Kroniki…, s. 21; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 144.
View in Google Scholar
107. Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta…, s. 143, 144; zob. też: Górnicki Ł.: Dzieje…, s. 21.
View in Google Scholar
108. Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta…, s. 144; zob. też: Górnicki Ł.: Dzieje…, s. 21; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 144; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 24.
View in Google Scholar
109. Kosman M.: Królowa Bona…, s. 281, 282; też: Górnicki Ł.: Dzieje…, s. 21.
View in Google Scholar
110. Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 6.
View in Google Scholar
111. Ibidem, s. 6; zob. też: Bi e l ski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1094–1095.
View in Google Scholar
112. W poszczególnych relacjach porządek procesji jest zmieniony: Gołąb J.: Pogrzeb króla…, s. 30–33. Najpierw szli żacy, potem zakonnicy, księża świeccy, altaryści katedry, magistrowie i doktorowie Akademii Krakowskiej, kapituła katedralna, asysta niosąca pastorały, biskupi i opaci, arcybiskup gnieźnieński, ubodzy, 30 chorążych, 30 mar. Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 6–8. Najpierw procesje z miasta Krakowa, potem biskupi i opaci ze świecami, 30 mar, 30 koni, 30 chorążych. Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1094–1095. Taki sam porządek jak w relacji M. Frankoniusza. Górnicki Ł.: Dzieje…, s. 21. Procesje z miasta (zamkowa, wikarowie, kanonicy, biskupi, opaci, arcybiskup, żacy ze świecami), 30 koni, 30 chorążych, 30 mar.
View in Google Scholar
113. Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 8; zob. też: Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1095.
View in Google Scholar
114. Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 8; w innych relacjach: Gołąb J.: Pogrzeb króla…, s. 33. Najpierw niesiono mary, potem jechał kiryśnik, następnie giermek, a potem rycerz ubrany w szaty króla. Górni cki Ł.: Dzieje…, s. 21. Najpierw rycerz ubrany w szaty królewskie, potem kiryśnik, a na końcu giermek; Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 8. Najpierw kiryśnik, potem giermek, na końcu jechał Gnoiński ubrany w zbroję króla. Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1095. Najpierw kiryśnik, potem giermek, a o Gnoińskim kronikarz nie wspomina wcale.
View in Google Scholar
115. Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 8; zob. też: Górnicki Ł.: Dzieje…, s. 21; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 144; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 25.
View in Google Scholar
116. Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 8; zob. też: Bi e l ski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1095.
View in Google Scholar
117. Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 25.
View in Google Scholar
118. Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 88.
View in Google Scholar
119. Bogucka M.: Bona Sforza…, s. 142; Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 220.
View in Google Scholar
120. Grabowski A.: Ojczyste spominki, s. 9; zob. też: Goł ąb J.: Pogrzeb króla…, s. 21; Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1096. U Bielskiego procesje do kościołów szły trzeciego dnia.
View in Google Scholar
121. Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 9; zob. też: Bi e l ski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1096.
View in Google Scholar
122. Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 9; zob. też: Bi e l ski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1096.
View in Google Scholar
123. Kromer M.: Mowa na pogrzebie…, s. XIX–XXXI, 105–163. Mowa biskupa Samuela Maciejowskiego według S. Orzechowskiego była wygłoszona po polsku, natomiast według Ł. Górnickiego po łacinie. Jeżeli prawdą jest, że została wygłoszona w języku polskim, byłoby to śmiałe odstępstwo od przyjętego zwyczaju. Mowa została opublikowana w 1550 r. wraz z mową M. Kromera oraz w zbiorowej edycji dzieł S. Hozjusza. Powszechnie uważa się, że Hozjusz i Kromer dokonali przekładu z języka polskiego na język łaciński. Wersja polska mowy nie zachowała się; zob. też: Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1095, 1096. Bielski łączy w swoim opisie pogrzebu króla pierwszy i trzeci dzień uroczystości, wspomina o dwóch oracjach biskupa Maciejowskiego, obu wygłoszonych w pierwszym dniu-kazaniu w czasie mszy i mowie w języku polskim po wyjściu z katedry.
View in Google Scholar
124. Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 9; zob. też: Bi e l ski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1095.
View in Google Scholar
125. Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1095, 1096; zob. też: Grabowski A.: Ojczyste spominki…, s. 9; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 144; Kromer M.: Mowa na pogrzebie…, s. XIX–XXXI, 105, 161.Tekst tej mowy, wygłoszonej prawdopodobnie w języku polskim nie jest znany.
View in Google Scholar
126. Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1096.
View in Google Scholar
127. Kuchowicz Z.: Barbara Radziwiłłówna. Łódź 1976, s. 60.
View in Google Scholar
128. Orzechowski S.: Kroniki…, s. 56; zob. też: Kosman M.: Królowa Bona…, s. 282; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 27.
View in Google Scholar
129. Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1096; zob. też: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 27; Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta…, s. 7; Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 220.
