Srebrny monument Stanisława Augusta – nowy nabytek w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

Autor

  • Anna Saratowicz-Dudyńska

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.19

Abstrakt

A SILVER MONUMENT TO STANISŁAW AUGUST – A RECENT ACQUISITION BY THE HISTORICAL MUSEUM OF THE CITY OF KRAKOW

The article is an attempt at analyzing the form of and the ideological programme behind the unique silver object purchased by the Historical Museum of the City of Krakow, as well as at reconstructing its historical context and pointing to possible founders of the object and their motivations. The analysis is a difficult task: the said object, a repousse portrait of Stanisław August Poniatowski (with his effigy patterned after the silver thaler from 1766) ringed by a circle of rays resembling the monstrance, finds no direct analogies in the preserved historical goldsmithery. Still, even panegyrics on the King dating back to his early reign include comparisons with first light, a star or the sun that dispel the darkness. The literature of the era of the Constitution of 3 May utilized solar metaphors and the light versus darkness juxtaposition. Such were seemingly the intentions of the author of the ideological programme behind this unique monument to Stanisław August. Examples of “luminous” representations of the King can also be found in drawings (such as G. J. Marstaller’s portrait of Stanisław August surrounded by rays, the drawing by Antoine de Marcenay de Guy based on the miniature by Fryderyka Bacciarelli from 1765, or the numerous depictions of digits or crowns ringed by rays). Attempts to commemorate the Constitution were made by the King himself (who commissioned drawings and distributed memorial rings) as well as by citizens (for instance in the form of occasional snuffboxes, sabres with inscriptions in honour of the Constitution, or special decorations on the occasion of an anniversary of its establishment). The monument’s having originated during the Constitution era and before the King joined the Targowica Confederation which resulted in overthrowing the newly established order (the absolute terminus ante quem of the origins of the monument in 1807 is marked by minted receipt of the due tribute that was collected in the years 1806–1807) and the founders’ motives are laid out in the inscriptions on the object that read RESTAURATORI VETERIS GLORIAE REGNI and ONUS LEVE. The two texts are also quoted in Monumentum in felicem revolutionem Regni Poloniae MDCCXI, a drawing by Johann Hieronymus Loeschenkohl which features an obelisk with a portrait of the King as the defender of the Lex perpetua of 3 May. It was rather cumbersome for the citizens (depicted as personifications of the Peasantry and the Gentry) to be obliged to express their gratitude for the King by erecting the said monument. It can be assumed that the silver monument discussed in the article – an analogue of the one featured in the drawing – was also a token of gratitude. The similarity of the inscriptions suggests that the ideological programme behind the two works was originated by the same person – and a contributor to the project of the Constitution of 3 May. Since Loeschenkohl also produced drawings of medals with effigies of kings and famous Poles that were based on drawings by Michał Stachowicz and commissioned by the Dean of the Chapter at the Krakow Cathedral, President of the Crown Tribunal and Reverend Referendary for the Crown Michał Sołtyk (1742–1815), a committed supporter of the Constitution and of the King’s reformatory aspirations, it seems plausible to identify the latter figure or someone from his circle as the founder of the silver monument to the glory of Stanisław August.

Bibliografia

1. Description de l’arc de triomphe, que fait ériger la Ville de Varsovie, en témoignage de la vive joie qu’elle resent par l’avénement au Trône du Roi Stanislas Auguste notre gracieux souverain. (Opisanie bramy triumfalnej wystawionej od miasta Warszawy na dowód niezmiernej radości, z okazji wstąpienia na tron Najjaśniejszego Króla Jego Mości Stanisława Augusta pana swego miłościwego), cyt. za: Pokora J.: Obraz Najjaśniejszego Pana Stanisława Augusta. Studium z ikonografi władzy. Warszawa 1993, Aneks I, s. 223.
View in Google Scholar

2. Ibidem, s. 219.
View in Google Scholar

3. Nr. inw. MHK 152/II, zakupiony w kwietniu 2010 r.; wys. 42,5 cm, szer. podst. 21,5 cm; gł. 13,8 cm; śr. glorii 22 cm; waga 1360 g.
View in Google Scholar

4. Plage K.: Okres Stanisława Augusta w historii numizmatyki polskiej. Kraków 1913 [repr. Warszawa 1970], s. 31, 32, nr 375, 376.
View in Google Scholar

