Dekoracja malarska w piwnicy pałacu Pod Krzysztofory
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2012.14Abstrakt
PICTORIAL DECORATIONS IN THE BASEMENT OF KRZYSZTOFORY PALACE
The knowledge of the alterations to the brick and stone dwelling houses (kamienice) in Kraków derived from historical and architectural surveys permits substantial conclusions about the buildings adjoining the Main Market Square, including about the basements thereof. It is assumed that the earliest kamienice in Kraków did not have basements; their bottom storeys became basements already in the 14th century, when the level of the Main Market Square was regulated after the construction of the Cloth Hall. Until that time the basements were used as dwellings and business premises, usually shops. It can also be assumed that they contained pictorial decorations which either have not survived or have not yet been discovered. In 2005, during research and conservation works, pictorial decorations were revealed and preserved in the basement of Krzysztofory Palace. Developed in the last quarter of the 15th or the first quarter of the 16th century, the room was presumably used to receive visitors. It was decorated with murals in the late Gothic style produced by artisan painters having their studio in Kraków. The decor was based on a garden house theme with the walls of the painted “bower” crowned by a stencilled frieze resting on buttresses or illusionary cantilevers and featuring the motif of a pole entwined with acanthus leaves. The ceiling was covered with a tangle of acanthus twigs against the sky-blue background. It is largely due to a substantial destruction of the murals that their actual meaning cannot be established. The decorations most probably date from the end of the 15th and the beginning of the 16th centuries, when the palace belonged to Sebastian Morsztyn, supervisor of the royal salt mines in Wieliczka. The room with the polychromes may be associated with the pharmacy that functioned in the palace for nearly a hundred years, from 1564 to 1655; Wojciech Piątek-Rzęczyca is the first known-of apothecary from Krzysztofory Palace. The hypotheses arrived at so far with regard to the origins and function of the room with pictorial decorations definitely require further interpretation. This study is no more than a contribution to the deliberations on the interior decor of the basements of the historic brick and stone houses in Kraków.
Bibliografia
1. Chmiel A.: Kraków podziemny. I piwnica gotycka w kamienicy nr 23 w Rynku Głównym. W: Szkice krakowskie. Biblioteka Krakowska, nr 100. Kraków 1947, s. 238–243.
View in Google Scholar
2. Idem: Kraków podziemny. II piwnica w kamienicy nr 26 w ul. Sławkowskiej. W: Szkice krakowskie…, s. 239, 240; wcześniej o zwornikach na sklepieniu w piwnicy kamienicy przy Rynku Głównym 23 wspomniał Franciszek Klein, zob. Klein F.: Stary Kraków. „Rocznik Krakowski” 1916, t. 17, s. 154.
View in Google Scholar
3. O pracach konserwatorskich ratusza w: „Rocznik Krakowski” 1932, t. 23, tam zob. m.in. Terlecki W.: Kronika konserwatorska. Konserwacja Wieży Ratuszowej, s. 159, 160.
View in Google Scholar
4. Kamienica przy Rynku Głównym 23 uległa zniszczeniu w czasie pożaru miasta w 1850 r., odbudowano ją w 1855 r., ostatnie przeróbki wykonano w 1923 r. Odrestaurowano wtedy gotycką piwnicę i pozostałe piwnice traktu frontowego, za: Chmiel A.: Kraków podziemny. I piwnica…, s. 16.
View in Google Scholar
5. Ibidem, s. 240.
View in Google Scholar
6. Dobrowolski T.: Sztuka Krakowa. Kraków 1978, s. 134.
View in Google Scholar
7. Gadomski J.: Sale gotyckie w domu przy Rynku Głównym 17 w Krakowie i ich dekoracje rzeźbiarskie. W: Sztuka i ideologia XIV wieku. Materiały sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 29 i 30 listopada 1973 r. Red. P. Skubiszewski. Warszawa 1973, s. 111.
View in Google Scholar
8. Za: Komorowski W.: Kamienice i pałace Rynku krakowskiego w średniowieczu. „Rocznik Krakowski” 2002, t. 68, s. 71.
View in Google Scholar
9. Chmiel A.: Kraków podziemny. I piwnica…, s. 243.
View in Google Scholar
10. Nie sposób wymienić wszystkich badaczy, aby nie pominąć kogoś. Przypomnijmy prace: Grabski W.: Ze studiów nad zabudową mieszkalną średniowiecznego Krakowa. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1968, t. 2, s. 203; Jamroz J.S.: Mieszczańska kamienica krakowska, wiek XIII–XV. Kraków 1983; Łukacz M.: Pierwsze fazy kształtowania się dominującego typu kamienicy krakowskiej. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1988, 22, s. 9–18; idem: Zabudowa pierzei Rynku Głównego w Krakowie w okresie średniowiecza. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2010, nr 28, cz.1, s. 75–97. Red. nauk. E. Firlet; Sławiński S.: Przyczynek do stanu badań nad zagadnieniem najstarszych kamienic krakowskich i ich lokalizacji na działce modularnej. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego MiastaKrakowa” 2010, nr 28, cz. 2, s. 77– 95. Red. nauk. E. Firlet; Komorowski W.: Najstarsze kamienice krakowskie. „ Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1997, t. 42, s. 107–199; idem: Kamienice i pałace…, s. 53–73; Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny w Krakowie. Red. nauk. O. Czerner. Wrocław 2008, s. 265.
