Z dziejów krakowskich pomników. Plantacyjne pomniki Juliusza Słowackiego i Adama Mickiewicza fundacji dr. Henryka Jordana
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.07Abstrakt
THE HISTORY OF MONUMENTS IN KRAKOW. THE MONUMENTS IN HONOUR OF JULIUSZ SŁOWACKI AND ADAM MICKIEWICZ FUNDED BY DOCTOR HENRYK JORDAN IN PLANTY PARK
For nearly two centuries the green belt of Planty Park encircling the Old Town in Krakow has been a much frequented strolling, playing and meeting place in the city. That picturesque park is also important as an area where authors and their works have been commemorated; monuments in honour of people who rose to prominence in Polish history and culture were built there over a span of many years by analogy with such sights of other cities as the Ring in Vienna. Founded mostly in the nineteenth and early twentieth centuries, currently the monuments in Planty Park constitute the largest group of freestanding sculptures in public space in Krakow, and an interesting one, too. The forms of these statues are nowhere near representative of the statuomania that prevailed in nineteenth-century Europe and manifested itself through the monumental character of architectural and sculptural structures and omnipresent allegory. Rather than that, the Krakow monuments resemble small garden sculptures that in most cases have conventional figurative forms and are perfectly integrated into the surrounding greens of the park, which were landscaped by its master gardener, Bolesław Malecki, in the late nineteenth and early twentieth centuries.
Bibliografia
1. Punktem wyjścia do powstania tego artykułu był fragment pracy mojej magisterskiej „Rzeźba pomnikowa w założeniu krakowskich Plant”, napisana w 2006 r. pod kierunkiem prof. dr. hab. Wojciecha Bałusa w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.
View in Google Scholar
2. Lang E.: Ogrodnicy krakowskich Plant. „Zieleń Miejska” 2008/2009, nr 18, s. 16, 17.
View in Google Scholar
3. Kudliński T.: Pomniki krakowskie. „Poglądy” 1968, nr 13, s. 14.
View in Google Scholar
4. Rostafiński J.: Henryk Jordan. Z powodu 30-letniej rocznicy doktoryzacji. Kraków 1900; Bujak W.: Życiorys Henryka Jordana. „Krytyka Lekarska” 1907, nr 11, s. 107; Smar zyński H.: Henryk Jordan pionier nowoczesnego wychowania fizycznego w Polsce. Kraków 1958, s. 46–48; Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Jordan Henryk. Hasło oprac. S. Ciechanowski. T. 11, z. 2. Kraków 1965, s. 273–276; Długos zewska K.: Henryk Jordan jako prekursor współczesnego wychowania fizycznego i zdrowotnego w Polsce. „Lider” 2009, nr 1, s. 1–15.
View in Google Scholar
5. Boroń P.: Znani krakowianie: dr Henryk Jordan. „Tygodnik Salwatorski” 2007, nr 21, nlb.
View in Google Scholar
6. Konarski L.: Galeria biustów. „Dziennik Polski” 1974, nr 275, z 24–25 listopada, s. 6; Torowska J.: Parki Krakowa. Cz. 1. Kraków 2006, s. 33–35.
View in Google Scholar
7. Bukowiec M.: Spuścizna Henryka Jordana a teoria i praktyka wychowania fizycznego. „Lider” 2009, nr 3, s. 1–6.
View in Google Scholar
8. Długoszewska K.: Henryk Jordan jako prekursor…, s. 8.
View in Google Scholar
9. Łuczyńska B.: Fenomen Henryka Jordana – naukowca, lekarza społecznika, propagatora prawa dziecka do ruchu i rekreacji. Kraków 2002, s. 45.
View in Google Scholar
10. Długoszewska K.: Henryk Jordan jako prekursor…, s. 8.
View in Google Scholar
11. Cyt. za: Filiński B.: Park Dra Jordana i kilka uwag o wychowaniu. Kraków 1891, s. 69.
View in Google Scholar
12. Łuczyńska B.: Fenomen Henryka Jordana…, s. 47.