View in Google Scholar
130. Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 93–95; Mrozowski P.: Królów polskich…, s. 152–154.
View in Google Scholar
131. Relacje z pogrzebu Zygmunta Augusta zawarte są w: Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 114–116, 170–181 (ta relacja jest najobszerniejsza); Gloger Z.: Encyklopedia…, t. 4, s. 55–57; w kronikach: Bielski M.: Kronika…, t. 3, ks. VI, s. 1333; Górnicki Ł.: Dzieje…, s. 36, 37; Świętosława Orzelskiego bezkrólewia…, ks. I, s. 3, 168–171 (ta relacja pokrywa się prawie całkowicie z opisem Niemcewicza); częściowo o pogrzebie wspomina się w: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 98, 99; Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta…, cz. 1, s. 135–143; Gołębiowski E.: Zygmunt August…, s. 424; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 203–207; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 236–239.
View in Google Scholar
132. Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 73; też: Gołębiowski E.: Zygmunt August…, s. 424.
View in Google Scholar
133. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 4, s. 114; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 237 (relacja Ł. Górnickiego, starosty tykocińskiego); Wrede M.: Anna Jagiellonka. Szkic biograficzny. Warszawa 1986, s. 9–11, 28. Według niektórych relacji Zygmunt August dał swój testament siostrze Annie Jagiellonce jeszcze w Warszawie, przed wyjazdem do Knyszyna w czerwcu 1572 r. Z tym poglądem zgadzają się: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 73, 74, 114; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 199, 200, 202; Testament Zygmunta Augusta. Oprac. A. Franaszek, O. Łaszczyńska, S.E. Nahlik. „Źródła do dziejów Wawelu” 1975, t. 8, s. XXV–XXVI.
View in Google Scholar
134. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 114–116; zob. też: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. s. 74; Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta…, s. 142; Świętosława Orzelskiego bezkrólewia…, ks. I, s. 3; Górnicki Ł.: Dzieje…, s. 36; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 238–239. Autor uważa, ze informacje o okradzeniu Zygmunta przed śmiercią są nieprawdziwe. Na poparcie tych słów przytacza relację Jana Cyrusa, opata św. Wincentego we Wrocławiu, rezydenta austriackiego na dworze polskim, który w swojej korespondencji do Wiednia zaprzecza tej wiadomości, a poseł cesarski nie omieszkałby donieść o tym wydarzeniu, gdyby miało ono miejsce. Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 203, 204. Autor również nie zgadza się z opinią o okradzeniu króla, a na poparcie przytacza relację sekretarza posła francuskiego Jean Choisnina oraz znaleziony w archiwum watykańskim list sekretarza królewskiego Stanisława Fogelwedera skierowany prawdopodobnie do wojewody krakowskiego Jana Firleja, którzy nie wspominają o okradzeniu króla. Ferenc M.: Rola i udział dworu w ceremonii pogrzebowej Zygmunta Augusta. W: Theatrum ceremoniale…, s. 116; podaje, że w świetle rachunków liczba dworzan po śmierci króla znacznie zmalała.
View in Google Scholar
135. Ibidem, 116.
View in Google Scholar
136. Gloger Z.: Encyklopedia…, t. 4, s. 57; zob. też: Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 238; Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 56, 57; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 205, 206; Ferenc M.: Rola i udział…, s. 16.
View in Google Scholar
137. Grabowski A.: Historyczny opis miasta…, s. 296, 297; zob. też: idem: Groby, trumny i pomniki…, s. 15.
View in Google Scholar
138. Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 206; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 74; zob. też: Pr z e źdz i e cki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 239.
View in Google Scholar
139. Anna Jagiellonka przebywała w tym czasie w Płocku. Zygmunt August zapisał cały swój majątek siostrom, a po ich śmierci Rzeczypospolitej. Sejm nie uznał testamentu króla, a senatorowie zabronili Annie przyjazdu do Knyszyna i dostępu do skarbu w Tykocinie. Królewna żaliła się, że zwłoki króla „do sklepu (piwnicy) włożone, bez żadnej ceremonii leżały”, a ona nie mogła zatroszczyć się o właściwy pogrzeb. Dopiero wysłani przez nią dworzanie zadbali o godne uczczenie ciała królewskiego.; por.: Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 239; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 74; Ferenc M.: Rola i udział…, s. 117.
View in Google Scholar
140. Ferenc M.: Rola i udział…, s. 117.
View in Google Scholar
141. Ibidem, s. 117.
View in Google Scholar
142. Testament Zygmunta Augusta…, s. 4; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 240.
View in Google Scholar
143. Testament Zygmunta Augusta…, s. 5, 6; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 207; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 98.
View in Google Scholar
144. Ferenc M.: Rola i udział…, s. 118.
View in Google Scholar
145. Ibidem, s. 118, 119.
View in Google Scholar
146. Gloger Z.: Encyklopedia…, t. 4, s. 56; zob. też: Cyna r ski S.: Zygmunt August…, s. 206; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 98.
