Badania zakrystii kościoła św. Andrzeja w Krakowie – kaplicy grobowej Tęczyńskich?

Autor

  • Janusz Firlet
  • Paweł Kajfasz

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2012.21

Abstrakt

RESEARCH ON THE SACRISTY OF ST ANDREW’S CHURCH IN KRAKÓW – THE SEPULCHRAL CHAPEL OF THE TĘCZYŃSKI FAMILY?

Adjacent to the presbytery of St Andrew’s Church (kościół  św. Andrzeja) in Kraków – the Clarissine convent church  – is a Gothic sacristy whose form resembles that of an elongated  (8 m) chapel, its east end closed trilaterally. In 2011 conservation  works were carried out in the sacristy. The scope of  these works included the removal of soil accumulated under  the floor and deep trial excavations under the archaeological  supervision of Janusz Firlet and Paweł Kajfasz. In the course  of that survey, a partly preserved brick altar (chest type) and,  in front of the altar, an underground vault were discovered  in the eastern section of the room. These discoveries have  led to the conclusion that the present-day sacristy of the  Romanesque church was originally (from the third quarter  of the 14th century onward) used as a sepulchral chapel.  An exploration of the burial chamber was subsequently  conducted, in the course of which two human male skeletons  were discovered: one of a man of advanced age (ca. 80  years old) at the bottom of the chamber, and the other of  a slightly younger man (ca. 60–65 years old) buried above.  No objects that could help in the identification of the dead  were found in the tomb. Anthropological and genetic analyses  conducted by a team of experts under the supervision  of Prof. Henryk Głąb have revealed that the two men  buried in the vault represent two different anthropological  types and are, therefore, not related. In several sections of  the chapel remnants of the original tiled floor were found,  mainly in the form of mortar underlayment with imprints  of ceramic floor tiles and remains of the tiles (18 x 18.5  cm). Partly uncovered at the west wall of the sacristy was the  original side apse (N) of a Romanesque basilica (11th/12th  cent.) which had been levelled during the construction of  the chapel. It was ascertained that the apse, buried under  layers of the church graveyard (13th–14th), is connected with  the presbytery and the nave of the church. This confirms  the opinions which predominate among specialists on the  subject, namely that the church of Count Palatine Sieciech  (Toporczyk) was built as a homogeneous structure.  A hypothesis was formed which pointed to the probable  link between the foundation of the brick chapel and  the powerful Toporczyk-Tęczyński family, the original patrons  of St Andrew’s Church who owned vast properties in  the immediate vicinity of the church in the 14th and the  15th centuries. Therefore, the builder of the chapel with  the vault near the altar could be the Starosta and Castellan  of Kraków, Jan of Tęczyn (Tęczyński), who after his death  at an advanced age (in 1405) was buried in the sanctuary  (the skeleton on the bottom of the tomb). The supposed  Tęczyńki family chapel ceased to fulfil its original function  by the 17th century at the latest, and was then transformed  into the sacristy of the Clarissine convent church. 

Bibliografia

1. Łuszczkiewicz W.: Architektura romańska kościoła św. Andrzeja w Krakowie. „Sprawozdania Komisji Historii Sztuki” 1907, t. 7, s. 33–35.
View in Google Scholar

2. Pencakowski P.: Zakrystia przy kościele św. Andrzeja w Krakowie. Architektura, typ, funkcja. „Rocznik Krakowski” 1991, t. 57, s. 62–68; tam literatura do dotychczasowych badań zakrystii i kościoła. Szczegółowy opis architektury i wyposażenia klasztoru, na tle jego dziejów zob. Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 4. Miasto Kraków, cz. 2. Kościoły i klasztory Śródmieścia, 1. Red. A. Bochnak, J. Samek. Warszawa 1971, s. 55–62. Rezultaty badań archeologiczno- architektonicznych kościoła opisali: Kazimierz Radwański, zob. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny. Kraków 1975, s. 94–100, oraz ostatnio Monika Bober, zob. Bober M.: Architektura przedromańska i romańska w Krakowie. Badania i interpretacje. Collectio Archaeologica Resoviensis, t. 6. Rzeszów 2008, s. 79–86.
View in Google Scholar

