Działalność XVII-wiecznego warsztatu Zielaskich
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.05Abstrakt
THE 17TH-CENTURY ZIELASKIS’ STUDIO AND THEIR WORKS
The Baroque art in Lesser Poland (Małopolska) was characterized by a widespread use of black marble in architecture and, to a lesser extent, in sculpture. Deposited in Dębniki near Kraków, the material was extracted since the early 17th century; in 1631, the deposits became property of the Carmelite Monastery in Czerna, their owner until 1787. Black marble was used to build portals, altarpieces, alcoves, balustrades, floors, inscription plaques, stoups, or massive paschal candlesticks. Among the mid-17th century sculptors whose works have survived in Kraków and elsewhere in Lesser Poland were Jacek and Wojciech Zielaskis. Little is known of the artists themselves; a few objects signed by them have been identified, and fifteen or so others have been recognized as theirs. Descriptions of Zielaskis’ works are scarce in the literature on the subject; they are barely mentioned in synthetic studies. Zielaskis used the Dębniki marble to produce antependia, sculptures featuring Christ at the Column, baptismal fonts, epitaphs. Covered with thick textile-like ornamentation, the antependia produce an amazing effect of a fabric or needlework (such as those at the Monastery of Friars Minor of the Observance in Stradom or churches in Paczółtowice and Karniowice). Located in front of the Camaldolese Monastery in Bielany, in front of the Convent of Discalced Carmelites in Wesoła quarter, and in churches in Zielonki, Paczółtowice and Siedlec, the columns with panels featuring engraved scenes from the Passion are abundant in iconography and testify to their creators’ artistry as sculptors.
Bibliografia
1. Łepkowski J.: Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa. Warszawa 1863, s. 36, 37. Autor wymienił nazwisko kamieniarza Jacka Zielaskiego, które wyryto nad zakrystią kościoła w Paczółtowicach na wykonanym w marmurze przedstawieniu Najświętszej Marii Panny; Stanisław Cercha zamieścił w drugim tomie Teki Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej rysunki epitafiów i tablic, przypisując je tym autorom. Inwentaryzacja zabytków Galicji Zachodniej. Oprac. S. Tomkowicz. Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej. T. 2. Kraków 1906, s. 36, 250; Loui s J.: Wieś Paczółtowice. Kraków 1874, s. 89, 94; Strzelichowski P.: „Wiadomość o kościele parafialnym w Paczółtowicach w diecezji krakowskiej”. Kraków 1900, s. 33, mps w Bibliotece PAN, sygn. 80316 I.
View in Google Scholar
2. Tomkowicz S.: Zielascy, kamieniarze-artyści w Dębniku pod Krzeszowicami. „Sprawozdania do Badania Historii Sztuki w Polsce” 1912, t. 8, s. CCCXXIV–CCCXXVIII; Inwentaryzacja zabytków…, s. 50–53.
View in Google Scholar
3. Tomkowicz S.: Zielascy…, s. CCCXXVI.
View in Google Scholar
4. Tatarkiewicz W.: O sztuce polskiej XVII i XVIII wieku. Architektura, rzeźba. Warszawa 1966, s. 350–369; idem: Czarny marmur w Krakowie. „Prace Komisji Historii Sztuki” 1952, t. 10, s. 80–151; Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 1. Województwo krakowskie. Red. J. Szablowski. Z. 4. Powiat chrzanowski. Oprac. J. Szablowski. Warszawa 1952, s. 23; Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 1. Województwo krakowskie. Red. J. Szablowski. Z. 6. Powiat krakowski. Oprac. J. Lepiarczyk. Warszawa 1951, s. 3, 8.
View in Google Scholar
5. Dobrowolski T.: Sztuka Krakowa. Kraków 1978, s. 426, 427.
View in Google Scholar
6. Chrzanowski T., Kornecki M.: Sztuka Ziemi Krakowskiej. Kraków 1982, s. 377–383; Mi łobędzki A.: Architektura polska XVII wieku. Cz. 1. Warszawa 1980, s. 217.
View in Google Scholar
7. Małkowska-Holcerowa T.: Paczółtowice. Dzieje kościoła parafialnego pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny od średniowiecza po czasy współczesne. Kraków 1998, s. 92–104.