View in Google Scholar
147. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 170, 174; też: Bielski M.: Kronika…, t. 3, ks. VI, s. 1332; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 4, s. 69, 70; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 207; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 98; Gloger Z.: Encyklopedia…, t. 4, s. 56.
View in Google Scholar
148. Niemcewicz i Bielski podają, że orszak zatrzymał się w pałacu biskupim w Prądniku. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 170; Bielski M.: Kronika…, t. 3, ks. VI, s. 1333. Cynarski podaje, że orszak zatrzymał się w dworze mieszczanina krakowskiego Hochlera. Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 207. Ferenc podaje, że ciało króla złożono w dworze rajcy krakowskiego Stefana Hallera, wnuka drukarza Jana Hallera (1467–1525). Ferenc M.: Rola i udział…, s. 119.
View in Google Scholar
149. Duczmal M.: Jagiellonowie. Kraków 1996, s. 537. Niemcewicz podaje datę 10 lutego 1574 r. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 174; Bielski podaje datę 15 lutego 1574 r. Bielski M.: Kronika…, t. 3, ks. VI, s. 1333; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 98: pogrzeb trwał od 11 do 13 lutego; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 239: pogrzeb odbył się 15 lutego; Ferenc M.: Rola i udział…, s. 120: pogrzeb trwał od 11 do 13 lutego.
View in Google Scholar
150. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 174–177; zob. też: Cyna r ski S.: Zygmunt August…, s. 207; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 144; Gloger Z.: Encyklopedia…, t. 4, s. 56.
View in Google Scholar
151. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 170; Bielski M.: Kronika…, t. 3, ks. VI, s. 1333; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 207.
View in Google Scholar
152. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 170–172, 175–178; zob. też: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 98, 99; Wrede M.: Anna Jagiellonka…, s. 26. Zbroję i inne rzeczy potrzebne do pogrzebu zabrano ze skarbu w Tykocinie, o czym senatorowie zawiadomili Annę Jagiellonkę w liście z 23 lipca 1573 r., pisanym z Krakowa. Królewnę postawiono przed faktem dokonanym, ale zagwarantowano zwrot wypożyczonych skarbów. W liście do siostry, Zofii, księżnej brunszwickiej, z 15 sierpnia 1573 r., pisanym z Warszawy, Anna żali się: „(…) a teraz ostatek srebra, kredens pozłocisty wezmą, zbroje na pogrzeb, insze rzeczy na żałosne chowanie tego króla”.
View in Google Scholar
153. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 170–172,
View in Google Scholar
175–178; zob. też: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 99.
View in Google Scholar
154. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 178; zob. też: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 99.
View in Google Scholar
155. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 172, 178,
View in Google Scholar
179; zob. też: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 99.
View in Google Scholar
156. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 172, 180, 181; zob. też: Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 207, 208; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 99; hełm niósł kasztelan kaliski (wręczył go posłowi cesarskiemu), miecz – wojewoda łęczycki (wręczył posłowi węgierskiemu), tarczę – kanclerz (wręczył ją posłowi francuskiemu); także: Ferenc M.: Rola i udział…, s. 120.
View in Google Scholar
157. Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 98.
View in Google Scholar
158. Rożek M.: Groby królewskie…, s. 73; idem: Wawel i Skałka…, s. 18.
View in Google Scholar
159. Relacje z ostatnich dni życia króla Stefana Batorego, opis choroby, metod leczenia są zawarte w: Niemcewicz J .U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 316–324 (list od sekretarza J.K.M. Jerzego Chiakora do J.W. Volganga Kovacsòczya, kanclerza księstwa siedmiogrodzkiego, pisany z Grodna 19 grudnia 1586 r.); Jankowski T.: Śmierć Stefana Batorego w Grodnie. Grodno 1930, s. 17–22; Raczyński E.: Prawdziwa sprawa o chorobie i śmierci nieboszczyka Stefana Batorego króla polskiego. W: idem Pamiętniki do historii Stefana Króla polskiego. Warszawa 1830, s. 143–149; Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza i Stefana Batorego królów polskich. Kraków 1860, s. 442–444, 452–456 (Pamiętnik historii Stefana Batorego dotyczący i listu Jerzego Chiakora, sekretarza królewskiego, opisującego ostatnie chwile tego monarchy).
View in Google Scholar
160. Baliński M.: Historia miasta Wilna. T. 2. Wilno 1836, s. 185; list senatorów litewskich do wojewody wileńskiego i hetmana polnego litewskiego Krzysztofa Radziwiłła, pisany z Grodna 13 grudnia
View in Google Scholar
1586 r.: „Pan Bóg z nawiedzeniem swym i dotknieniem nas przez wzięcie nam pomazańca swego niespodziewanie niemal a strachem przyspiał”; zob. też: Jankowski T.: Śmierć Stefana Batorego…, s. 23, 24; Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 321.
