Szkoła Przemysłowa w Krakowie. Początki instytucji i historia budowy gmachów

Autor

  • Bogusław Krasnowolski

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.11

Abstrakt

THE INDUSTRIAL SCHOOL IN KRAKÓW: THE ORIGINS OF THE INSTITUTION AND THE HISTORY OF THE FACILITIES

The article is based on archival resources which have not been utilized thoroughly to date. The origins of vocational education in Kraków date back to the establishment of the Technical Institute (funded in 1834 with the means bequeathed by Szczepan Humbert in his testament from 1827) as a response to the European tendency in that respect: in Berlin, a building college had been set up in 1799 and the Industrial Institute in 1821; technical schools had been established in 1806 in Prague and in 1815 in Vienna; in 1829, a polytechnic institute had been started in Warsaw; in 1843, the Technical Academy was founded in Lwów. Originally the Institute was seated in the building of the hitherto St Barbara High School at 3 Mały Rynek. In 1835 the Institute was moved to the building at 20 Gołębia St. In 1846, with the fall of the Free City of Kraków, the Institute was taken over by Austrian authorities; as the only technical school with Polish as the language of instruction in Galicia (and across the then partitioned Polish territories), at that time the Institute enjoyed unparalleled popularity. On the eve of the period of Galician autonomy the Institute was converted into the Polytechnic School (1868), and in 1876 into the Imperial and Royal (that is Austro-Hungarian) Industrial Institute (as one of ten in its category across the Austro-Hungarian Monarchy), while the Technical Institute was then liquidated. In 1882 the Industrial Institute was reorganized into the Imperial and Royal Technical and Industrial Academy which consisted of three faculties, or vocational schools: of building, of mechanical engineering, and of technical chemelement istry. The Academy offered education for low-ranking and secondary-level construction personnel; the architects had to supplement their knowledge elsewhere, such as at the polytechnics in Lwów and Vienna. In 1887 the Imperial and Royal Academy was converted into the Imperial and Royal National Industrial College (ck Państwowa Wyższa Szkoła Przemysłowa) with a corresponding structure; in the school year of 1890/1891, the institution was expanded to include the Arts and Crafts Industry School. Despite the high educational standard represented by its teaching personnel (including such architects as Feliks Księżarski, Filip Pokutyński, Sławomir Odrzywolski, Jan Zawiejski, Władysław Ekielski, Józef Pokutyński, and in the early 20th century also the artists Antoni Procajłowicz and Jan Bukowski), the College shared the fate of its predecessors and never amounted to the status of a technical university. Kraków architects smarted from the lack of such an institution in the city; its equivalent emerged only in the early 20th century as the Faculty of Architecture at the Academy of Fine Arts.

Bibliografia

1. Krasnowolski B.: „Zespół Państwowej Szkoły Przemysłowej w Krakowie przy al. Mickiewicza 5, dokumentacja historyczna”. T. 1–2. Kraków 1991–1992, mps w archiwum Zarządu Rewaloryzacji Zespołów Zabytkowych Krakowa.
View in Google Scholar

2. Pietraszek J.: Rys historyczny szkoły technicznej w Krakowie od r. 1834 do 1852. „Biblioteka Warszawska” 1852, nr 147, t. 3, s. 166–172; idem: Dopełnienie rysu historycznego szkoły technicznej w Krakowie. „Biblioteka Warszawska” 1853, nr 151, t. 3, s. 369–385; Odrzywolski S.: Rzut oka na rozwój szkolnictwa przemysłowego w Austrii z uwzględnieniem stosunków w Galicji. Kraków 1885; Rodkiewicz A.: Historia Instytutu Technicznego w Krakowie. Kraków 1913; Mianowski H.: Stulecie najstarszej szkoły zawodowej w Polsce – Państwowej Szkoły Przemysłowej w Krakowie. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1931, R. 22,nr 162, z 14 czerwca,s. 3, 4;idem: Rozwój szkolnictwa zawodowego w Polsce a Państwowa Szkoła Przemysłowa (1827–1937). W: Sprawozdanie z działalności Izby Handlowo-Przemysłowej w Krakowie w r. 1936. Kraków 1937 (nadbitka); Stark M.: O najstarszej szkole technicznej w Polsce (b. Instytucie Technicznym, obecnie Państwowej Szkole Przemysłowej), Kraków 1938; Gierdziejewski K.: Instytut Techniczny w Krakowie i jego przemiany w latach 1834–1917. „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” 1956, nr 6; Krzyżanowski K.: „Zarys historii i rodowód Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie”. Kraków 1989, mps powielany w zbiorach Biblioteki Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie; idem: „Zarys historii najstarszych szkół wywodzących się z fundacji Szczepana Humberta”, mps powielany, wyd. Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Polskich. Kraków 1958; idem: „Zarys historii Zasadniczej Szkoły Zawodowej nr 9 i szkół, z których powstała”. Kraków 1984, mps w zbiorach Biblioteki Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie, idem: „Historia Państwowej Szkoły Przemysłowej w Krakowie z okresu okupacji 1939–1945”. Kraków [b.d.w.], mps w zbiorach Biblioteki Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie; idem: „Szczepan Humbert i losy jego fundacji”. Kraków 1989, mps w zbiorach Biblioteki Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie.
View in Google Scholar