View in Google Scholar
13. Filiński B.: Park Dra Jordana…, s. 12–14.
View in Google Scholar
14. Torowska J.: Parki…, s. 31–39.
View in Google Scholar
15. Łuszczkiewicz W.: Ze świata sztuki. „Czas” 1890, nr 169, z 25 lipca, s. 2.
View in Google Scholar
16. Loc. cit.
View in Google Scholar
17. Rostafiński J.: Henryk Jordan…, s. 7.
View in Google Scholar
18. Na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w 1886 r. pojawiła się krótka wzmianka dotycząca rozbudowywania pod względem dekoracji rzeźbiarskiej krakowskich Plant, które „ozdabiają się coraz okazalej dzięki ofiarności tutejszych obywateli”. Wśród nich autor prasowej noty wymieniał Wołodkowicza i Jordana. Informował on czytelników, że „obecnie oprócz posągów (…), upiększyć mają jedną z głównych alei cztery popiersia z marmuru przedstawiające znakomitych mężów polskich”. Informacja ta pojawiła się jedynie w „Tygodniku Ilustrowanym”, gdzie nigdy później nie została powtórzona czy też rozwinięta. Dlatego też wydaje się bardzo prawdopodobne, że mogła to być dziennikarska pomyłka, w której autor wspominał o popiersiach ufundowanych prawdopodobnie w tym czasie przez Jordana, ale przeznaczonych do założenia ogrodowego noszącego jego imię. Silva rerum – naukowe, literackie i artystyczne. „Tygodnik Ilustrowany” 1886, nr 195, s. 207.
View in Google Scholar
19. [Informacja dotycząca sprawozdania Komisji plantacyjnej]. „Czas” 1885, nr 111, z 17 maja, s. 2.
View in Google Scholar
20. Rostafiński J.: Henryk Jordan…, s. 6.
View in Google Scholar
21. PSB: Jordan Henryk…, s. 273.
View in Google Scholar
22. Ibidem, s. 274.
View in Google Scholar
23. PSB: Daun Alfred. Hasło oprac. H. D’Abancourt. T. 4, z. 5.
View in Google Scholar
Kraków 1938, s. 457; Ze chent e r W.: „Rzeźbiarz Krakowa”, mps audycji w Radiu Kraków z 20 czerwca 1969 r., Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANK), Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 2; Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy (dalej cyt. Słownik): Daun Alfred. T. 2, D–G. Wrocław 1975, s. 8–19. Zesp. red. J. Maurin-Białostocka et al.; konsult. nauk. A. Ryszkiewicz. Autorzy M. Bardini et al.; ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1–3.
View in Google Scholar
24. [W. Gadomski, Zaświadczenie o pracy A. Dauna w pracowni W. Gadomskiego od 1 stycznia 1880 r. do lutego 1881 r.], 1897, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 22.
View in Google Scholar
25. [F. Wyspiański, Zaświadczenie o pracy A. Dauna w pracowni F. Wyspiańskiego od 1 sierpnia 1872 r. do września 1873 r., od 1 sierpnia 1877 r. do grudnia 1879 r., od 1 sierpnia 1881 r. do września 1882 r.], 1897, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 23.
View in Google Scholar
26. Daun A.: „Curriculum vitae”, 1897, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 2, s. 117–120.
View in Google Scholar
27. Ibidem, s. 117–120.
View in Google Scholar
28. Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika Adama Mickiewicza w Krakowie. Kraków 1999, s. 46, il. 33.
View in Google Scholar
29. [H. Jordan, Zaświadczenie o wykonaniu przez A. Dauna 15 rzeźb na zamówienie dr. H. Jordana], 1891, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 2, s. 129.
View in Google Scholar
30. [Informacja ze Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, że reskryptem Ministerstwa Wyznań i Oświaty z 10 maja 1897 r. docent A. Daun został mianowany profesorem rzeźby], 1897, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 21.
View in Google Scholar
31. [T. Stryjeński, W. Ekielski, Zaświadczenie o wykonaniu dwóch grup w kamieniu dla fundacji Lubomirskich przez A. Dauna], 1901, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, nr 23.
View in Google Scholar
32. [J. Zawiejski, Zaświadczenie o wykonaniu przez A. Dauna trzech figur: Muzyka, Opera i Operetka], 1902, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 23.