View in Google Scholar
161. Jankowski T.: Śmierć Stefana Batorego…, s. 25.
View in Google Scholar
162. Ibidem, s. 26. Wraz ze śmiercią Stefana Batorego upadła idea Ligi antytureckiej.
View in Google Scholar
163. Loc. cit.
View in Google Scholar
164. Kronika mieszczanina…, s. 62; zob. też: Śliwiński A.: Stefan Batory. Warszawa 1922, s. 257.
View in Google Scholar
165. Relacje z pogrzebu Stefana Batorego zawierają: Grabowski A.: Starożytności historyczne…, t. 1, s. 67–73 (dokładna relacja z trzech dni pogrzebu w Krakowie); Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 322, 333 ( zawiera opis podróży konduktu pogrzebowego z Grodna, przez Warszawę, do Krakowa); Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza…, s. 457–461 (jest to ten sam opis, który znajduje się u Grabowskiego); Raczyński E.: Pamiętniki do historii…, s. 49–52 (relacja z trasy konduktu pogrzebowego i opis pogrzebu w Krakowie); Kronika mieszczanina…, s. 60–64 (opis pogrzebu krakowskiego); Śl iwiński A.: Stefan Batory…, s. 254–257 (opis orszaku żałobnego i pogrzebu w Krakowie); Kronika Krzysztofa Zelmera. Kraków 1835, s. 9 (wzmianka o ceremonii pogrzebowej); Bi e l ski M. : Kronika…, t. 3, ks. VI, s. 1611 (również wzmianka); Bi e l ski J.: Dalszy ciąg Kroniki…, s. 93 (wzmianka o pogrzebie i nagrobku); Rożek M.: Wawel i Skałka…, s. 18, 19 (wzmianka o pogrzebie); wzmianki o śmierci króla w: Tyszkowski K.: Stefan Batory. Lwów 1933, s. 96, 97; Olejnik K.: Stefan Batory 1533–1586. Warszawa 1988, s. 295.
View in Google Scholar
166. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 322–324; zob. też: Raczyński E.: Pamiętniki do historii…, s. 49.
View in Google Scholar
167. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 325; zob. też: Raczyński E.: Pamiętniki do historii…, s. 50. Tylko w tej relacji jest mowa o zbroi króla, niesionej przed trumną i ulubionym koniu prowadzonym luzem. Na wykonanie insygniów koronnych, które zostały złożone w trumnie, użyto srebrnych naczyń ze skarbu króla. Za trumną zaś niesiono złote przedmioty.
View in Google Scholar
168. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 325, 326; zob. też: Raczyński E.: Pamiętniki do historii…, s. 50.
View in Google Scholar
169. Gloger Z: Encyklopedia…, t. 2, s. 239, 240. Harcerze, inaczej harcownicy, to rycerze staczający pojedyncze walki przed bitwą, biorący udział w harcach. Słowo harc, pochodzące z języka węgierskiego i oznaczające walkę, bój, było używane jeszcze przed panowaniem Stefana Batorego. Wśród dworzan wojskowych u królów polskich znajdujemy oddzielny zastęp rycerzy konnych zwanych harcerzami, na dworze Batorego wymienieni są w 1585 r. harcerze Szwaracki i Goreczkowski.
View in Google Scholar
170. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 326–328.
View in Google Scholar
171. Raczyński E.: Pamiętniki do historii…, s. 51.
View in Google Scholar
172. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 328.
View in Google Scholar
173. Ibidem, s. 329; też: Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 67; Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza…, s. 457.
View in Google Scholar
174. Kronika mieszczanina…, s. 60.
View in Google Scholar
175. Ibidem, s. 60; zob. też: Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 329.
View in Google Scholar
176. Kronika mieszczanina…, s. 60; zob. też: Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 67–69; Śliwiński A.: Stefan Batory…, s. 256; Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza…, s. 457, 458; Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 329. We wszystkich relacjach istnieją różnice dotyczące kolejności osób idących w pochodzie i ich liczby: W Kronice mieszczanina… zanotowano, że najpierw jechali chorążowie (było ich 35), dalej 30 koni, a potem 30 mar, liczba ubogich ze świecami wynosiła 800 osób; Grabowski i Albertrandi: najpierw 30 chorążych, potem 30 koni, 30 mar, ubogich było 1 tys. osób; Niemcewicz w tej kolejności: 30 mar, 30 koni, 30 chorążych.
View in Google Scholar
177. Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 69; zob. też: Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza…, s. 458; Kronika mieszczanina…, s. 61; Śliwiński A.: Stefan Batory…, s. 256.
View in Google Scholar
178. Kronika mieszczanina…, s. 61; zob. też: Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 69; Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza…, s. 458.
View in Google Scholar
179. Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 69; zob. też: Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza…, s. 458; Kronika mieszczanina…, s. 61, 62. To źródło mylnie podaje osoby niosące insygnia koronne.
View in Google Scholar
180. Kronika mieszczanina…, s. 62; zob. też: Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 69; Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza…, s. 458, 459.