3. Dobrowolski T.: Sztuka Młodej Polski. Warszawa 1963; idem: Sztuka Krakowa. Kraków 1978; Miłobędzki A.: Zarys dziejów architektury w Polsce. Warszawa 1988; Olszewski A.K.: Nowa forma w architekturze polskiej 1900–1925. Teoria i praktyka. Wrocław 1967; idem: Przegląd koncepcji stylu narodowego w teorii architektury polskiej przełomu XIX i XX wieku. „Sztuka i Krytyka” 1956, nr 3–4, s. 347–356; idem: Nurt dekoracyjno-ekspresjonistyczny w architekturze polskiej w latach 1908–1925 (tzw. szkoła krakowska). W: Ze studiów nad genezą plastyki nowoczesnej w Polsce. Zbiór studiów. Red. J. Starzyński. Wrocław 1966, s. 71–128; Żychowska M.J.: Ze studiów nad krakowską architekturą lat 1900–1939. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1985, t. 19, s. 17–24; Purchla J.: Formowanie się środowiska architektów krakowskich w drugiej połowie XIX wieku. „Rocznik Krakowski” 1988, t. 54, s. 117–136; idem: Architekci krakowscy na Politechnice Wiedeńskiej w XIX wieku. W: Architektura XIX i początku XX wieku. Red. T. Grygiel. Wrocław 1991, s. 9–21; Solewski R.: Matnia. Środowiska architektoniczne Krakowa i Lwowa na przełomie XIX i XX wieku. „Rocznik Krakowski” 1998, t. 64, s. 75–102.
View in Google Scholar

4. Dziekoński J.: Architekt profesor Sławomir Odrzywolski. „Przegląd Techniczny” 1907, R. 45, nr 31, s. 381; Sławomir Odrzywolski, nekrolog. „Architektura i Budownictwo” 1933, t. 9, s. 129; Polski Słownik Biografczny (dalej cyt. PSB): Sławomir Odrzywolski. Hasło oprac. M. Rożek. T. 23. Wrocław–Warszawa–Kraków 1978, s. 567–570; Górska H.: Działalność architektoniczna Sławomira Odrzywolskiego (1846–1933). „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1982, t. 16, s. 239–246.
View in Google Scholar

5. Peroś J.: Wielki Kraków w planach konkursowych. Kraków 1912 (nadbitka z„Nowej Reformy”); Drexler P.: Konkursowy projekt regulacji Wielkiego Krakowa.Lwów1911;Przeorski T.:Krakówwspółczesny. W: Kraków – rozszerzenie granic miasta 1909–1915. Wyd. K. Rolle. Kraków 1931, s. 583–663; Böhm A., Pawłowska K.: Aleje Trzech Wieszczów w Krakowie. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1989–1990,t.23,s.39–47;Purchla J.:RozwójKrakowa doby autonomii galicyjskiej i Drugiej Rzeczypospolitej. W: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta. Red. J. Wyrozumski. Biblioteka Krakowska nr 150. Kraków 2007, s. 637–655; Krasnowolski B.: Realizacja planu Wielkiego Krakowa (do okresu międzywojennego włącznie). W: Wielki Kraków. Materiały sesji naukowej Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, 24 kwietnia 2010. Red. J. Małecki. Kraków 2011, s. 45–129.
View in Google Scholar

6. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt. APKr), sygn. ABM, fasc. 309.
View in Google Scholar

7. „Przegląd Techniczny” 1907, R. 45, nr 31, s. 386 i tabl. XIX.
View in Google Scholar

8. APKr, sygn. SPK 236 (1888/1989–1899/1900); sygn. SPK 237 (1900/1901–1913/1914).
View in Google Scholar

9. „Inwentarz akt Państwowej Szkoły Przemysłowej (Instytut Techniczny, Wyższa Szkoła Przemysłowa) w Krakowie z lat (1830) 1833–1932”. Oprac. A. Wojas, mps powielany, w archiwum Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, sygn. SPK 2–79 (szczególnie istotne akta z lat 1893–1913, sygn. SPK 41–74).
View in Google Scholar

10. Biblioteka Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie, akta Państwowej Szkoły Przemysłowej w Krakowie z lat 1922–1926, 1945, 1949; akta w Dyrekcji Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie (m.in. Księga Pamiątkowa Technikum Mechanicznego im. Szczepana Humberta, założona w 1966 r.) i w Dyrekcji Zespołu Szkół Chemicznych.
View in Google Scholar

11. Pismo Dyrekcji Szkoły z 10 marca 1913 r.: „fotografii naszego budynku jeszcze nie ma, ale z końcem br. szkolnego ukaże się Księga Pamiątkowa naszej szkoły ozdobiona licznemi fotografami”, APKr, sygn. SPK 67.
View in Google Scholar