View in Google Scholar
11. Gosztyła M.: „Program prac konserwatorskich przy fragmentach malowideł ściennych na sklepieniu krzyżowo-żebrowym w piwnicy części frontowej budynku Rynek Główny 23 (prace zabezpieczające)”, mps w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie (dalej cyt. arch. WUOZ); Rogóż M.: „Badania chemiczno-technologiczne próbek zapraw pobieranych z piwnicy kamienicy Rynek Główny 23 w Krakowie”. Kraków 1997, mps w arch. WUOZ.
View in Google Scholar
12. Kornecki M., H. Małkiewiczówna H.: Małopolska. W: Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce. Red. A. Karłowska-Kamzowa. Poznań 1984, s. 16. Teksty Jerzy Domasłowski et al.
View in Google Scholar
13. Datowanie za: Kornecki M., H. Małkiewiczówna H.: Małopolska…, s. 202; Prace konserwatorskie prowadzone pod kierunkiem prof. Marii Ostaszewskiej w latach 1984–1988, o konserwacji polichromii: Ostaszewska M.: Aranżacja, rekonstrukcja, ekspozycja. Próba uściślenia pojęć. „Studia i Materiały Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie” 2000, t. 9, cz. 2, s. 35.
View in Google Scholar
14. Kornecki M., H. Małkiewiczówna H.: Małopolska…, s. 16.
View in Google Scholar
15. Komorowski W.: Kamienice i pałace…, s. 61 (po badaniach polichromia została zasłonięta); Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny…, s. 265; Polichromia odsłonięta w latach sześćdziesiątych XX w., zob. Nowacka J.: „Sprawozdanie konserwatorskie z prac budowlanych w Szarej Kamienicy w Krakowie”. Kraków 1962, mps w arch. WUOZ, s. 18; Nowacka J.: Odkrycie polichromii w Szarej Kamienicy w Krakowie. „Biuletyn Historii Sztuki” 1964, t. 26, s. 76.
View in Google Scholar
16. Nowacka J.: Odkrycie polichromii…, s. 22.
View in Google Scholar
17. Pierwsze badania sondażowe architektoniczne przeprowadzono w 1980 r. architekci Waldemar Niewalda i Aleksander Filipowicz. Niewalda W., Filipowicz A.: „Sondażowe badania architektoniczne piwnic”. Kraków 1980. PP PKZ w Krakowie, mps w arch. WUOZ oraz archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, (dalej cyt. arch. MHK). Wykonawca prac, firma Cempla i Partnerzy Konserwacja Zabytków Marek Józef Cempla: Danuta Jurczyk-Curyło, Barbara Sowa-Holewińska, Marek Cempla, Stanisław Cechosz, Łukasz Holcer.
View in Google Scholar
18. Cempla M., Cygnarowski A., Holcer Ł.: „Pałac Pod Krzysztofory. Kraków, Rynek Główny 35. Konserwatorski remont, modernizacja i adaptacja”. Kraków 2003, mps w arch. WUOZ.
View in Google Scholar
19. Cechosz S., Holcer Ł.: O początkach pałacu »Pod Krzysztofory « w świetle najnowszych badań architektonicznych. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2006, z. 24, s. 7–20; e idem: Średniowieczne przedproże przed pałacem „Pod Krzysztofory«. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2007, z. 25, s. 7–24; Cempla M., Cechosz S., Holcer Ł.: Podsumowanie wyników badań architektonicznych w pałacu Pod Krzysztofory 2003–2011 w tym zeszycie, s. 61–84.
View in Google Scholar
20. Zań-Ograbek G.: Kronika konserwatorska. Pałac Pod Krzysztofory. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2009, z. 27, s. 323–330; eadem: Kronika konserwatorska. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2010, z. 28, cz. 2, s. 225–236.
View in Google Scholar
21. Cempla M., Cechosz S., Holcer Ł.: Podsumowanie wyników badań…, w tym zeszycie.
View in Google Scholar
22. Sawicki M.: „Piwnice pałacu »Pod Krzysztofory« przy Rynku Głównym w Krakowie. Program prac konserwatorskich. Kraków 2005, mps w arch. WUOZ.
