Krakowianie legioniści w niewoli i zaginieni w latach I wojny światowej
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.14Abstrakt
KRAKÓW LEGIONARIES TAKEN PRISONER AND GONE MISSING DURING WORLD WAR I
The article aims at drawing attention to a group of soldiers of the Polish Legions who were taken prisoner or went missing during World War I, and to a source that has not yet been taken into account in historical studies. That source is the list of legionaries classified as MIAs and POWs that was drawn up in 1917 by the General Register at the Military Department of the Supreme National Committee (Naczelny Komitet Narodowy). The list has been in the collection of the Central Military Archives in Warsaw. Preserved in the form of two bound volumes, the source consists of 3,035 alphabetized names. The article comprises two parts. Part one is concerned with the origins and contents of the said source. Drawing on particular examples, an insight has also been provided into the problems connected with help for the imprisoned legionaries that was offered in Galicia as well as on an international level, and with the conditions of their imprisonment on the Russian territory. A list of Kraków legionaries taken prisoner and gone missing during World War I has been included as part two of the article. The criterion for distinguishing the group of Kraków legionaries from within the abovementioned record has been the fact of given soldier’s having been born in Kraków or having lived in the city for a long time before the war in connection with his education in a local school or employment status. Out of the 113 legionaries from Kraków, fourteen names were annotated as having returned or escaped from captivity. There could have been more such cases in the later period. Most MIAs and POWs – seventy- three – served in the II Brigade of the Polish Legions; twenty were members of the I Brigade, and fourteen of the III Brigade. Six names were quoted without particulars of their assignment to any particular formation. The large number of people from Kraków in the II Brigade resulted from the conscription that was carried out in Kraków and its environs and the assignment of the recruits to units that became parts of the said formation. Fifty-three men from Kraków – and most of the group in early July 1916 – either went missing or were taken prisoner during the fights in Volhynia, while thirty-four during the fights in the Carpathians. The analyzed group of soldiers is a sample that proves the usefulness of register-type materials for learning about the fate of individual men. Furthermore, the studied register may contribute to analyzing the professional and age structures of the Polish Legions, to determining the areas and places whose dwellers joined the ranks of the formation in the largest numbers, as well as to specifying the territories where earlier political efforts helped shape such attitudes that resulted in men’s volunteering for the Legions.
Bibliografia
1. Zob. m.in.: Korzeniowski M., Mądzik M., Tarasiuk D.: Tułaczy los. Uchodźcy polscy w imperium rosyjskim w latach pierwszej wojny światowej. Lublin 2007; Spustek I.: Polacy w Piotrogrodzie 1914–1917. Warszawa 1966; Woźniczka B., Cieślikowa A.J.: Polacy na wygnaniu i w austriackich obozach w czasie pierwszej wojny światowej. „Sowiniec. Materiały Historyczne” 1999, nr 15, s. 51–88; Wróbel W.: Troska biskupa Adama Sapiehy o wysiedlonych i uchodźców w latach 1914–1916. Kraków 1999. Problem jeniectwa na terenie Rosji w ujęciu historycznym naświetlił: Wieliczko M.: Jeniectwo wojenne Polaków w Rosji w latach 1503–1918. Określanie problemu. Lublin 1998. Na temat jeńców polskich w niewoli bolszewickiej z czasu wojny z Rosją Sowiecką zob.: Zwycięzcy za drutami. Jeńcy polscy w niewoli (1919–1922). Dokumenty i materiały. Oprac. S. Alexandrowicz, Z. Karpus, W. Rezmer. Toruń 1995. O jeńcach i internowanych z armii rosyjskiej i bolszewickiej zob.: Tuchola. Obóz jeńców i internowanych 1914–1923. Oprac. Z. Karpus, W. Rezmer. Cz. 1. Toruń 1997; Cz. 2. Choroby zakaźne i walka z nimi (1920–1922). Oprac. Z. Karpus, W. Rezmer, współpraca K. Klawon. Toruń 1998; Cz. 3. Warunki życia jeńców i internowanych. Oprac. Z. Karpus, W. Rezmer, I. Sribniak, E. Wiszka. Toruń 2007.
View in Google Scholar
2. Cisek J., Stepan K.: Lista strat Legionów Polskich 1914–1918. Kraków 2006. Na temat prac prowadzonych w zakresie ustalenia strat Legionów Polskich i trudności metodologicznych z tym związanych zob. recenzję: Oettingen U.: J. Cisek, K. Stepan, Lista strat Legionów Polskich 1914–1918, Kraków 2006. „Studia Historyczne” 2007, z. 3–4, s. 367–370.
View in Google Scholar
3. Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), Legiony Polskie i Polski Korpus Posiłkowy (LPiPKP), sygn. 120.63.1029, mps, kopia, Spis zaginionych i wziętych do niewoli legionistów, opracowany w Piotrkowie 1 września 1917 r.