View in Google Scholar
8. Wanat B.: Maryjne sanktuarium karmelitów bosych w Czernej. Przewodnik. Kraków 1992, s. 38–41; Gajewski J.: Kościół i klasztor Kamedułów na Bielanach pod Krakowem w świetle materiałów archiwalnych. „Biuletyn Historii Sztuki” 1976, R. 38, nr 4, s. 375.
View in Google Scholar
9. Frey-Stec B.: Geneza scen pasyjnych na kolumnie zwanej Boża Męka przed klasztorem Kamedułów na Bielanach, czyli o popularności rycin ilustrujących Evangelicae historiae imagines Hieronymusa Natalia. „Folia Historia Cracoviensia” 2005, vol. 11, s. 133–141.
View in Google Scholar
10. Archiwum klasztoru Bernardynów w Krakowie, Inwentarz wszelkich sprzętów i ruchomości tak kościelnych jako też Konwentu oo. Bernardynów na Stradom pod Krakowem będących, sygn. I-g-3- 1822, s. 1.
View in Google Scholar
11. „Parafia kościoła w Paczółtowicach. Kronika Parafialna”. Oprac. ks. P. Strzelichowski, rkps, s. 27–29, Archiwum Parafialne w Paczółtowicach.
View in Google Scholar
12. Archiwum klasztoru Karmelitów Bosych w Czernej, sygn. AKC 83, dokumenty w sprawie obrony przywileju w Dębniku.
View in Google Scholar
13. Karpowicz M.: Mateo Castello – architekt wczesnego baroku. Warszawa 1994, s. 87.
View in Google Scholar
14. Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Agnieszka Firlejowa. Hasło oprac. K. Lepszy. T. 1–4/VII. Kraków 1948–1958, s. 17, 18.
View in Google Scholar
15. Zinkow J.: Krzeszowice i okolice. Warszawa–Kraków 1988; Wanat B.: Maryjne sanktuarium….
View in Google Scholar
16. Bartłomiej Stopano (zm. ok. 1650), zwany w źródłach Włochem, prawdopodobnie pochodził ze Szwajcarii, z włoskojęzycznych terytoriów nad jeziorem Como. W Polsce mieszkał w Olkuszu, gdzie ponoć pracował w kopalni. Jednak o Benignus Wanat pisze, że miejscowe źródła nie potwierdzają tej hipotezy. Nazywa go Lepiarzem lub Lepiaszem, Spatkiem lub Spadkiem, mieszkającym w Paczółtowicach. PSB: Bartłomiej Stopano. Hasło oprac. R. Róg. T. XLIV/1, z. 180. Warszawa–Kraków 2006, s. 116, 117; Wanat B.: Maryjne sanktuarium…., pierwsza wzmianka o kamieniarzach z Dębnika pochodzi z 1632 r. Wtedy w księdze metrykalnej kościoła w Paczółtowicach zapisano, że Jakub Cabankowic ochrzcił Jakuba, syna Doroty i Szymona zwanego Lepiarzem lub Spatkiem.
View in Google Scholar
17. Tatarkiewicz W.: O sztuce…, s. 350–369.
View in Google Scholar
18. Rożek M.: Katedra wawelska w XVII wieku. Biblioteka Krakowska nr 121. Kraków 1980, s. 184.
View in Google Scholar
19. Wanat B.: Maryjne sanktuarium…, s. 30;
View in Google Scholar
20. Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy (dalej cyt. SAP): Adam Negowicz. Hasło oprac. M. Heydel. T. 6. Red. K. Mikocka-Rachubowa, M. Biernacka. Warszawa 1998, s. 34, 35.
View in Google Scholar
21. Strzelichowski P.: „Wiadomość o kościele…”, s. 33.
View in Google Scholar
22. Louis J.: Wieś Paczółtowice…, s. 89, 94.
View in Google Scholar
23. Archiwum klasztoru Karmelitów Bosych w Czernej, sygn. AKC
View in Google Scholar
83, natomiast ks. Przybyszewski pisze,iż został nim Michał Poman, mieszczanin krakowski, w: Przybyszewski B.: Testament Adama Negowicza. „Sprawozdania z Czynności Polskiej Akademii Umiejętności” 1951, t. 52, nr 2, s. 75.