3. Prace prowadziła Firma Konserwatorska Piotr Białko. Zabytki Malarstwa, Rzeźby, Architektury Sp. z o.o.
View in Google Scholar

4. Tomkowicz S.: Opieka nad zabytkami. „Józefa Czecha kalendarz krakowski na rok 1907”, R. 76, s. 65; Rodzińska-Chorąży T., Włoda rek A.: Romańskie malowidła ścienne w południowej apsydioli kościoła św. Andrzeja w Krakowie. W: Lapides viventes.
View in Google Scholar

Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana profesor Klementynie Żurowskiej. Red. nauk. J. Gadomski et al. Kraków 2005, s. 130.
View in Google Scholar

5. Tomkowicz S.: Opieka…, s. 65. Barokowe okna prezbiterium pokazuje fotografia Ignacego Kriegera z około 1900 r. w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr inw. MHK-1804/K.
View in Google Scholar

6. Kanał zaprojektowany przez Zygmunta Hendla, 1906–1910. Zob. Katalog rysunków architektonicznych ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie. Cracoviana, cz. 1. Oprac. W. Mossakowska. Warszawa 1978, kat. 694, s. 100, ryc. 53.
View in Google Scholar

7. Dziękujemy pani Marii Sawicz za wykonane szczegółowe rozpoznanie tkaniny.
View in Google Scholar

8. Pani dr Magdalenie Piwockiej dziękujemy za opinię; por. fragment podobnego jedwabiu w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu, zob. Ozga M.: Fragment aksamitu. W: Zbiory wawelskie. Nabytki 2009. Katalog wystawy. Kraków 2010, poz. 22, s. 31, 32, ryc. 22.
View in Google Scholar

9. Bukowska-Gedigowa J., Gediga B.: Wczesnośredniowieczny gród na Ostrówku w Opolu. Wrocław 1986, s. 150, ryc. 102/1.
View in Google Scholar

10. Nahlik A.: Tkaniny wykopaliskowe z wczesnośredniowiecznego Wolina. „Materiały Zachodniopomorskie” 1959, t. 5, s. 257 i nn., ryc. 9,9a.
View in Google Scholar

11. Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo krakowskie w świetle źródeł archeologicznych. „Materiały Archeologiczne” 1979, t. 19, s. 84, tabl. 30/1 na s. 146.
View in Google Scholar

12. Badania Andrzeja Żakiego w 1949 r., zob. Bochnak A.: Groby królowej Jadwigi i królewicza Kazimierza Jagiellończyka w katedrze wawelskiej. „Studia do Dziejów Wawelu” 1968, t. 3, s. 149, 155, 156, 160, 161.
View in Google Scholar

13. Kępa M., Kozłowska A., Głąb H.: „Ekspertyza antropologiczna szczątków ludzkich z zakrystii kościoła św. Andrzeja w Krakowie”. Kraków 2011, mps w Zakładzie Antropologii UJ, s. 1–9.
View in Google Scholar

14. Por. Starnawska M.: Świętych życie po życiu. Relikwie w kulturze religijnej na ziemiach polskich w średniowieczu. Warszawa 2008, s. 229 i nn.
View in Google Scholar

15. Kępa M., Kozłowska A., Głąb H.: „Ekspertyza…”, s. 10.
View in Google Scholar

16. Ibidem, s. 15.
View in Google Scholar

17. Ibidem, s. 17, 19.
View in Google Scholar

18. Katalog zabytków…, s. 55–58.
View in Google Scholar

19. Badania prowadzili w 1964 r. Wiktor Zin, Władysław Grabski, Andrzej Żaki. Zob. Zin W., Grabski W.: Wczesnośredniowieczne budowle Krakowa w świetle ostatnich badań. „Rocznik Krakowski” 1966, t. 38, s. 53–57.
View in Google Scholar