12. „Tygodnik Ilustrowany” 1913, nr 47, z 23 listopada; „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1914”, R. 83, tabl. po s. 92; „Nowości Ilustrowane” 1912, R. 9, nr 36, s. 13.
View in Google Scholar

13. Por.: Solewski R.: Matnia…, s. 87–91.
View in Google Scholar

14. Charakterystyka tej postaci, zob. Bęczkowska U.: Karol Kremer i krakowski urząd budownictwa w latach 1837–1860. Kraków 2010.
View in Google Scholar

15. Testament publikowany w: „Przyjaciel Ludu” 1841, R. 8, nr 10, z 4 września, s. 74, 75; nr 11, z 11 września, s. 82, 83; nr 12 z 18 września, s. 90, 91; nr 13, z 25 września, s. 97, 99; nr 14, z 2 października, s. 106,108; por. Mianowski H.: Rozwój szkolnictwa zawodowego…, s. 4; Krzyżanowski K.: Szczepan Humbert…, passim.
View in Google Scholar

16. Odrzywolski S.: Rzut oka…, s. 7; Krzyżanowski K.: Zarys historii i rodowód…, s. 1, 2.
View in Google Scholar

17. Odpis Statutu w Bibliotece Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie; Krzyżanowski K.: „Zarys historii i rodowód…”, s. 8.
View in Google Scholar

18. Odrzywolski S.: Rzut oka…,s. 6,7;Zajączkowski W.: C.K. Szkoła Politechniczna we Lwowie – rys historyczny jej założenia i rozwoju tudzież stan obecny. Lwów 1894.
View in Google Scholar

19. Wojas A.: Wstęp. W: „Inwentarz akt…”, s. 7, 8.
View in Google Scholar

20. Odrzywolski S.: Rzut oka…, s. 26; Purchla J.: Formowanie się środowiska…, s. 118.
View in Google Scholar

21. Tekst uchwały w Bibliotece Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie.
View in Google Scholar

22. Odrzywolski S.: Rzut oka…, s. 13–15; Pierwsze sprawozdanie C.K. Państwowej Szkoły Przemysłowej w Krakowie ogłoszone z końcem roku szkolnego 1888/1889. Kraków 1889, s. 3, 5.
View in Google Scholar

23. Odrzywolski S.: Rzut oka…, s. 16, 17, 28; Pierwsze sprawozdanie…, s. 5.
View in Google Scholar

24. Purchla J.: Formowanie się środowiska…, s. 118.
View in Google Scholar

25. Krzyżanowski K.: „Zarys historii i rodowód…”, s. 1, 2, 23.
View in Google Scholar

26. Pierwsze sprawozdanie…, s. 5; Gierdziejewski K.: Instytut Techniczny…, s. 263, 264.
View in Google Scholar

27. Drugie sprawozdanie (…) 1889/1890. Kraków 1890, s. 2, 48; Gierdziejewski K.: Instytut Techniczny…, s. 264; Krzyżanowski K.: „Zarys historii i rodowód…”, s. 28.
View in Google Scholar

28. Organizacja C.K. Państwowej Szkoły Przemysłowej w Krakowie. Kraków 1913, passim.
View in Google Scholar

29. Stryjeński T.: Oddział architektury przy krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Kraków 1908; Odrzywolski S., Katedra architektury Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Kraków 1911; Ręgorowicz L.: Dzieje krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Kraków 1928.
View in Google Scholar

30. Krzyżanowski K.: „Zarys historii i rodowód…”, s. 28; PSB: Sławomir Odrzywolski…, s. 567.
View in Google Scholar

31. Krzyżanowski K.: „Zarys historii i rodowód…”, s. 28.
View in Google Scholar

32. Szóste sprawozdanie (…) 1893/1894. Kraków 1894, s. 4.
View in Google Scholar

33. Tak określano drogę biegnącą po wewnętrznej stronie wału austriackiej twierdzy, pomiędzy dzisiejszą ul. Piłsudskiego (czyli ul. Wolską) a ul. Karmelicką.
View in Google Scholar

34. Szóste sprawozdane…, s. 6.
View in Google Scholar

35. Ibidem, s. 52.
View in Google Scholar

36. Siódme sprawozdanie (…) 1894/1895. Kraków 1895, s. 5.
View in Google Scholar

37. Ósme sprawozdanie (…) 1895/1896. Kraków 1896, s. 58.
View in Google Scholar

38. Dziewiąte sprawozdanie (…) 1896/1897. Kraków 1897, s. 9, 8, 39, 66; Dziesiąte sprawozdanie (…) 1897/1898. Kraków 1898, s. 8, 40; Krzyżanowski K.: „Zarys historii i rodowód…”, s. 30.
View in Google Scholar

39. „Rada Miejska uchwaliła projekt regulacji ulic w okolicy, gdzie budynek ma stanąć, szkice projektu budynków, stosowne do planu regulacyjnego, a wypracowane przez profesora Odrzywolskiego, przesłano już Wysokiemu Ministerstwu do aprobaty”; Dziesiąte sprawozdanie…, s. 12.
View in Google Scholar