5. Ibidem, s. 32, nr 377.
View in Google Scholar

6. Zachowany w zbiorach Zamku Królewskiego w Warszawie, łańcuch emaliowany roboty Joachima Friedricha Jacobsona, wykonany w Warszawie w 1764 r. na koronację, nr inw. ZKW 1250. Saratowicz A.: O łańcuchach Orderu Orła Białego. W: 300 lat Orderu Orła Białego. Warszawa 2005, s. 290–293. Katalog wystawy w Zamku Królewskim w Warszawie, 9 listopada 2005 – 31 stycznia 2006 r.
View in Google Scholar

7. Juszczak D.: Portret Stanisława Augusta w czerwonym fraku w Zbiorach Fundacji im. Ciechanowieckich w Zamku Królewskim w Warszawie i wczesna ikonografa monarchy. Louis Marteau-Christoph Joseph Werner II-Ubaldo (?) Bonvicini. „Kronika Zamkowa” 2010, nr 1–2 (59–60), s. 125–147.
View in Google Scholar

8. Na temat tego wizerunku zob. także: Widacka H.: Splendor i niesława. Stanisław August Poniatowski w grafice XVIII wieku ze zbiorów polskich. Warszawa 2008, s. 20–23.
View in Google Scholar

9. Ibidem, s. 38, 39, nr 10, tam też wcześniejsza literatura.
View in Google Scholar

10. Ibidem, s. 42, 43, nr 12, tam też wcześniejsza literatura.
View in Google Scholar

11. Skrótowym ideowym odpowiednikiem takiego „świetlistego” królewskiego wizerunku była opromieniona cyfra królewska (np. na projekcie Victora Louisa z 1766 r., Gabinet Rycin Biblioteki UW) przedstawiającym wnętrze pokoju sypialnego w Zamku warszawskim. Na zaplecku baldachimu łóżka widnieje cyfra królewska pod koroną w otoczeniu promieni, ujęta od dołu w wieniec z liści palmy i dębu, także na plafonie w Pokoju Audiencjonalnym Starym w Zamku Minerwa wskazywała otoczoną promieniami cyfrę królewską, herb, np. kompozycja ks. Andrzeja Kleczkowskiego z 1764 r. wzmiankowana przez Aleksandrę Norkowską (Norkowska A.: Wizerunki władcy. Stanisław August Poniatowski w poezji okolicznościowej (1764–1795). Kraków–Warszawa 2006, s. 108) albo korona, np. rewers medalu koronacyjnego Tomasa Pinga z 1765 r.
View in Google Scholar

12. Norkowska A.: Wizerunki władcy…, s. 117–126. Temu ważnemu wizerunkowi króla, opartemu na micie solarnym, autorka poświęciła rozdział 2 O kreowaniu królewskiego mitu solarnego, s. 107–190.
View in Google Scholar

13. Smoleński W.: „Ostatni rok Sejmu Wielkiego”. Kraków 1897, s.
View in Google Scholar

17. Muzeum XX Czartoryskich, rkps nr 728. 14 Winieta do Pieśni wszystkie Horacyusza przekładania różnych. T. 1. Warszawa 1773; rycinę omawia Hanna Widacka. Widacka H.: Splendor i niesława…, s. 192, 193; tam też wcześniejsza literatura. 15 Profilowy wizerunek króla z rozwianymi włosami ujętymi w bindę powtarza w rzeczywistości bardzo piękny wizerunek króla z medalu koronacyjnego Holzhaeussera z 1765/1766 r. (Więcek A.: Jan Filip Holzhausser (1741–1792) nadworny medalier króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Warszawa 1993, s. 35, medale nr 3) i jego pochodnych widniejących na medalach nagrodowych czy wzorowanego na nim, szerzej dostępnego talara koronnego z 1768 r. (Parchimowicz J.: Monety polskie. Szczecin 2006, nr 1229). 16 Widacka H.: Splendor i niesława…, s. 28, 29, tam wcześniejsza literatura. 17 Kwiatkowski M.: Stanisław August król-architekt. Warszawa 1983, s. 208, 209. 18 Rottermund A.: Zamek warszawski w epoce oświecenia. Warszawa 1989, s. 207.
View in Google Scholar