View in Google Scholar
4. Więcej na temat organizacji i zasad ewidencji w Legionach Polskich zob.: Oettingen U.: Kielczanie w I Brygadzie Legionów Polskich. „Między Wisłą a Pilicą. Studia i Materiały Historyczne” 2010,
View in Google Scholar
t. 10, s. 53–86. (Red. M. Przeniosło).
View in Google Scholar
5. Zob.: przyp. 3.
View in Google Scholar
6. Jak wspomniano wyżej, drukiem ukazało się siedem list strat, w źródle są jednak również odniesienia do VIII listy strat i dotyczą osób z różnego czasu. Być może ta lista nie została opublikowana.
View in Google Scholar
7. Ordre de Bataille Legionów Polskich z 30 VI 1916 r., opublikowany w:Klimecki M.,Klimczak W.: Legiony Polskie. Warszawa 1990, s. 29. Organizacja taka obowiązywała do września 1916 r.
View in Google Scholar
8. CAW, LPiPKP, sygn. I.120.9.33, k. nlb., zestawienie opracowane przez CUE w Piotrkowie.
View in Google Scholar
9. Ibidem, zestawienie legionistów w niewoli według miejsca przynależności, z 16 kwietnia 1917 r.; Archiwum Państwowe w Krakowie, NKN, sygn. 360, s. 133–134, 147, wykaz liczbowy strat Legionów Polskich od początku wojny do 17 maja 1917 r., opracowany przez CUE.
View in Google Scholar
10. CAW, LPiPKP, sygn. I.120.24.129, k. 261-265, zestawienie z 12 lipca 1916 r., Czeremoszno.
View in Google Scholar
11. Wiadomości o legionistach. „Piast” 1915, nr 24, z 13 czerwca, s. 11. Zajmowanie się jeńcami i zaginionymi legionistami było tylko jedną z wielu form pomocy dla Legionów Polskich. Więcej zob.: Oettingen U.: Dobroczynność czy patriotyczny obowiązek? Pomoc społeczeństwa polskiego na rzecz Legionów Polskich 1914–1918. W: Dobroczynność i pomoc społeczna na ziemiach polskich w XIX, XX i na początku XXI wieku. Red. Marek Przeniosło, Małgorzata Przeniosło. T. 2. Kielce 2010, s. 111–134.
View in Google Scholar
12. Dowiadywanie się o żołnierzy. „Piast” 1915, nr 24, z 13 czerwca, s. 10. Zob. dowolny numer pisma z 1915 r.
View in Google Scholar
13. Sprawozdanie kierownictwa lwowskich biur wywiadowczych krajowego Stowarzyszenia Czerwonego Krzyża. „Wiadomości Wojenne” 1918, nr 1, s. 6–8.
View in Google Scholar
14. Zob. więcej: Brändström E.: Unter Kriegsgefangenen in Rußland und Sibirien 1914–1920. Berlin 1927.
View in Google Scholar
15. Od Redakcji. „Wiadomości Wojenne”1917, nr 1, s. 2; Wysyłka pakietów żywnościowych przez Kopenhagę do jeńców w Rosji i w Rumunii, ibidem, s. 3.
View in Google Scholar
16. Jeńcy byli legioniści. „Piast” 1918, nr 26, z 30 czerwca, s. 12.
View in Google Scholar
17. Nałęcz-Dobrowolski M.: Rys historii organizacji oraz pracy towarzystw i osób opiekujących się jeńcami wojennymi Polakami w Kijowie. W: Męczeństwo i ofiara. Kijów 1917, s. 50–64. W publikacji tej przytoczona z uzupełnieniami Nałęcz-Dobrowolskiego praca: Dziubińska J.: Położenie jeńców wojennych Polaków za Caratu. O losach jeńców Polaków zob. też: Dyboski R.: Siedem lat w Rosji i na Syberii (1915–1921). Przygody i wrażenia. Oprac. T. Bohun. Warszawa 2007.
View in Google Scholar
18. Krótkie doniesienia z różnych obozów jeńców w Rosji. „Wiadomości Wojenne” 1918, nr 3, s. 4.
View in Google Scholar
19. Dziubińska J.: Położenie jeńców wojennych…, s. 25, 26.
View in Google Scholar
20. Z życia jeńców w Krasnojarsku. „Wiadomości Wojenne” 1918, nr 3, s. 5; Krótkie doniesienia z różnych obozów jeńców w Rosji. „Wiadomości Wojenne” 1918, nr 5, s. 2.
View in Google Scholar
21. Krótkie doniesienia… „Wiadomości Wojenne” 1918, nr 6, s. 4.
View in Google Scholar
22. Koźmiński K.: W niewoli i w Wehrmachcie 1916–1918. Warszawa 1930, s. 69.
View in Google Scholar
23. Ibidem, s. 84–195.
View in Google Scholar
24. Ucieczka legionisty z niewoli rosyjskiej. „Nowa Reforma” 1917, nr 387, z 22 sierpnia, s. 2.
View in Google Scholar
25. Dyboski R.: Siedem lat w Rosji…, s. 29, 39–91.
View in Google Scholar
26. Dmochowski T.: Interwencja mocarstw na Syberii i Dalekim Wschodzie (1918–1922). Toruń 2000, s. 24.
View in Google Scholar
27. Dyboski R.: Siedem lat w Rosji…, s. 29, 132, 229–231. Zob. też: Kuczyński A.: Syberia. 400 lat polskiej diaspory. Zesłania, martyrologia i sukces cywilizacyjny Polaków. Rys historyczny. Antologia. Kraków 2007, s. 405–417, gdzie m.in. wspomnienia ur. w 1894 r. w Krakowie Włodzimierza Scholze-Srokowskiego, żołnierza 55. pułku piechoty armii austro-węgierskiej, jeńca obozów za Uralem i oficera 5. Dywizji Strzelców Polskich.