20. Grygorowicz A.: Kościół św. Andrzeja w Krakowie we wczesnym średniowieczu. „Rocznik Krakowski” 1968, t. 39, s. 9, 10, ryc. 4, 5; Fraś M.: „Sprawozdanie z badań architektoniczno-archeologicznych w rejonie kościoła romańskiego pod wezwaniem św. Andrzeja w Krakowie”. Kraków [b.d.w.], mps w zbiorach prywatnych, s. 3, 4, 12.
View in Google Scholar

21. Grygorowicz A.: Kościół św. Andrzeja…, ryc. 8.
View in Google Scholar

22. Ibidem, s. 16, ryc. 10, 11.
View in Google Scholar

23. Rodzińska-Chorąży T., Włodarek A.: Romańskie malowidła…, s. 133, 134.
View in Google Scholar

24. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa. T. 1. Kraków do schyłku wieków średnich. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1992, s. 118, 158.
View in Google Scholar

25. Zin W., Grabski W.: Wczesnośredniowieczne budowle…, s. 55, 56; Ekielski J., Świszczowski S.: Krakowski kościół św. Andrzeja w dobie romańskiej. „Prace Komisji Historii Sztuki” 1937, t. 7, z. 1, s. 75, ryc. 12, 13.
View in Google Scholar

26. Grygorowicz A.: Kościół św. Andrzeja…, s. 16, 31, 32.
View in Google Scholar

27. Pawlicki B.M.: Ze studiów nad reliktami domniemanego palatium Sieciecha w Krakowie. „Architektura. Czasopismo Techniczne” 2011, R. 108, nr 7 (23) A, s. 179–226; II Forum Architecturae Poloniae Medievalis. Wydział Architektury PK, Kraków 15–16 maja 2009. Red. nauk. K. Stala. Kraków 2011, s. 216–219, il. 29.
View in Google Scholar

28. Komorowski W., Kęder I.: Ikonografia kościoła Dominikanów i ulicy Grodzkiej w Krakowie. Katalog Widoków Krakowa. Red. J. Banach. T. 3. Kraków 2005, kat. 274, 280, 281, s. 372, 379, 380.
View in Google Scholar

29. Ekielski J., Świszczowski A. Krakowski kościół św. Andrzeja…, ryc. 2, 8, s. 64, 70.
View in Google Scholar

30. W Komorowski W., Kęder I.: Ikonografia…, kat. 282, 283, 284, s. 381–383. Plan przybudówki widoczny na projekcie Zygmunta Hendla z 1906 r. Zob. Katalog rysunków…, kat. 718, s. 103, ryc. 54.
View in Google Scholar

31. Cnotliwy E.: Rzemiosło rogownicze na Pomorzu wczesnośredniowiecznym. Wrocław 1973, s. 166–172, ryc. 39d, 62, 79b.
View in Google Scholar

32. Fraś M.: Sprawozdanie z badań…, s. 1, 8.
View in Google Scholar

33. Dziękuję pani mgr Bożenie Reyman-Walczak za pomoc w rozczytaniu numizmatu.
View in Google Scholar

34. Há sková J.: Pražské groše (1300– 526).W: České, Moravské a Slezké mince 10–20 stoleti. Praha 1991, s. 43–46.
View in Google Scholar

35. Natkaniec-Frasiowa J.: Małe i duże grosze praskie znalezione w Krakowie na Wawelu. „Wiadomości Numizmatyczne” 1984, R. 28, z. 3–4, s. 219.
View in Google Scholar