19. Parchimowicz J.: Monety…, s. 117, nr 1201, 12020, 1203.
View in Google Scholar

20. Gradowski M.: Znaki na srebrze. Warszawa 2001, s. 222.
View in Google Scholar

21. Ibidem, s. 223.
View in Google Scholar

22. Widacka H.: Splendor i niesława…, s. 320, 321; tam także wcześniejsza literatura.
View in Google Scholar

23. Smoleński W.: Ostatni rok…, s. 366.
View in Google Scholar

24. Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej cyt. AGAD), Archiwum Rodzinne Poniatowskich, sygn. 425; „Bâtimens, Arts et Science” 1792, z 7 lipca.
View in Google Scholar

25. AGAD, Archiwum Rodzinne Poniatowskich, sygn. 424, „Bâtimens, Arts et Science” 1791, z 9 września; rycinę według rysunku Tauberta wykonał w Berlinie Johann Friedrich Bolt (Widacka H.: Splendor i niesława…, s. 310, 311; tam też wcześniejsza literatura.
View in Google Scholar

26. AGAD, ARP sygn. 430, „Bâtimens, Arts et Science” 1797, z 20/31 sierpnia.
View in Google Scholar

27. Bentkowski F.: „O nagrodach i znakach honorowych w Polsce”, rkps w Zamku Królewskim w Warszawie.
View in Google Scholar

28. Szczecina A.: Pierścień „fdis manibus”. „Kronika Zamkowa” 1994, nr 29/30, s. 101, 102.
View in Google Scholar

29. AGAD, ARP, sygn. 424, „Garderobe” 1791, z 24 listopada
View in Google Scholar

30. Ibidem „Charités et Préses” 1791, z 23 grudnia.
View in Google Scholar

31. AGAD, Archiwum Józefa Poniatowskiego, 353, s. 131
View in Google Scholar

32. AGAD, ARP 425, „Bâtimens, Arts et Sciences” 1792, z 23 marca.
View in Google Scholar

33. Smoleński W.: Ostatni rok…, s. 18.
View in Google Scholar

34. Ibidem, s. 14.
View in Google Scholar

35. Górska M.: Polonia – Respublica – Patria. Personifkacja Polski w sztuce XVI–XVIII wieku. Wrocław 2005, s. 372–375, kat. 62, s. 452; Pijanowska K.: Alegoria na cześć Konstytucji 3 Maja. W: Polonia i historia. Red. A. Myślińska. Kielce 2009, s. 152, kat. I/153. Katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Kielcach, 29 września 2009 – 3 stycznia 2010 r.; wcześniej o rycinie: Widacka H.: Splendor i niesława…, s. 318, 319, nr 145.
View in Google Scholar

36. W karcie inw. omawianego zabytku napisano: „Napis na krzyżu ze zwieńczenia korony to najprawdopodobniej pierwsze i ostatnie słowo sentencji łacińskiej: Leve ft, quo bene fertur, onus, co oznacza: ciężar jest lżejszy, gdy niesiony dobrze (Owidiusz, Pieśni miłosne, I, 2).
View in Google Scholar

37. Dziękuję serdecznie Markowi Janickiemu za uprzejmą konsultację w tej sprawie.
View in Google Scholar

38. Mowy Cycerona stanowiły kanon wykształcenia szlacheckiej młodzi, na potrzeby szkół pijarskich w Warszawie w 1745 wydał je Stanisława Dombrowski in usum juvenum eloquentiae studiosum. W 1771 r. w Wilnie wydano Mowy Cycerona przez Juliusza Siemaszkę przełożone, po polsku i po łacinie, w 1778 r. i 1783 r.znów w Wilnie – z tekstem łacińskim przekładu ks. Adama Tołoczki. Sentencje zaczerpnięte z dzieł Cycerona składały się na osobne zbiory i wkuwały je na pamięć kolejne pokolenia uczniów. Można uznać, że znaczenie inskrypcji było oczywiste dla wykształconego szlacheckiego odbiorcy.
View in Google Scholar

39. Bénézit E.: Dictionaire des peintres, sculpteurs, dessiateurs et graveurs, Paris1976, vol. 6, p. 713.
View in Google Scholar

40. Katalog portretów zbiorowych osobistości polskich i obcych w Polsce działających. Red. H. Widacka. T. 1–8. Warszawa 1990–1998,
View in Google Scholar

t. 1, s. 219, kat. 880; rycina także w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Gr. Pol. 14549.
View in Google Scholar