40. Podobnie rozwiązano tu fasadę o ceglanym licu, z kamiennym, rustykowanym cokołem oraz lizenowo-płycinową artykulacja w strefe pięter, z arkadami ponad oknami drugiego pietra. W płycinach – jako element dekoracyjny, skontrastowany z cegłą – zastosowano tu (jak później w Krakowie) tynki. Charakterystyczne, że kolejna realizacja Odrzywolskiego w Białej – Polskie Seminarium Nauczycielskie przy ul. Komorowickiej (z lat 1907–1910) – wykazuje silne zbieżności z ostateczną wersja projektu krakowskiej Szkoły Przemysłowej. Por. Chojecka E.: Miasto jako dzieło sztuki. Architektura i urbanistyka Bielska-Białej 1855–1939. Bielsko-Biała 1994, s. 96, 97.
View in Google Scholar

41. APKr, sygn. SPK 56; z tegoż pisma dowiadujemy się o datach reskryptu Ministerstwa i dostarczenia go Dyrekcji Szkoły.
View in Google Scholar

42. Ibidem.
View in Google Scholar

43. Ibidem.
View in Google Scholar

44. Ibidem.
View in Google Scholar

45. „W chwili obecnej sprawa nowego dla celów szkoły budynku
View in Google Scholar

o tyle postąpiła, że prof. Odrzywolski na podstawie zatwierdzonych [sic!] przez C.K. Ministerstwo szkiców, na polecenie władz szkolnych, opracowuje plany i kosztorysy budowlane; po ich wykończeniu i zatwierdzeniu przez C.K. Ministerstwo, budowa gmachu rozpocząćby się bez dalszej zwłoki powinna”; Szesnaste sprawozdanie (…) 1903/1904. Kraków 1904, s. 9.
View in Google Scholar

46. Dziekoński J.: Architekt…, s. 381.
View in Google Scholar

47. APKr, sygn. SPK 56.
View in Google Scholar

48. Osiemnaste sprawozdanie (…) 1905/1906. Kraków 1906, s. 58; Dziewiętnaste sprawozdanie (…) 1906/1907. Kraków 1907, s. 59, APKr, sygn. SPK 55.
View in Google Scholar

49. APKr, ABM, fasc. 309. Pismo Dyrekcji Szkoły z 9 stycznia 1910 r. informowało władze szkolne, że Odrzywolski „utrzymuje od jesieni r. 1908 biuro złożone z trzech sił pomocniczych”, APKr, sygn. SPK 60.
View in Google Scholar

50. 16 listopada 1908 r. dyrektor Szkoły Ernest Bandrowski pisał do Rady Szkolnej Krajowej: „przedkładam prośbę profesora Odrzywolskiego o udzielenie urlopu począwszy od 15 listopada 1908 po koniec sierpnia 1909; prośbę swą uzasadnia profesor Odrzywolski koniecznością oddania się wszystkimi siłami budowie nowych gmachów dla c.k. państwowej szkoły przemysłowej w Krakowie, zwłaszcza w początkowem okresie budowlanym, w którym muszą być co rychlej opracowane i wykonane rozliczne szczegóły planów ogólnych budowy”, APKr, sygn. SPK 57.
View in Google Scholar

51. Sikorski R.: Rozszerzenie granic stoł. król. miasta Krakowa w latach 1909–1914. W: Kraków – rozszerzenie granic…, s. 212.
View in Google Scholar

52. Krzyżanowski K.: Zarys historii i rodowód…, s. 30.
View in Google Scholar

53. APKr, sygn. SPK 56. Pismo Rady Szkolnej Krajowej we Lwowie do Prezydenta miasta Krakowa z 22 kwietnia 1901 r.
View in Google Scholar

54. Ideę konkursu zaprezentowało 10 stowarzyszeń twórczych i naukowych (….) w piśmie do prezydenta Krakowa Juliusza Lea 9 lipca 1908 r. W rezultacie na przełomie lat 1908 i 1909 opracowano program konkursu, przyjęty przez Radę Miejską 1 kwietnia 1910 r. Konkurs rozpisano 12 lipca 1910 r. Zob.: Kłeczek A.: O planach regulacyjnych miasta Krakowa, wygłoszone jajo referat na I Konferencji Urbanistów Polskich w Krakowie, dnia 3. X. 1930 roku. „Architekt” 1932, nr 25, s. 16.
View in Google Scholar

55. „Architekt” 1910, nr 11, s. 93 i tabl.
View in Google Scholar

56. APKr, sygn. SPK 60.
View in Google Scholar

57. „Nowości Ilustrowane”, 1912, nr 36, s. 13.
View in Google Scholar

58. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1913”, s. 233.
View in Google Scholar

59. Dwudzieste sprawozdanie (…) 1907/1908. Kraków 1908, s. 6; Dwudzieste pierwsze sprawozdanie (…) 1908/1909. Kraków 1909, s. 3, 36.
View in Google Scholar