View in Google Scholar
28. W czasie I wojny poległo 140 krakowian legionistów. Zob.: Cisek J., Stepan K.: Lista strat…, passim.
View in Google Scholar
29. Tokryterium zastosowałam również w artykule: Oettingen U.: Łodzianie w 1. Pułku Piechoty Legionów Polskich. „Rocznik Łódzki” 2010, t. 57, s. 51–64.
View in Google Scholar
30. W.K. Cygan podaje, że po dostaniu się do niewoli Bardel przebywał w Kijowie, skąd zbiegł i znalazł się w Warszawie już na początku 1917 r. Podana w wykazie późniejsza data przy adnotacji o powrocie dotyczy być może otrzymania oficjalnie tej informacji. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biograficzny. T. 1. Warszawa 2005, s. 41.
View in Google Scholar
31. Poległ 22 XII 1914 r. pod Csuszką. Cisek J., Stepan K.: Lista strat…, s. 19.
View in Google Scholar
32. Uwolniony z niewoli, wstąpił do 4. Dywizji Strzelców Polskich, z którą w 1919 r. powrócił do kraju. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów…, s. 192, 193.
View in Google Scholar
33. Legionistę o tym samym imieniu i nazwisku, urodzonego w Iskrzyni, pow. Krosno, poległego w 1917 r. po przeniesieniu do armii austro-węgierskiej wymienia: Cisek J., Stepan K.: Lista strat…, s. 119.
View in Google Scholar
34. Urodzony w 1897 r. w Brzezince, pow. Oświęcim, kpr., 4. pp II b 5. komp., poległ 13 IX 1915 r. pod Hulewiczami. Cisek J., Stepan K.: Lista strat…, s. 128.
View in Google Scholar
35. Urodził się na terenie Wielkopolski, ranny w czerwcu 1915 r. leczył się w szpitalu w Krakowie, skąd powrócił na front. Dlatego w źródle określono, że pochodził z Krakowa. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biograficzny. T. 3. Warszawa 2006, s. 114.
View in Google Scholar
36. Ibidem, s. 151, wrócił z niewoli w 1918 r.
View in Google Scholar
37. Cisek J., Stepan K.: Lista strat…, s. 140.
View in Google Scholar
38. Według informacji rodziny do obecnego dnia nie potwierdzono jego śmierci i miejsca pochówku.
View in Google Scholar
39. W I Brygadzie w stopniu porucznika służył również Stanisław Tadeusz Parczyński „Młot”, ur. w 1888 r. w Krakowie. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biograficzny. T. 4. Warszawa 2006, s. 18, 19.
View in Google Scholar
40. Kpr. 2. pp 6. komp. poległ 5 XI 1915 r., pod Lisowem. Cisek J., Stepan K.: Lista strat…, s. 174.
View in Google Scholar
41. Ryżewski Stanisław, ur. 1892 r., 2. pp, poległ 28 X 1914 r. Ibidem, s. 175.
View in Google Scholar
42. Sierhiejewicz-Ścibor Władysław, ur. 1884 r., ranny 13 VI 1915 r. pod Rokitną. Ibidem, s. 181.
View in Google Scholar
43. Zmarł w listopadzie 1918 r. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów…, t. 4, s. 321.
View in Google Scholar
44. Występuje jako Strzelbiński Hieronim, kpr. 5. pp 7. komp. poległ 9 VII 1916 r. pod Kostiuchnówką. Cisek J., Stepan K.: Lista strat…, s. 196.
View in Google Scholar
45. Informacja o wydostaniu się z niewoli do I Korpusu Polskiego, a następnie w 1918 r. do Warszawy. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biograficzny. T. 5. Warszawa 2007, s. 32, 33.
View in Google Scholar
46. Jako miejsce urodzenia W.K. Cygan wymienia Kraków, co mogło być związane z jego pobytem przed wybuchem wojny w tym mieście. Rzeczywiście urodził się w Domaradzu w pow. brzozowskim. Prawdziwe dane osobowe to Herburt Józef, natomiast podane w źródle to pseudonim, którego używał w latach wojny. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów…, t. 2, s. 111. Zob. też: Cisek J., Stepan K.: Lista strat…, s. 216. Obie publikacje podają, że poległ 4 lub 5 VII 1916 r. Jest to jeden z wielu przykładów trudności ustalenia w latach wojny losów zaginionych legionistów.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