View in Google Scholar
23. Chojkowska-Sawicka A.: „Dokumentacja powykonawcza prac konserwatorskich przy gotycko-renesansowej polichromii i tynku na sklepieniu komory piwnicznej nr 012 Pałacu »Pod Krzysztofory « w Krakowie przy Rynku Głównym 35”. Kraków 2006, mps w archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie; Pencakowski P.: „Zagadnienia z zakresu historii sztuki, późnogotyckie malowidła w piwnicy Pałacu »Pod Krzysztofory« w Krakowie”. Kraków 2006 (w ramach dokumentacji powykonawczej z prac konserwatorskich), mps w arch. WUOZ, s. 4–21.
View in Google Scholar
24. Pencakowski P.: Dokumentacja powykonawcza prac konserwatorskich przy gotycko-renesansowej polichromii i tynku na sklepieniu komory piwnicznej nr 012 Pałacu »Pod Krzysztofory« w Krakowie przy Rynku Głównym 35”. Kraków 2006, mps w arch. WUOZ, s. 6.
View in Google Scholar
25. Prace badawcze architektoniczne były prowadzone pod kierunkiem Marka Cempli z zespołem. Wykonawca prac, firma Cempla i Partnerzy. Konserwacja Zabytków Marek Józef Cempla: Danuta Jurczyk- Curyło, Barbara Sowa-Holewińska, Marek Cempla, Stanisław Cechosz, Łukasz Holcer.
View in Google Scholar
26. Wnioski i założenia konserwatorskie w dokumentacji konserwatorskiej zob.: Chojkowska-Sawicka A.: „Dokumentacja powykonawcza…”, passim.
View in Google Scholar
27. Bis H., Marcinkowska K.: „Mykologiczne badanie próbek pobranych w komorze piwnicznej 012 Pałacu Pod Krzysztofory Rynek Główny 35 w Krakowie”. Kraków 2006, mps w arch. MHK.
View in Google Scholar
28. Karaszkiewicz P.: „Badanie pigmentów z polichromii ściennej w piwnicach Pałacu w Krzysztoforach”. Kraków 2005, mps w arch. MHK.
View in Google Scholar
29. Rogóż M.: Badania stopnia i składu zasolenia oraz analiza stratygraficzna próbki tynku pobranego z pomieszczenia nr 2 Pałacu »Pod Krzysztofory« w Krakowie”. Kraków 2005, mps w arch. MHK.
View in Google Scholar
30. Pencakowski P.: „Dokumentacja powykonawcza prac konserwatorskich…”, passim.
View in Google Scholar
31. Ibidem, s. 69; Małkiewiczówna H.: Dom przy ul. Mikołajskiej 2. W: Malarstwo gotyckie w Polsce. 1, Synteza. Red. A.S. Labuda, K. Secomska. Warszawa 2004, t. 2, s. 62.
View in Google Scholar
32. Ibidem, s. 14.
View in Google Scholar
33. Kornecki M., Małkiewiczówna H.: Małopolska…, s. 58.
View in Google Scholar
34. Ibidem, s. 13. Potwierdzają to niemieckie źródła z XV w.
View in Google Scholar
35. Kornecki M., Małkiewiczówna H.: Małopolska…, s. 58.
View in Google Scholar
36. Loc. cit.
View in Google Scholar
37. Ibidem, s. 24.
View in Google Scholar
38. Krzyżanowski S.: Morsztynowie w XV w. Karta z dziejów krakowskiego patrycjatu. „Rocznik Krakowski” 1898, t. 1, s. 334–336; Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu „pod Krzysztofory”. Właściciele i lokatorzy od XIV do XX wieku. Kraków 1999; Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny…, s. 320, 321.
View in Google Scholar
39. Pencakowski P.: „Dokumentacja powykonawcza prac konserwatorskich…”, passim.
View in Google Scholar
40. Lichończak-Nurek G.: Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791 (założenia ideowe i koncepcja wystawy oraz jej katalogu). W: Kraków europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791, Katalog wystawy. Kraków 207, s. 132. Wystawa w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca – 19 listopada 2007 r., kurator G. Lichończak-Nurek; Zań-Ograbek G.: Kronika konserwatorska…, s. 225–237.
View in Google Scholar
41. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 23, 24; Lichończak-Nurek G.: Kraków – europejskie miasto…, s. 412.
View in Google Scholar
42. Lichończak-Nurek G.: Kraków – europejskie miasto…, s. 416.
View in Google Scholar
43. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 22.
View in Google Scholar
44. Ibidem, s. 24.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