60. Ibidem.
View in Google Scholar

61. Krzyżanowski K.: „Zarys historii i rodowód…”, s. 28.
View in Google Scholar

62. APKr, ABM, fasc. 309.
View in Google Scholar

63. Ibidem.
View in Google Scholar

64. APKr, sygn. SPK 59.
View in Google Scholar

65. Informacja o tym stanowisku zawarta jest w piśmie Rady Szkolnej Krajowej do Dyrekcji Szkoły z 14 stycznia 1911 r., APKr, sygn. SPK 62.
View in Google Scholar

66. Por.: pismo Dyrekcji Szkoły z 9 stycznia 1910 r.: „zarówno z powodu dalszych projektów organizacyjnych spowodowanych przez Ministerstwo i Radę Szkolna Krajową, jak wskutek potrzeb lokalnych malarstwa dekoracyjnego, należałoby mieć w budynku głównym jeszcze kilka lokalności, które niemożliwe do wykrojenia na piętrach, dałyby się stworzyć w poddaszu”, co wymaga zmian w projekcie. Zaznaczono, że „rozrastająca się coraz więcej potrzeba miejsca, w miarę rozwoju Państwowej Wyższej Szkoły Przemysłowej, spowodowała już kilkakrotnie od czasu podjęcia budowy częściową przeróbkę planów, aby powstające gmachy dostosować jak najlepiej do bieżących potrzeb szkoły”. 23 marca 1910 r. Dyrekcja Szkoły prosiła Radę Szkolną Krajową o wystąpienie do Ministerstwa Robót Publicznych „o zezwolenie na urządzenie w nowym budynku kilku pokoi strychowych dla nauczycieli, jeden (…) jako pracownia (…) dla czeladników malarskich”. W rezultacie Dyrekcja Szkoły zwróciła się 6 kwietnia 1910 r. do Odrzywolskiego „zgodnie z poleceniem CK Rady Szkolnej Krajowej z dnia 1 IV br. (…) o plan i kosztorys adaptacji strychu w nowym budynku (…), które służyć mają bądź to jako pracownie artystyczne dla nauczycieli, bądź też jako sala szkolna dla czeladników malarskich”, APKr, sygn. SPK 60.
View in Google Scholar

67. „Doszło do wiadomości CK Rady Szkolnej Krajowej, że Zarząd budowanego gmachu (…) uszczuplił kompleks lokalności, przeznaczonych na pomieszczenie oddiału artystycznego, o dwie sale, a zarazem odstąpił od dotychczasowego projektu uzyskania na strychu gmachu szkolnego dwu pracowni malarskich”, APKr, sygn. SPK 62.
View in Google Scholar

68. PSB: Sławomir Odrzywolski…, s. 569.
View in Google Scholar

69. APKr, sygn, SPK 61. W marcu 1911 r. przenosiny do nowego gmachu przewidywano w okresie wakacyjnym lub w końcu 1912 r., APKr, sygn. SPK 62.
View in Google Scholar

70. Dwudzieste piąte sprawozdanie (…) 1912/1913. Kraków 1913, s. 20.
View in Google Scholar

71. Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających: Antoni Procajłowicz. Hasło oprac. R. Biernacka. T. 8. Red. K. Mikocka-Rachubowa, U. Makowska. Wrocław 2007, s. 466–468.
View in Google Scholar

72. Ich reliktem mogą być zachowane w sali konferencyjnej podstawy kilku stołów.
View in Google Scholar

73. Dwudzieste czwarte sprawozdanie (…) 1911/1912. Kraków 1912, s. 61, 62. Oprócz zasług Procajłowicza i Zarzyckiego wspomina się w nim o prof. Edwardzie Herzbergu, który „opracował projekt i kosztorys urządzenia warsztatów”.
View in Google Scholar

74. Jest o tym mowa w rachunku, przedstawionym przez tę frmę 17 lipca 1916 r., APKr, sygn. SPK 72.
View in Google Scholar