36. Np. trzy egzemplarze z kamienicy przy Rynku Głównym 17 w Krakowie. Zob. Moska l K.: Płytki posadzkowe, nota katalogowa nr VII.28. W: Kraków europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791, Katalog wystawy. Red. naukowa G. Lichończak-Nurek. Kraków 2007, s. 422, 423. Wystawa w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca– 19 listopada 2007, kurator G. Lichończak-Nurek.
View in Google Scholar

37. Kozieł S., Fraś M.: Stratygrafia kulturowa w rejonie przedromańskiego kościoła B na Wawelu. „Prace Komisji Archeologicznej PAN w Krakowie” 1979, nr 17, s. 126, 127.
View in Google Scholar

38. Pencakowski P.: Zakrystia…, s. 65.
View in Google Scholar

39. Goras M.: Układy dwunawowe w architekturze krakowskich mendykantów w okresie średniowiecza. W: Mendykanci w średniowiecznym Krakowie. Red. K. Ożóg, T. Gałuszka, A. Zajchowska. Kraków 2008, s. 308, 309.
View in Google Scholar

40. Pencakowski P.: Zakrystia…, s. 65–68.
View in Google Scholar

41. Kozieł S.: Badania archeologiczne w kaplicy Świętokrzyskiej w latach 1972–1973. „Studia do Dziejów Wawelu” 1978, t. 4, s. 441–459.
View in Google Scholar

42. Kozłowska-Budkowa Z.: Z dziejów kolegiaty św. Andrzeja w Krakowie. „Studia Historyczne” 1967, t. 10, z. 1–2, s. 26–30.
View in Google Scholar

43. Kurtyka J.: Tęczyńscy. Studium z dziejów polskiej elity możnowładczej w średniowieczu. Kraków 1997, s. 129–131; idem: Latyfundium tęczyńskie. Dobra i właściciele (XIV–XVII wiek). Kraków 1999, aneks 2, s. 218–222, ryc. 24, mapa 2.
View in Google Scholar

44. Kurtyka J.: Tęczyńscy…, s. 189, 190; idem: Latyfundium…, s. 218, 219.
View in Google Scholar

45 Idem: Tęczyńscy…, s. 414.
View in Google Scholar

46. Mrozowski P.: Polskie nagrobki gotyckie. Warszawa 1994, s. 123, 184.
View in Google Scholar

47. Kłodziński A.: Tęczyńscy. Pogląd na rozwój, zamożność i znaczenie Rodu. „Sprawozdania Komisyi do Badania Historyi Sztuki w Polsce” 1913, t. 9, z. 1, szp. 258, 259.
View in Google Scholar

48 Por. Sperka J.: Nekropolie możnowładcze w krakowskich klasztorach mendykanckich w średniowieczu. W: Mendykanci…, s. 59–73.
View in Google Scholar

49. Mrozowski P.: Polskie nagrobki…, s. 36, 37, 40, 41.
View in Google Scholar

50. Kurtyka J.: Tęczyńscy…, s. 181, 250.
View in Google Scholar

51. W dyskusji dr Pencakowski wyraził przypuszczenie, że mógł to być habit członka trzeciego zakonu franciszkanów (tercjarzy).
View in Google Scholar

52. Mrozowski P.: Polskie nagrobki…, s. 122, 129, 185–187.
View in Google Scholar

53. Czyżewski K.J., Walanus W., Walczak M.M.: Nagrobek sufragana płockiego Piotra Lubarta w kościele Mariackim w Krakowie. „Rocznik Krakowski” 2009, t. 75, s. 20–22.
View in Google Scholar

54. Mrozowski P.: Polskie nagrobki…, s. 265; Kur tyka J.: Tęczyńscy…, s. 387, 388, 414; Kłodziński A.: Tęczyńscy. Pogląd na…, szp. 258, 259.
View in Google Scholar