View in Google Scholar
33. [Oferta na wykonanie przez A. Dauna dwóch płaskorzeźb do katedry na Wawelu], 1903, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 23.
View in Google Scholar
34. [Informacja, że reskryptem Ministerstwa Wyznań i Oświaty z 30 sierpnia 1897 r. A. Daun został mianowany rzeczywistym nauczycielem rysunku i modelowania w ck Szkole Przemysłowej w Krakowie], 1897, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 21.
View in Google Scholar
35. [Zaświadczenie H. Jordana o wykonaniu na jego zamówienie kilku prac rzeźbiarskich, m.in. posągu Wenedy przez A Dauna], 8 marca 1891 r., ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 33.
View in Google Scholar
36. Protokół z posiedzenia Komisji Plantacyjnej 29 marca 1884 r., ANK, Protokoły Komisji Plantacyjnej, nr inw. Kr.4356.
View in Google Scholar
37. Posiedzenie nadzwyczajne Rady Miejskiej 15 maja 1884 r., ANK, „Dziennik Rozporządzeń dla stoł. Król. Miasta Krakowa na rok 1884”, ANK, nr inw. ANK 5894, s. 75; Ma l e cki B.: „Ogrody miejskie i pomniki”. Kraków 1907, ANK, nr inw. IT 1316.
View in Google Scholar
38. Hotel Krakowski wzniesiony w latach 1858–1862, według projektu Filipa Pokutyńskiego przy obecnej ul. Dunajewskiego 8 (niezachowany).
View in Google Scholar
39. Posiedzenie nadzwyczajne…
View in Google Scholar
40. Ibidem.
View in Google Scholar
41. Encyklopedia Krakowa (dalej cyt. Encyklopedia): Pomnik Lilli Wenedy. Red. prowadzący A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 789.
View in Google Scholar
42. Sokołowski M.: Nowa ozdoba plantacyji. „Czas” 1884, nr 160, z 13 lipca, s. 3, 4.
View in Google Scholar
43. Ibidem, s. 3.
View in Google Scholar
44. [Przypomnienie z Urzędu], 30 września 1884 r., ANK, Planty i ogrody. Prace przy zakładaniu. Akta z lat 1817–1912, nr inw. Kr. 6784.
View in Google Scholar
45. [Informacja z Magistratu], 29 października 1884 r., ANK, Planty i ogrody…
View in Google Scholar
46. Rostafiński J.: Henryk Jordan…, s. 7.
View in Google Scholar
47. „Lilia Weneda komponowana ponownie, bliska ukończenia figura, która będzie odlana w brązie”, Daun A: „Curriculum vitae”…, s. 30.
View in Google Scholar
48. Ibidem.
View in Google Scholar
49. „(…) dyrektor budownictwa miejskiego przystąpił do ustawiania na plantacjach nowej grupy brązowej »Lilli Wenedy« w miejscu dotychczasowej”. „Czas” 1897, nr 282, z 10 grudnia, s. 2.
View in Google Scholar
50. Rostafiński J.: Henryk Jordan…, s. 7.
View in Google Scholar
51. Loc. cit.
View in Google Scholar
52. [List Towarzystwa dla Upiększenia Miasta Krakowa i Okolic], 14 maja 1896 r., ANK, Planty i ogrody…
View in Google Scholar
53. [Nota urzędowa], 29 października 1900 r., ANK, Planty i ogrody…
View in Google Scholar
54. Kostrzewa A., Banasik-Kostrzewa W.: „Pomnik Lilli Wenedy. Akta konserwatorskie”. Kraków 1986, mps w zbiorach Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków (dalej cyt. WUOZ) w Krakowie.