View in Google Scholar
181. Kronika mieszczanina…, s. 62, 63; zob. też: Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 69, 70; Albertrandy J. Ch.: Panowanie Henryka..., s. 459; Śliwiński A.: Stefan Batory…, s. 256.
View in Google Scholar
182. Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 70; Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza…, s. 459.
View in Google Scholar
183. Kronika mieszczanina…, s. 63; zob. też: Bielski J.: Dalszy ciąg Kroniki…, s. 93.
View in Google Scholar
184. Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 70–72; zob. też: Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza…, s. 459, 460; Raczyński E.: Pamiętniki do historii…, s. 52; Kronika mieszczanina…, s. 64.
View in Google Scholar
185. Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 72, 73; zob. też: Albertrandy J.C: Panowanie Henryka Walezyusza…, s. 460, 461; Raczyński E.: Pamiętniki do historii…, s. 52 Kronika mieszczanina…, s. 64; Śliwiński A.: Stefan Batory…, s. 257.
View in Google Scholar
186. Kronika mieszczanina…, s. 64.
View in Google Scholar
187. Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 95.
View in Google Scholar
188. Kromer M.: O pochodzeniu i o dziejach…, ks. XXX, s. 90; zob. też: PSB: Elżbieta Rakuszanka. Hasło oprac. J. Garbacik. T. 6. Kraków 1945, s. 254; Garbacik J.: Testament królowej Elżbiety Rakuszanki żony Kazimierza Jagiellończyka (27 VI 1505). W: Prace z dziejów Polski feudalnej ofiarowane Romanowi Grodeckiemu na 70. rocznicę urodzin. Warszawa 1960, s. 314, 315; Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 155.
View in Google Scholar
189. Przybyszewski B.: Barbara Zapola królowa Polski 1512–1515. Łańcut 2000, s. 175, 176.
View in Google Scholar
190. Ibidem, s. 73; Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 1.
View in Google Scholar
191. PSB: Barbara Zapolya. Hasło oprac. W. Pociecha. T. 1. Kraków 1935, s. 294; Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 142.
View in Google Scholar
192. Bogucka M.: Bona Sforza…, s. 251; Kosman M.: Królowa Bona…, s. 327; też: Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 176.
View in Google Scholar
193. Bogucka M.: Bona Sforza…, s. 251; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 140.
View in Google Scholar
194. Bogucka M.: Bona Sforza…, s. 252.
View in Google Scholar
195. Wójcik-Góralska D.: Niedoceniana królowa. Warszawa 1987, s. 244, 245.
View in Google Scholar
196. Bogucka M.: Bona Sforza…, s. 253–257; Cyna r ski S.: Sprawa ostatniego testamentu królowej Bony. „Zeszyty Naukowe UJ. Prace Historyczne” 1977, nr 469/56, s. 138–143; zob. też: PSB: Bona Sforza. Hasło oprac. W. Pociecha. T. 2. Kraków 1936, s. 294; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 140, 141; Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 177; Testament Zygmunta Augusta…, s. 52, 53.
View in Google Scholar
197. Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 10; też: Kosman M.: Królowa Bona…, s. 328; Chłędowski K.: Królowa Bona. T. 2. Lwów 1932, s. 174; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 141; Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 176.
View in Google Scholar
198. Bogucka M.: Bona Sforza…, s. 257.
View in Google Scholar
199. Ibidem, s. 257, 258; Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 177.
View in Google Scholar
200. Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 10; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 141. Cynarski podaje, że był to Jan Wysocki. Bogucka M.: Bona Sforza…, s. 258. Bogucka pisze, że to Anna Jagiellonka zatroszczyła się o prochy matki, prosząc w liście z 28 maja 1588 r. papieża Sykstusa V o zezwolenie na przeniesienie ich do bazyliki św. Mikołaja i budowę tam mauzoleum; zob. też: Kosman M.: Królowa Bona, s. 328.
View in Google Scholar
201. Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 10; Bogucka M.: Królowa Bona, s. 257; Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 228,
View in Google Scholar
229; Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 177.
View in Google Scholar
202. Grabowski A.: Starożytności historyczne…, s. 82; zob. też: Gołębiowski E.: Zygmunt August…, s. 116, 117; Kolankowski L.: Zygmunt August…, s. 322, 333; Bogucka M.: Bona Sforza…, s. 148.
View in Google Scholar
203. Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 103, 104; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 38.
View in Google Scholar
204. Gołębiowski E.: Zygmunt August…, s. 117; Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 243.
View in Google Scholar
205. Gołębiowski E.: Zygmunt August…, s. 117.
View in Google Scholar
206. Bogatyński W.: Z dziejów małżeństwa Zygmunta Augusta z Barbarą. „Rozprawy Akademii Umiejętności Wydziału Historyczno- Filozoficznego” 1916, ser. 2, t. 34, s. 192; Cyna r ski S.: Zygmunt August…, s. 38, 39.