55. Kurtyka J.: Tęczyńscy…, s. 549–551. Obecnie pojawiły się wyniki dodatkowych badań kości obu szkieletów (analiza biochemiczna i molekularna), wykluczające pokrewieństwo pomiędzy zmarłymi pochowanymi w grobowcu. Badacze określają zmarłego (zabitego?) pochowanego wyżej jako przybysza z terenu północnej Europy. Zob. artykuł : Kępa M., Głąb H., Stepańczak B., Branicki W., Kupiec T., Szostek K., Kozłowska A.: Ludzkie szczątki wyeksplorowane w zakrystii kościoła Św. Andrzeja (Kraków) w świetle analiz anatomo-antropologicznych, biochemicznych i molekularnych, w tym zeszycie „Krzysztoforów…”.
View in Google Scholar

56. Mrozowski P.: Polskie nagrobki…, s. 265; Janicki M.: Zaginione inskrypcje poetyckie katedry wawelskiej (do końca XVI w.). „Studia Waweliana” 2002–2003, t. 11/12, s. 49, przyp. 46.
View in Google Scholar

57. Szyszko-Bohusz A., Sokołowski M.: Trzy kościoły halowe: Olkusz, Kraśnik i Kleczków. „Sprawozdania Komisyji do Badania Historii Sztuki w Polsce”1913, t. 9, szp. 158–160, 173–177.
View in Google Scholar

58. Kurtyka J.: Tęczyńscy…, s. 23.
View in Google Scholar

59. Przybyłowicz O.M.: XVI-wieczne wizytacje klasztorów Klarysek w Krakowie i w Starym Sączu w świetle kościelnego prawa potrydenckiego i posoborowego nurtu reformacyjnego. W: Klasztor w kościele średniowiecznym i nowożytnym. Red. M. Derwich, A. Pobóg-Lenartowicz. Opera ad Historiam Monasticam Spectantia. Series 1, Colloquia 7. Warszawa 2010, s. 231–256.
View in Google Scholar

60. Ibidem, s. 240, 241; por. Katalog zabytków…, s. 55, 57, 61.
View in Google Scholar

61. Gąsiorowska P.: Życie codzienne w klasztorze klarysek krakowskich od XIII do końca XVIII w. Kraków 2003, s. 79.
View in Google Scholar

62. Katalog zabytków…, s. 56, 58. Rozpoznane w badaniach nachylenie dołu tego otworu (ze śladami schodów?) ku zakrystii wskazuje, iż jeszcze wtedy funkcjonował tu pierwotny poziom użytkowy.
View in Google Scholar

63. Gąsiorowska P.: Życie codzienne…, s. 78.
View in Google Scholar

64. Por. Małkiewicz A.: Przemiany artystyczne kościoła św. Andrzeja w epoce nowożytnej (wieki XVI –XVIII). W: Pax et bonum. Skarby Klarysek krakowskich. Katalog wystawy. Red. nauk. A. Włodarek. Kraków 1999, s. XXVI. Wystawa w Arsenale Muzeum Czartoryskich, wrzesień – październik 1999 r. Kurator wystawy W. Zmorzyński.
View in Google Scholar

65. Szyszko-Bohusz A., Sokołowski M.: Trzy kościoły halowe…, szp. 175.
View in Google Scholar

66. Kurtyka J.: Tęczyńscy…, s. 498–501.
View in Google Scholar

67. Rajman J.: Średniowieczne patrocinia krakowskie. Kraków 2002, s. 50, 205.
View in Google Scholar

68. Rokosz M.: Dzwony i wieże Wawelu. Kraków 2006, s. 191–193, ryc. 36, 37.
View in Google Scholar

69 Szyper B.: Tryptyk, hasło katalogowe nr III/2. W: Pax et Bonum…, s. 47–49.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

09.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Firlet, J., & Kajfasz, P. (2026). Badania zakrystii kościoła św. Andrzeja w Krakowie – kaplicy grobowej Tęczyńskich? Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 30, 251-270. https://doi.org/10.32030/KRZY.2012.21