View in Google Scholar
24. Wanat B.: Maryjne sanktuarium…, s. 36, 37.
View in Google Scholar
25. Ibidem, s. 37.
View in Google Scholar
26. Rożek M.: Katedra wawelska…, s. 221.
View in Google Scholar
27. Wanat B.: Maryjne sanktuarium…, s. 40.
View in Google Scholar
28. O tym, że byli braćmi piszą: ks. P. Strzelichowski (Strzelichowski P.: „Wiadomość o kościele…”, s. 33), a także Teresa Małkowska-Holcerowa (Małkowska-Holcerowa T.: Paczółtowice…, s. 96).
View in Google Scholar
29. Archiwum Państwowe w Krakowie, AD480, AD 493; Tatarkiewicz W.: O sztuce…, s. 358.
View in Google Scholar
30. Tatarkiewicz W.: O sztuce…, s. 353.
View in Google Scholar
31. Pagaczewski J.: Marmury i roboty kamieniarskie dostarczone w latach 1675–1690 do eremu w Pożajściu. „Sprawozdanie Komisji Historii Sztuki” 1898, t. 6, s. LII.
View in Google Scholar
32. Jak pisze o. Wanat daty oznaczają udział Zielaskich przy chrzcie dzieci. Wanat B.: Maryjne sanktuarium…, s. 39, 40.
View in Google Scholar
33. Strzelichowski P.: „Wiadomość o kościele…”, s. 34; SAP, t. 6, s. 34, 35.
View in Google Scholar
34. Przybyszewski B.: Testament…, s. 74, 75; Strzelichowski P.: „Wiadomość o kościele…”, s. 96.
View in Google Scholar
35. W testamencie Negowicz przekazał Jackowi Zielawskiemu „swojemu towarzyszowi 100 złp oraz wszystkie należytości za roboty kamieniarskie, do dnia jego śmierci nieziszczone”, zobowiązawszy go jednak do wykończenia tychże robót. Strzelichowski P.: „Wiadomość o kościele…”, s. 96.
View in Google Scholar
36. Loc. cit.
View in Google Scholar
37. Pagaczewski J.: Marmury i roboty kamieniarskie…, s. LII. Autor przedstawił akta będące opisem marmurów i robót kamieniarskich do eremu w Pożajściu na Litwie między 1675 i 1690 r., dostarczonych za interwencją klasztoru na Bielanach pod Krakowem przez wykonawców sieleckich przy Czernej. Spis ten pochodzi z dokumentów po Emilu Zarewiczu, autorze monografii klasztoru Kamedułów na Bielanach oraz materiałach znajdujących się w archiwum tego klasztoru.
View in Google Scholar
38. Do źródeł archiwalnych znajdujących się w klasztorze Kamedułów na Bielanach sięgnął Jacek Gajewski. Nazwisko Jacka Zielaskiego jako pracującego przy wystroju kamieniarskim wnętrza kościoła w drugiej połowie XVII w, jako jednego z kilku kamieniarzy pochodzących z warsztatów dębnickich. Gajewski J.: Kościół i klasztor Kamedułów…, s. 375.
View in Google Scholar
39. Przybyszewski B.: Testament…, s. 74, 75.
View in Google Scholar
40. Jak podaje ks. Strzelichowski dziedziczką Pisar była Elżbieta Pisarska. Strzelichowski P.: „Wiadomość o kościele…”, s. 96.
View in Google Scholar
41. Ibidem; Tatarkiewicz W.: O sztuce…, s. 358.
View in Google Scholar
42. Gustaw R., Grudziński K.: Święty Szymon z Lipnicy (1435–1482). Kalwaria Zebrzydowska 1988, s. 161, 162.
View in Google Scholar
43. Archiwum klasztoru Bernardynów w Krakowie, sygn. I-g-1822, s. 1.
View in Google Scholar
44. Podczas przeprowadzonych prac konserwatorskich w kaplicy stwierdzono występowanie złoceń w obrębie bordiury, prace wykonał w 2009 r. konserwator Jerzy Kowalski.