41. Ibidem, s. 212, kat. 851.
View in Google Scholar

42. O Michale Sołtyku: Śmiałowski J.: Ksiądz kanonik Michał Sołtyk (1742–1815) i jego testament. Zbiory sztuki, archeologiczne, numizmatyczne, minerały i osobliwości. Łódź 2000; Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Michał Sołtyk. Hasło oprac. J. Śmiałowski. T. 40/3. Warszawa–Kraków 2001–2001, s. 414–418.
View in Google Scholar

43. Śmiałowski J.: Ksiądz kanonik…, s. 34.
View in Google Scholar

44. Sołtyk M.: Troski prywatne o dobro publiczne. Warszawa 1791, przedruk jako Aneks XII w: Śmiałowski J.: Ksiądz kanonik…, s. 137–154.
View in Google Scholar

45. Śmiałowski J.: Ksiądz kanonik…, s. 417; Więcek A.: Jan Filip Holzhausser…, s. 108: „Projekty do tych medali zostały przygotowane przez popularnego malarza krakowskiego Michała Stachowicza”.
View in Google Scholar

46. PSB: Michał Stachowicz. Hasło oprac. D. Radwan. T. 41/3. Warszawa–Kraków 2002, s. 327.
View in Google Scholar

47. Już w 1773 r. w Rzymie Michał Sołtyk zamówił u Franciszka Smuglewicza obraz przedstawiający powrót biskupa z internowania w Kałudze. PSB: Michał Sołtyk…, s. 415.
View in Google Scholar

48. Strzałkowski J.: Grawerzy świty księdza Michała Sołtyka. „Biuletyn Numizmatyczny” 1974, nr 10, s. 189; autor pisze (za: Rastawiecki E.: Wiadomość o Janie Regulskim, medalierze i rzeźbiarzu.
View in Google Scholar

„Biblioteka Warszawska” 1848, t. 2, s. 262), że wyrzynał stemple Szachna Aszer, pieczętarz krakowski, jednak przypisuje mu tylko stemple do ośmiu medali królewskich (serię rozpocząć miały w 1789 r. prace nad medalem z Bolesławem Wstydliwym), pozostałe, sygnowane I. LANG, powstać miały później i są dziełem Józefa Langa z mennicy wiedeńskiej, czynnego tam od ok. połowy lat 90. (s. 190). Wszystkie medale były gotowe przed 1800 r., gdyż wtedy wzmiankuje je wydany wówczas Rzut oka na zbiór Gabinetowy X. Michała Sołtyka w Krakowie, rozdz. V, s. 13, opublikowany przez Józefa Śmiałowskiego (Śmiałowski J.: Ksiądz kanonik…, s. 135).
View in Google Scholar

49. Np. Muzeum Narodowe w Warszawie, Gr. Pol. 9954; Katalog portretów zbiorowych…, t. 8, s. 24, kat. 16, il. na s. 152.
View in Google Scholar

50. Świeykowski E.: Katalog malowideł, rysunków, sztychów i litografii Michała Stachowicza wystawionych w salach Sukiennic staraniem Towarzystwa Miłośników Historyi i Zabytków Krakowa. Kraków 1901, s. 87, nr 348: „15 medalów królów polskich odbitych w Wiedniu przez Löschenkolla wedle rysunków Stachowicza, kosztem X. Michała Sołtyka”.
View in Google Scholar

51. Naruszewicz A.: Dyaryusz podróży Stanisława Augusta Króla na Ukrainę w roku 1787 przez Adama Naruszewicza. W: Wybór pisarzów polskich. Historya. Warszawa 1805, s. 442.
View in Google Scholar

52. Wydaje się to też dość prawdopodobne ze względu na pewną nieporadność kompozycyjną ryciny, charakterystyczne, występujące na obrazach Stachowicza błędy rysunkowe, szczególnie nieudany ruch nóg postaci, sztywny rysunek, wydłużenie proporcji dolnej partii postaci, w końcu heroizowany, bajkowy krajobraz w tle.
View in Google Scholar

53. W karcie inw. jako miejsce powstania zabytku wskazano Kraków ze znakiem zapytania, słusznie datując przedmiot na czwartą ćwierć XVIII w. (do 1795 r.).
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

03.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Srebrny monument Stanisława Augusta – nowy nabytek w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 29, 413-420. https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.19