75. Subwencja Ministerstwa Robót Publicznych, przyznawana od 1911 r. w ratach po 30 000 koron (w łącznej wysokości 150 00 koron) służyła w pierwszym rzędzie wyposażaniu budynków głównego i laboratorium chemicznego (Dwudzieste czwarte sprawozdane…, s. 64); 15 czerwca 1912 r. Dyrekcja Szkoły przedstawiła rozliczenie dwóch pierwszych rat „na urządzenie wnętrza w nowym budynku” (APKr, sygn. SPK 65); w związku z wybuchem wojny – wykorzystana została w niewielkiej części. W 1912 r. prowadzono roboty instalacyjne; jak wynika z pisma Delegata Namiestnika z 6 kwietnia instalacje elektryczne wykonywano według kosztorysu opracowanego przez wspomniane Akcyjne Towarzystwo Elektryczne ze Lwowa; przewidziano m.in. „żarówki i świeczniki do oświetlenia elektrycznego” (APKr, sygn. SPK 62). Kosztorys na instalację gazową opracowała Gazownia Miejska „w bardzo szczupłych ramach” już w 1907 r., w związku z czym przyjęto kolejny, poszerzony, opracowany przez gazownię w 1911 r. Roboty wodno-kanalizacyjne i wodociągowe prowadzone były na podstawie przetargu rozpisanego 21 czerwca 1909 r., rozstrzygniętego 7 grudnia 1911 r., zatwierdzonego przez Namiestnictwo 14 maja 1912 r.; przyjęto ofertę krakowskiego Zakładu Instalacyjnego Karola Markusa „na całkowite urządzenie wodociągów” oraz ofertę przedsiębiorstwa budowlanego Hand i Riegelhaupt „na uskutecznienie kanalizacji w nowym gmachu” (APKr, sygn. SPK 65), przy czym zarówno roboty kanalizacyjne, jak wodociągowe prowadzone być miały z wykorzystaniem projektów opracowanych przez spółkę inż. Leonarda Nitscha (APKr, sygn. SPK 62). 2 grudnia 1911 r. Magistrat zawiadomił o zatwierdzeniu projektu kanalizacji; kolejny projekt kanalizacji, sygnowany przez Handa, zatwierdzono 17 lipca 1912 r. Ostatnie plany dotyczące „wodociągu domowego” zatwierdzono 17 października tegoż roku. Wyposażenie wnętrz wykonywała pracownia stolarska Wojciecha Bobera z Krakowa, co potwierdza skierowane doń pismo Dyrekcji Szkoły z 18 marca 1914 r., APKr, sygn. SPK 68.
View in Google Scholar

76. APKr, sygn. SPK 65.
View in Google Scholar

77. Pismo Dyrekcji Szkoły do Magistratu z 26 kwietnia 1913 r.: „w drugiej połowie września lub w październiku ma nastąpić uroczyste poświęcenie budynku”, APKr, sygn. SPK 66.
View in Google Scholar

78. Pisma Dyrekcji Szkoły do Kierownictwa Budowy z 14 października i 29 grudnia 1913 r., APKr, sygn. SPK 67, 68.
View in Google Scholar

79. Jeszcze na przełomie czerwca i lipca 1913 r. prowadzona była korespondencja pomiędzy Kierownictwem Budowy (reprezentowanym przez Zdzisława Odrzywolskiego), Dyrekcją Szkoły a prof. Stanisławem Albertim (sprawującym nadzór z ramienia Szkoły) dotyczącą robót wykończeniowych, obejmujących instalację gazową, malowanie pomieszczeń i układanie posadzek; kończący całość montaż urządzeń miał być ukończony do 30 sierpnia, APKr, sygn. SPK 67.
View in Google Scholar

80. APKr, sygn. SPK 68.
View in Google Scholar

81. Pismo Dyrekcji Szkoły do Kierownictwa Budowy z 18 marca 1914 r., APKr, sygn. SPK 68.
View in Google Scholar

82. Szóste sprawozdanie (…) 1893/1894. Kraków 1894, s. 4.
View in Google Scholar

83. APKr, sygn. SPK 62.
View in Google Scholar

84. Stefan Ossowski, absolwent i doktor Politechniki Lwowskiej, był inżynierem elektrykiem.
View in Google Scholar

85. Dwudzieste czwarte sprawozdanie (…) 1911/1912, s. 61.
View in Google Scholar

86. Ibidem, s. 64.
View in Google Scholar

87. APKr, sygn. SPK 65.
View in Google Scholar

88. APKr, ABM, fasc. 309.
View in Google Scholar

89. Wynika to z pisma Namiestnictwa z 7 lipca 1916 r., APKr, sygn. SPK 71.
View in Google Scholar

90. Zapowiada to pismo Dyrekcji Szkoły do Ministerstwa Robót Publicznych z 7 lipca 1913 r. (APKr, sygn. SPK 67), a potwierdzają pochodzące z podobnego okresu zdjęcia Antoniego Pawlikowskiego.
View in Google Scholar

91. Według pisma Dyrekcji Szkoły z 16 kwietnia 1914 r. instalacja centralnego ogrzewania winna być ukończona w październiku, „aby dalsze roboty instalacyjne wewnątrz warsztatów mogły się odbyć w porze zimowej”, APKr, sygn. SPK 68.
View in Google Scholar

92. APKr, sygn. SPK 70.
View in Google Scholar

93. 7 lipca 1916 r. Namiestnictwo poleciło Starostwu nawiązanie rozmów z dotychczasowym wykonawcą, frmą Hand i Riegelhaupt, 3 października Dyrekcja zawiadomiła Fabrykę Maszyn Zieleniewskiego o rozpoczęciu robót wykończeniowych „i że prawdopodobnie za kilka tygodni będzie można zmontować zamówione urządzenia”. Pod koniec października wykonywano posadzki, 28 listopada Magistrat zatwierdził plan kanalizacji (APKr, sygn. SPK 72), na początku 1917 r. podjęto roboty związane z instalowaniem kotła parowego (APKr, sygn. SPK 73).
View in Google Scholar