View in Google Scholar
55. Sokołowski M.: Nowa ozdoba…, s. 3, 4. Pomnik przedstawiał Wenedę „zwróconą w stronę Bramy Floriańskiej i wyobrażoną w tej chwili, kiedy dźwiękami uśmierza i uspokaja węże, grożące śmiercią jej ojcu. Poetyczna córa nieszczęśliwego Wenedów króla przyklękła na skalistym głazie, z jedną nogą wspartą kolanem na skale i wysuniętą na przód, a z drugą cofniętą w tył. Ma przed sobą harfę, na której metalowych strunach palce kładzie. Jak rodzona siostra Julii Alpinuli (…), znanej (…) z listu poety do autora Iridiona, ma włosy odgarnięte w pukiel z tyłu głowy, nizkie czółenko nad czołem i profil klasyczny, przy całej dziewczęcej niewinności i niewinności wyrazu. Oblewa ją prześliczna draperya, o fałdach rozwianych i uwypuklających kształty. Lewą rękę podniosłą w górę ku strunom harfy, a prawą uderza w nie poniżej, co wywołało wdzięczny ruch postaci. Usta jej są jakby na pół otwarte, a oczy spuszczone z natężoną uwagą i głębokim uczuciem patrzą ku wężom, podnoszącym paszcze i okalającym kłębami stopy i skałę. Ozdoby ram muzycznego narzędzia z wydatnością wężowych splotów, podnoszą prostotę draperyi, a z malowniczych i pełnych ruchów fałdów, tem idealniej występuje gładka i ciepła nagość szyi i delikatnie modelowanych ramion”.
View in Google Scholar
56. Wymiary pomnika – cokół: 150 na 110 na 1130 cm, figura: 210 cm.
View in Google Scholar
57. Kaczmarek A.: Pomnik Juliusza Słowackiego w Miłosławiu. „Biuletyn Historii Sztuki” 1970, nr 1, s. 89–92.
View in Google Scholar
58. Słowacki J.: Lilla Weneda. Oprac. M. Ursel. Wrocław 1986.
View in Google Scholar
59. Graficzne reprodukcje dla „Kłosów” wykonywali Edward Gorazdowski i Józef Holewiński.
View in Google Scholar
60. Ilustracje Andriollego publikowano na łamach wielu XIX-wiecznych gazet, jak np. „Tygodnik Powszechny” (w latach 1878–1885). Pod koniec XIX w. ukazała się również seria pocztówek z ilustracjami książkowymi, w tym z andriollowską Lillą Wenedą.
View in Google Scholar
61. Andriolli…, s. 80.
View in Google Scholar
62. Małodobry A.: Teodor Rygier (1841–1913), Bachantka, 1887, zakup 1927 [online]. Muzeum Narodowe w Krakowie [dostęp: 4 kwietnia 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://www.imnk.pl/gallerybox.php?dir=SU491.
View in Google Scholar
63. Biriulow J.: Rzeźba lwowska od połowy XVIII wieku do 1939 roku. Od zapowiedzi klasycyzmu do awangardy. Warszawa–Toruń 2007, s. 111.
View in Google Scholar
64. Ibidem, s. 89, 90.
View in Google Scholar
65. Fasadę Teatru Miejskiego we Lwowie zdobiły posągi geniusza muzyki Pawła Wójtowicza z lat 1899–1900, muzy Erato, Tadeusza Wiśniowieckiego z lat 1898–1899 oraz Terpsychory Juliusza Bełtowskiego z 1899 r. Obydwie muzy i geniusz przedstawione zostały w antycznych szatach z lirą w dłoni. Biriulow J.: Rzeźba lwowska…, s. 151.
View in Google Scholar
66. Słowacki J.: Lilla Weneda. Tragedija w 5 aktach. Paryż 1840. Utwór rozgrywający się w czasach przedhistorycznych opowiada o najeździe Lechitów na ziemie szlachetnych Wenedów. Wenedowie ponoszą w walce druzgocącą klęskę, której przyczyną jest tajemny los i odwieczna klątwa. Naród może ocalić i zbawić jedynie królewska harfa zgrabiona przez Lechitów. Lilla Weneda, tytułowa bohaterka, była młodszą córką króla Wenedów, Derwida. Podczas najazdu Lechitów została zmuszona do przyjęcia zakładu narzuconego przez władczynię Lechitów, Gwinonę. Staje się symbolem czystości, bohaterstwa, ale również naiwności łagodnych Wenedów, dobrowolnie zostaje zakładniczką Gwinony, aby ratować swój naród i zwrócić ojcu magiczną harfę, która mogła uratować Wenedów przed zagładą. Trzykrotnie ratuje od śmierci Derwida, uwalnia z niewoli braci, lecz nie odzyskawszy cudownej harfy, w wyniku intryg ginie męczeńską śmiercią.