View in Google Scholar
207. Gołębiowski S.: Zygmunt August..., s. 117; też: Pociecha W.: Elżbieta Austriaczka. Kraków 1947, s. 12; Chłędowski K.: Królowa Bona. T. 1. Lwów 1932, s. 85; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 1, s. 170, 171; Bielski M.: Kronika…, t. 2, ks. V, s. 1092; Górnicki Ł: Dzieje…, s. 19; Kolankowski L.: Zygmunt August…, s. 333; PSB: Elżbieta Austriaczka. Hasło oprac. W. Pociecha. T. 6. Kraków 1948, s. 257; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 103, 104; Cyna r ski S.: Zygmunt August…, s. 39; Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 243.
View in Google Scholar
208. Testament Zygmunta…, s. 53, 54.
View in Google Scholar
209. Relacje z pogrzebu Barbary Radziwiłłówny zawarte są w: Orzechowski S.: Kroniki…, ks. IV, s. 84–86; Górnicki Ł: Dzieje…, s. 39; Stryjkowski M.: Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi. T. 2. Warszawa 1846, s. 490; Baliński M.: Pamiętniki o królowej Barbarze, żonie Zygmunta Augusta. T. 2. Warszawa 1840, s. 278, 285, 288–298, 303–307, 309, 311, 313; idem: Pisma historyczne. T. 2. Warszawa 1843, s. 235–237, 242–245, 263; Bogatyński W.: Z dziejów małżeństwa Zygmunta Augusta z Barbarą. Kraków 1916, s. 210, 211; Kuchowi c z Z.: Barbara Radziwiłłówna. Łódź 1976, s. 78–83; Ni emc ewi c z J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 461–463, 465, 467; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 1, s. 266–269; Gołębiowski E.: Zygmunt August…, s. 214–217; Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta Augusta…, cz. 1, s. 29, 30; PSB: Barbara Radziwiłłówna. Hasło oprac. W. Pociecha. T. 1. Kraków 1935, s. 297, 298; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 137–276, 278; Cyna r ski S.: Zygmunt August…, s. 60; Marchwińska A.: Pogrzeb Barbary Radziwiłłówny i odprawa jej królewskiego dworu (1551). „Studia Waweliana” 2007, t. 13, s. 105–108; Rudzki E.: Polskie królowe…, t. 1, s. 263; Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 130; Ferenc M.: Mikołaj Radziwiłł „Rudy” (ok. 1515–1584). Kraków 2008, s. 158, 159; Testament Zygmunta…, s. 46, 47, 53, 54.
View in Google Scholar
210. Listy króla Zygmunta Augusta do Radziwiłłów. Oprac., wstęp, koment. I. Kaniewska. Kraków 1999, s. 205–207; list pisany w Krakowie 9 maja 1551 r. oraz list pisany w Krakowie 14 maja 1551 r.; zob. też: Baliński M.: Pamiętniki o królowej…, t. 2, s. 278–282; Kuchowicz Z.: Barbara Radziwiłłówna…, s. 78, 79; Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 461; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 268.
View in Google Scholar
211. Listy króla…, s. 206; list pisany w Krakowie 14 maja 1551 r.
View in Google Scholar
212. Ibidem, s. 206–207; list pisany w Krakowie 14 maja 1551 r.; zob. też: Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 268; Marchwińska A.: Pogrzeb Barbary…, s. 105.
View in Google Scholar
213. Baliński M.: Pisma historyczne, …, t. 2, s. 242–245; list wojewody trockiego Mikołaja Radziwiłła do króla, pisany z Wilna 18 maja 1551 r.; zob. też: Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 1, s. 266; Ba l iński M.: Pamiętniki o królowej…, t. 2, s. 290, 291; Kuchowicz Z.: Barbara Radziwiłłówna, s. 80; Grabowska- Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 268, 269; Ferenc M.: Mikołaj Radziwiłł „Rudy”…, s. 158.
View in Google Scholar
214. Listy króla…, s. 209; list pisany w Wiślicy 26 maja 1551 r. W pracy I. Kaniewskiej jako miejsce napisania listu podana jest omyłkowo miejscowość Kyźlice, na który to błąd zwracają uwagę w swojej recenzji: J anicki M., Jawor ski R.: Nad nową edycją listów króla Zygmunta Augusta. „Przegląd Historyczny” 1999, t. 90, z. 3, s. 352; zob. też: Niemcewi c z J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 463; Baliński M.: Pamiętniki o królowej…, t. 2, s. 293, 294; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 1, s. 267; Kuchowicz Z.: Barbara Radziwiłłówna…, s. 80.
View in Google Scholar
215. Listy króla…, s. 209; list pisany w Wiślicy 26 maja 1551 r.; zob. też: Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 269.