94. APKr, sygn. ABM, fasc. 309.
View in Google Scholar

95. APKr, sygn. SPK 69.
View in Google Scholar

96. APKr, sygn. SPK 70.
View in Google Scholar

97. APKr, sygn. SPK 71.
View in Google Scholar

98. Wobec częściowo tylko zachowanych materiałów źródłowych (w zasadzie do 1926 r.; por. przyp. 10) istotną rolę dla dokumentacji tego okresu odgrywa pismo dyrektora Edwarda Kosteckiego z 26 października 1945 r. (sprawował tę funkcję także w latach międzywojennych), charakteryzujące szczegółowo stan Szkoły do 1939 r.: „Budynek główny miał sale wykładowe i rysunkowe, pracownię fzyczną, bibliotekę nauczycielską i uczniowską, czytelnie, kancelarię szkolną, sekretariat i salę posiedzeń, warsztat do ćwiczeń w budowaniu, salę gimnastyczną, gabinet lekarski i dentystyczny, pomieszczenia organizacji uczniowskich (…). Nadto w budynku głównym mieścił się Instytut Sztuk Plastycznych. Drugi budynek przeznaczony był na pomieszczenia pracowni chemicznych, a to pracowni chemii ogólnej, chemii analitycznej, chemii fermentacyjnej; nadto znajdowała się tam sala do prac mikroskopowych, pomieszczenie dla zbiorów mikrobiologicznych, pracownie nauczycielskie, kilka sal wykładowych, nadto liczne ubikacje dla pomieszczenia urządzeń pomocniczych. Trzeci budynek, warsztatów, mieścił wielką, bo o wymiarach 11 x 35 m, ślusarnię ręczną, w której mogło równocześnie pracować 120 uczniów (…), halę obrabiarek, szlifernię, hartownię, spawalnię, halę maszyn, laboratorium elektryczne, pomiarowe i maszynowe, ubikacje do ćwiczeń w instalacjach elektrycznych, umywalnie i szatnie”, Biblioteka Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie, akta z 1945 r.
View in Google Scholar

99. Krzyżanowski K.: Zarys historii i rodowód…, s. 30–32.
View in Google Scholar

100. APKr, sygn. SPK 60.
View in Google Scholar

101. Ibidem, s. 38; APKr, sygn. ABM, fasc. 309.
View in Google Scholar

102. Pismo dyrektora Edwarda Kosteckiego z 26 października 1945 r.; zob. przyp. 98.
View in Google Scholar

103. Podstawowym źródłem dla tego okresu – a także dla pierwszych miesięcy powojennych – są: wspomniane pismo dyrektora Kosteckiego oraz praca tutejszego nauczyciela, napisana zapewne wkrótce po okupacji: Krzyżanowski K.: „Historia Państwowej Szkoły Przemysłowej…”. Akta z 1945 r. zachowały się w Bibliotece Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1 w Krakowie.
View in Google Scholar

104. Z tą ostatnią funkcją wiązały się umieszczone na fasadzie emblematy hitlerowskich formacji policyjnych; ich pozostałości usunięto dopiero w toku ostatniego remontu.
View in Google Scholar

105. 10 marca 1945 r. Dyrekcja Szkoły zwraca się do milicji „o wyznaczenie stałego posterunku celem ochrony budynków i inwentarza szkolnego, który stale narażony jest na rozgrabianie” (pismo w aktach Szkoły z 1945 r.).
View in Google Scholar

106. „Kilka dni później otrzymała Szkoła Przemysłowa budynek (…) Państwowej Szkoły Żeńskiej przy ul. Syrokomli (…); w trzecim dniu został on zupełnie nieoczekiwanie zajęty na szpital Armii Czerwonej”. W rezultacie Szkoła pozyskała sale w budynkach przy ul. Meiselsa 1, ul. Krupniczej 4 i ul. Starowiślnej 58; warsztaty mieściły się nadal przy ul. św. Agnieszki 5.
View in Google Scholar

107. Ich całokształt nie jest możliwy do precyzyjnego odtworzenia wobec zniszczenia części źródeł. Najpoważniejszymi inwestycjami były: prowadzona w drugiej połowie 1948 r. adaptacja strychów w skrzydle przy ul. Humberta dla Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych (projekt arch. Mariana Jaroszewskiego) oraz budowa nowego skrzydła południowego w latach 1970–1972 (projekt arch. Janiny Koryckiej z Miejskiego Biura Projektów), celowo skontrastowanego z dawną architekturą.
View in Google Scholar

108. Krasnowolski B.: Odnowa zabytków Krakowa. Geneza, cele, osiągnięcia, zamierzenia. Kraków 2004, s. 138.
View in Google Scholar