View in Google Scholar
45. O Wanat B.: Maryjne sanktuarium…, s. 96
View in Google Scholar
46. Tomkowicz S.: Zielascy…, s. CCCXXVI; Inwentaryzacja zabytków…, s. 50–53.
View in Google Scholar
47. Wawel 1000–2000. Red. nauk. M. Piwocka, D. Nowacki. T. 1–3. Kraków 2000, il. 129, 130. Katalog wystawy jubileuszowej.
View in Google Scholar
48. Leśniak W.: Olkuska bazylika św. Andrzeja na tle dziejów miasta i parafii. Olkusz 2006, il. 70, 100, 108; Podczas przeprowadzonych w ostatnich latach pracach konserwatorskich na jednym z antepediów odnaleziono datę 1660.
View in Google Scholar
49. Fuhring P.: Ornament prints In the Rijksmuseum II. Rotterdam 2004, tabl. 2340; Moisan-Jabłońska K.: Obraz czyśca w sztuce polskiego baroku. Studia ikonograficzno-ikonologiczne. Warszawa 1995.
View in Google Scholar
50. Przybyszewski B.: Testament…, s 75.
View in Google Scholar
51. Tomkowicz S.: Zabytki sztuki w klasztorze Karmelitanek na Wesołej w Krakowie. „Rocznik Krakowski” 1910, t. 12, s. 1–22. Prawdopodobnie pierwotnie kolumna znajdowała się na istniejącym tu niegdyś cmentarzu ariańskim, skąd została przeniesiona na obecne miejsce.
View in Google Scholar
52. Tomkowicz S.: Zielascy…, s. CCCXXIV–CCCXXVIII.
View in Google Scholar
53. Frey-Stec B.: Geneza scen…, s. 139.
View in Google Scholar
54. Ibidem, s. 138.
View in Google Scholar
55. Tomkowicz S.: Zielascy…, s. CCCXXVI; Teka Grona Konserwatorów…, s., s. 53.
View in Google Scholar
56. Tomkowicz S.: Zielascy…, s. CCCXXVI.
View in Google Scholar
57. „Dokumentacja prac konserwatorskich: mur, kolumna Męki Pańskiej, portal bramy głównej, portal w murze wschodnim, malowidła”. Oprac. Piotr Białko, R. Rolewicz z zespołem. Kraków 1999, w archiwum Urzędu Konserwatorskiego w Krakowie przy ul. Kanoniczej 21; „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1906”, R. 75. Piotr Cekiera prowadził pracownię rzeźbiarską przy ul. Rajskiej 10 w Krakowie, a rodzina Cekierów, którą ponoć do Polski miała sprowadzić królowa Bona, od wieków trudniła się pracą w kamieniu, do dziś w Paczółtowicach mieszka rodzina o tym nazwisku.
View in Google Scholar
58. Karta ewidencyjna oprac. przez Genowefę Zań-Ograbek, 2002, jednak brak jest szczegółowych informacji na ten temat.
View in Google Scholar
59. „Dokumentacja prac konserwatorskich…”. Podczas konserwacji w latach 60. XX w. sprawdzono także fundament. Dokumentacja fotograficzna oraz protokół z tych prac znajdują się w archiwum klasztoru.
View in Google Scholar
60. Ibidem.
View in Google Scholar
61. „Kolumna Męki Pańskiej. Program prac konserwatorskich”. Oprac. konserwatorskie M. Wawrzkiewicz. Kraków 2002, mps w archiwum Urzędu Konserwatorskiego w Krakowie, ul. Kanonicza 21.
View in Google Scholar
62. Konserwację wykonał artysta konserwator W. Siek.
View in Google Scholar
63. „Dokumentacja prac konserwatorskich przy kamiennym wystroju kaplicy bł. Szymona z Lipnicy”. Oprac. konserwatorskie K. Magrysiewicz-Dobrzańska, A. Grochal. Kraków 2000, mps w archiwum Urzędu Konserwatorskiego w Krakowie, ul. Kanonicza 21.
View in Google Scholar
64. Podczas przeprowadzonych prac konserwatorskich w kaplicy stwierdzono występowanie złoceń w obrębie bordiury, prace wykonał w 2009 r. konserwator J. Kowalski.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