View in Google Scholar
216. Baliński M.: Pamiętniki o królowej…, t. 2, s. 288; zob. też: Kuchowicz Z.: Barbara Radziwiłłówna…, s. 80; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 1, s. 267, 268; Gołębiowski E.: Zygmunt August…, s. 215; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 269; Marchwińska A.: Pogrzeb Barbary…, s. 106,
View in Google Scholar
108; podaje datę przeniesienia ciała królowej do katedry 24 maja; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 60. Cynarski podaje, że ciało królowej wywieziono z Krakowa 26 maja; zarówno Grabowska- Sucheni, jak i Marchwińska podają dokładny skład konduktu oraz liczbę osób w nim uczestniczących, ale opisy różnią się między sobą co do liczby żałobników.
View in Google Scholar
217. Długosz J.: Roczniki…, ks. XI, s. 137; zob. też: Bogatyński W.: Z dziejów małżeństwa Zygmunta…, s. 210; Kuchowicz Z.: Barbara Radziwiłłówna…, s. 80.
View in Google Scholar
218. Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 269, 270. Tam dokładny skład orszaku towarzyszącego królowi w dalszej drodze.
View in Google Scholar
219. Listy króla…, s. 209; list pisany w Wiślicy 26 maja 1551 r.; tłumaczenie fragmentów listu z języka łacińskiego i objaśnienia w nawiasach I. Kaniewska.
View in Google Scholar
220. Listy króla…, s. 213, 214.
View in Google Scholar
221. Ibidem, s. 214; zob. też: Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 465; zob. też: Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 1, s. 268; Baliński M.: Pamiętniki o królowej…, t. 2, s. 297, 298; Ferenc M.: Mikołaj Radziwiłł „Rudy”…, s. 158.
View in Google Scholar
222. Listy króla…, s. 214; zob. też: Niemcewi c z J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 1, s. 467; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 1, s. 269; Baliński M.: Pisma historyczne, …, t. 2, s. 263; idem: Pamiętniki o królowej…, t. 2, s. 303–305; Gołębiowski E.: Zygmunt August…, s. 217.
View in Google Scholar
223. Baliński M.: Pamiętniki o królowej…, t. 2, s. 305, 306; zob. też: Kuchowicz Z.: Barbara Radziwiłłówna…, s. 81, 82. Kuchowicz podaje, że komnaty zamku oraz kościoły obił kirem tapicer nadworny Marcon Sanctori; PSB: Barbara Radziwiłłówna…, s. 297, 298; Grabowska-Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 274; Marchwińska A.: Pogrzeb Barbary…, s. 106, 107.
View in Google Scholar
224. Stryjkowski M.: Kronika Polska…, t. 2, s. 490; zob. też: Górnicki Ł: Dzieje…, s. 39; Orzechowski S.: Kroniki…, t. 4, s. 86; Baliński M.: Pamiętniki o królowej…, t. 2, s. 307; Kuchowicz Z.: Barbara Radziwiłłówna…, s. 82, 83; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 1, s. 269. Przeździecki podaję datę pogrzebu 23 czerwca. Gołębiowski E.: Zygmunt August…, s. 217. Gołębiowski podaje datę pogrzebu 23 czerwca. Grabowska -Sucheni A.: Zygmunt August…, s. 274, 275. Grabowska-Sucheni przytacza relację sekretarza królewskiego Ludwika Montiego, który pisze, że ciało Barbary złożono bezzwłocznie do grobu 22 czerwca. Marchwińska A.: Pogrzeb Barbary…, s. 106, 107. Marchwińska podaje datę pogrzebu 22 czerwca. Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 130. Duczmal podaje datę pogrzebu
View in Google Scholar
23 lub 24 czerwca. Ferenc M.: Mikołaj Radziwiłł „Rudy”…, s. 159. Ferenc podaje datę pogrzebu 23 czerwca. Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 60. Cynarski podaje datę pogrzebu 23 czerwca. Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 263; Rudzki podaje datę pogrzebu 23 czerwca.
View in Google Scholar
225. Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 100; z listu referendarza Czarnkowskiego do księżnej brunszwickiej Zofii Jagiellonki; Cynarski S.: Zygmunt August…, s. 201.
View in Google Scholar
226. Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 3, s. 210, 211; zob. też: PSB: Katarzyna Austriaczka. Hasło oprac. R. Żelewski. T. 12. Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–1967, s. 216; Gołębiowski S.: Czasy Zygmunta…, s. 52, 53; Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 360; Rudzki E.: Polskie królowe…, s. 279, 280.
View in Google Scholar
227. PSB: Jadwiga Jagiellonka. Hasło oprac. J. Dworzaczkowa. T. 10. Wrocław–Warszawa–Kraków 1962, s. 305; Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 302. Duczmal podaje, że Jadwigę Jagiellonkę pochowano obok męża w Cölln.
View in Google Scholar
228. Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 106; Duczmal M.: Jagiellonowie…, s.271; inne nazwy Gyulafehérvár (węg.) to Białogród (pol.) lub Karlsburg (niem.), dziś Alba Julia w Rumunii.
View in Google Scholar
229. Pirożyński J.: Testament i kodycyl księżnej brunszwickiej Zofii Jagiellonki (1522–1575). „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej”, 1991, t. 41, s. 101–114; idem: Spór o spuściznę księżnej brunszwickiej Zofii Jagiellonki (1575-1672). „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 1993, t. 43, s. 65–87.