109. Solewski R.: Matnia…, s. 91.
View in Google Scholar

110. Klimała K.: „Szkoła berlińska” w Krakowie. „Rocznik Krakowski” 2002, t. 68, s. 203, 204.
View in Google Scholar

111. Odrzywolski S.: Dawny zamek królewski na Wawelu. Materiały do restauracji. T. 1–3. Kraków 1880–1882; idem: Zamek na Wawelu. Kraków 1885 (nadbitka z: Pamiętnik I Zjazdu Techników Polskich w Krakowie). Zainteresowanie renesansem w Polsce znalazło odzwierciedlenie w kolejnych publikacjach: Odrzywolski S.: Zamek w Baranowie. Kraków 1895; idem: Renesans w Polsce. Zabytki sztuki z wieku XVI i XVII. Wien 1899.
View in Google Scholar

112. Cyt. za: Frycz J.: Restauracja i konserwacja zabytków architektury w Polsce w latach 1795–1918. Warszawa 1975, s. 163.
View in Google Scholar

113. Górska H.: Działalność architektoniczna…, s. 242, 243 i il. 5.
View in Google Scholar

114. Krasnowolski B.: Między Wschodem a Zachodem. Studia nad historią i sztuką pogranicza polsko-łemkowskiego. Toruń 2010,
View in Google Scholar

s. 271, 272.
View in Google Scholar

115. Odrzywolski S.: W sprawie restauracji katedry na Wawelu. „Życie i Sztuka” (ilustrowany dodatek do: „Kraj” 1901, R. 1, nr 23), s. 264–266; ibidem: polemika: Kopera F., Lepszy L., s. 266, 267; idem: Restauracja katedry na Wawelu. „Architekt” 1901, nr 2, s. 50–54, 66–71, 81–89, 97–101; Frycz J.: Restauracja i konserwacja…, s. 292–305; Górska H.: Restauracja katedry na Wawelu przez Sławomira Odrzywolskiego na przełomie XIX i XX wieku, „Studia Waweliana” 1994, t. 3, s. 123–141.
View in Google Scholar

116. Cyt. za: Frycz J.: Restauracja i konserwacja…, s. 247, 248.
View in Google Scholar

117. Przykładem może być restauracja wileńskiego kościoła św. Anny, przeprowadzona przezeń w latach 1902–1905 wraz z warszawskim architektem Józefem Dziekońskim; Frycz J.: Restauracja i konserwacja…, s. 222.
View in Google Scholar

118. Dziekoński J.: Architekt…, s. 381.
View in Google Scholar

119. Solewski R.: Matnia…, s. 96.
View in Google Scholar

120. Dobrowolski T.: Sztuka Młodej Polski…, s. 74, 75.
View in Google Scholar

121. Górska H.: Działalność architektoniczna…, s. 242. 122 Ibidem, s. 245; Olszewski A.K.: Nowa forma…, s. 44.
View in Google Scholar

123. Beiersdorf Z., Purchla J.: Dom Pod Globusem – dawna siedziba krakowskiej Izby Handlowej i Przemysłowej. Kraków 1997, s. 134, 135.
View in Google Scholar

124. Gutowski M.: Architektura szkół średnich w Polsce w okresie zaborów. „Politechnika Białostocka. Rozprawy Naukowe” 1991, nr 5, s. 111–115. 125 Autorska charakterystyka projektu została opublikowana przez Sławomira Odrzywolskiego w: „Czasopismo Techniczne” 1891, t. 5, z. 4, s. 41, 42. Zob. też: Świstak Z.: Kaplica gimnazjalna w Jaśle. Z dziejów kościoła i parafi pod wezwaniem św. Stanisława BM. Jasło 1992, s. 8, 9. 126 Chojecka E.: Miasto…, s. 96, 97. 127 Odrzywolski – znając Matlakowskiego osobiście – zapewne zapoznał się z materiałami, które opublikowane zostały później w pracy
View in Google Scholar

o zdobnictwie (por. Matlakowski W.: Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa 1915, zwłaszcza tabl.: XIX/3, XXII/3a, XXV, XXX/1a, LII, LIII). Zob. też: Matlakowski W.: Budownictwo ludowe na Podhalu. Kraków 1892. 128 Akcenty tego rodzaju były w państwowych szkołach obligatoryjne. Już 14 stycznia 1911 r., gdy trwała jeszcze budowa, Rada Szkolna Krajowa zaznaczyła, że „należy włączyć do programu portrety Najjaśniejszego Pana, które mają być umieszczone w salach naukowych”, APKr, sygn. SPK 62.
View in Google Scholar

125. Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 4. Miasto Kraków. Cz. 1. zawodowych rysunków zdobniczych, malarstwa dekoracyjnego Wawel. Red. J. Szablowski. Warszawa 1965, s. 63, 70, 100; PSB: i ornamentalnych form dekoracyjnych” 14 lipca 1913 r. Kontr-Sławomir Odrzywolski…, s. 568. kandydatami byli wówczas m.in. Tytus Czyżewski i Władysław 130 Jan Bukowski zatrudniony został na stanowisko „nauczyciela Skoczylas, APKr, sygn. SPK 66.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

03.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Szkoła Przemysłowa w Krakowie. Początki instytucji i historia budowy gmachów. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 29, 251-270. https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.11