View in Google Scholar
230. Idem: Księżna brunszwicka Zofia Jagiellonka i jej biblioteka. Kraków 1986, s. 57, 61, 62.
View in Google Scholar
231. Ibidem, s. 62; też: Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 4, s. 218. Książę Juliusz zamówił obie mowy pogrzebowe u Łazarza Arnoldi, po odmowie ze strony opata z Berg pod Magdeburgiem.
View in Google Scholar
232. Pirożyński J.: Stosunek księżnej brunszwickiej Zofii Jagiellonki do luteranizmu. „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1984, t. 29, s. 5–31. Zarówno Zofia, jak jej mąż, książę Henryk, byli katolikami i religia katolicka obowiązywała w księstwie Brunszwik-Wolfenbüttel. W 1568 r., po objęciu władzy w państwie przez księcia Juliusza, wprowadzono reformację. Księżna Zofia przeszła na luteranizm, ale starała się ukryć ten fakt przed opinią publiczną w Polsce, gdyż to utrudniłoby jej starania o spadek po Bonie, a później po Zygmuncie Auguście. Książę Juliusz dwa dni po śmierci Zofii zawiadomił duchowieństwo o przyjęciu przez księżnę luterańskiego wyznania wiary i przyjęciu komunii pod dwiema postaciami. Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 4, s. 218. Przeździecki pisze, że Zofia Jagiellonka złożyła luterańskie wyznanie wiary na trzy dni przed śmiercią.
View in Google Scholar
233. Pirożyński J . : Testament i kodycyl…, s. 101–114; idem: Spór o spuściznę…, s. 65–87.
View in Google Scholar
234. Idem: Księżna brunszwicka…, s. 62; zob. też: Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 519.
View in Google Scholar
235. Pirożyński J.: Testament i kodycyl…, s. 104; Kutaś P.: Testament królowej szwedzkiej Katarzyny Jagiellonki. „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 1994, t. 44, s. 110, 111.
View in Google Scholar
236. Duczmal M.: Jagiellonowie…, s. 348. Duczmal podaje datę pogrzebu 6 lutego.
View in Google Scholar
237. PSB: Katarzyna Jagiellonka. Hasło oprac. W. Czapliński. T. 12. Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–1967, s. 220.
View in Google Scholar
238. Przeździecki A.: Jagiellonki polskie… T. 5. Kraków 1878, s. CCLXI; zob. też: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 156; Bielski J.: Dalszy ciąg Kroniki…, s. 286, 287; Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 107; Wrede M.: Anna Jagiellonka…, s. 15.
View in Google Scholar
239. Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 156; zob. też: Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 110; Wrede M.: Anna Jagiellonka…, s. 15, 16.
View in Google Scholar
240. Opis konduktu zamieszczony w: Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 5, s. CCLXII. Relacja kardynała Gaetano, nie wymienia w pochodzie biskupów łacińskich, a sukno przy wozie żałobnym niosło czterech dworzan (a nie 40); Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników…, t. 2, s. 125. Zmieniona relacja kardynała Gaetano, w kondukcie szło tylko 50 ubogich, według tej relacji króla prowadzili dwaj senatorowie, a marszałkowie szli przed nim. Zob. też: Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 156, 157. Skrócona relacja kardynała Gaetano.
View in Google Scholar
241. PSB: Anna Jagiellonka. Hasło oprac. W Sobieski, K. Lepszy. T. 1. Kraków 1935, s. 131; zob. też: Przeździecki A.: Jagiellonki polskie…, t. 4, s. 223; t. 5, s. CCLXI; Bogucka M.: Anna Jagiellonka…, s. 157; Bielski J.: Dalszy ciąg Kroniki…, s. 287; Rożek M.: Uroczystości w barokowym Krakowie. Kraków 1976, s. 41, 42; idem: Wawel i Skałka…, s. 19.
View in Google Scholar
242. PSB: Anna Austriaczka. Hasło oprac. K. Lepszy. T. 1. Kraków 1935, s. 133; zob. też: Ka c zorowski W.: Choroby i prawdopodobne przyczyny śmierci żon Zygmunta III Wazy, Anny i Konstancji. „Studia Historyczne” 1993, t. 36, z. 3, s. 290, 291; Fabiani B.: Życie codzienne na zamku królewskim w epoce Wazów. Warszawa 1996, s. 147, 148; Wisner H.: Zygmunt III Waza. Wrocław–Warszawa–Kraków 2006, s. 64; Rożek M.: Uroczystości w barokowym …, s. 42, idem: Wawel i Skałka…, s. 19.
View in Google Scholar
243. Idem: Groby królewskie…, s. 73, 74.
View in Google Scholar
244. Kucia D.: Repraesentator a kiryśnik…, s. 95–97; Mrozowski P.: Królów polskich Ordo…, s. 161.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