View in Google Scholar
67. Sawrymowicz E.: Wstęp. W: Słowacki J.: Lilla Weneda. Oprac. E. Sawrymowicz. Wrocław 1954, s. 3.
View in Google Scholar
68. Bałucki M.: Kobiety dramatów Słowackiego. Kraków 1867, s. 26–42.
View in Google Scholar
69. Cyt. za: Bałucki M.: Kobiety…, s. 27.
View in Google Scholar
70. Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Red. J. Krzyżanowski et al. T. 1. Warszawa 1984, s.568, 569.
View in Google Scholar
71. Ibidem, s. 659.
View in Google Scholar
72. Torowska J.: Parki… Park im. dra Henryka Jordana, s. 33, 34.
View in Google Scholar
73. Niemojewski A.: Odsłonięcie pierwszego pomnika Juliusza Słowackiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1899, nr 39, s. 770, 772, 773; Kaczmarek A.: Pomnik Juliusza Słowackiego…, passim.
View in Google Scholar
74. Hoesick F.: Odsłonięcie pomnika Słowackiego w Miłosławiu. „Kraj” 1899, nr 37, s. 142.
View in Google Scholar
75. Loc. cit.
View in Google Scholar
76. Odsłonięcie pierwszego pomnika Juliusza Słowackiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1899, nr 40, s. 780.
View in Google Scholar
77. Mowa Henryka Sienkiewicza przy odsłanianiu pomnika J. Słowackiego w parku Miłosławskim, cyt. za: Kaczmarek A.: Pomnik Juliusza Słowackiego…, s. 92.
View in Google Scholar
78. Loc. cit.
View in Google Scholar
79. Sheybal-Rostek A., Szmyt A.: Obchody J. Słowackiego w 1939. Materiały pokonferencyjne Krzemieniec 2009 [online].
View in Google Scholar
30 stycznia 2012 [dostęp: 12 października 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://sheybal.waw.pl/obchody-j-slowackiego-w-1939-r/; Orłowicz M.: Ilustrowany po Wołyniu [online]. Łuck 1929 [dostęp: 12 października 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://wolyn.ovh.org/ippw/020.htm.
View in Google Scholar
80. Osóbka P.: Pomnik Juliusza Słowackiego w Żegiestowie-Zdroju [online]. „Almanach Muszyny” 2009, s. 223–225 [dostęp: 12 października 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://almanachmuszyny.pl/spisy/2009/POMNIK%20JULIUSZA%20SLOWACKIEGO.pdf.
View in Google Scholar
81. Pomnik zrealizowany w 2001 r. na podstawie projektu Edwarda Wittiga z 1934 r. Grzesiuk-Olszewska I.: Warszawska rzeźba pomnikowa. Warszawa 2003. Pomnik Juliusza Słowackiego, s. 223–227.
View in Google Scholar
82. Park Miejski im. Wojciecha Biechońskiego w Gorlicach [online]. Łódź, Ośrodek Działań Ekologicznych „Źródła” [dostęp: 2 kwietnia 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://www.parki.org.pl/parki-miejskie/park-miejski-im-wojciecha-biechonskiego-w-gor.
View in Google Scholar
83. Pazder J.: O poznańskich pomnikach po 1918 roku. „Kronika Miasta Poznania” 2001, nr 2, s. 45.
View in Google Scholar
84. Biriulow J.: Rzeźba lwowska…, s. 256, 257.
View in Google Scholar
85. Lang E.: Pędzlem i dłutem – Korpalowie. Kraków 2011, s. 17. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, oddział Kamienica Hipolitów, 6 października 2011 r. – 29 stycznia 2012 r.
View in Google Scholar
86. Biriulow J.: Rzeźba lwowska…, s. 213, il. 140.
View in Google Scholar
87. Malecki B.: „Ogrody miejskie…”, nlb.
View in Google Scholar
88. Encyklopedia: Pomnik Grażyny…, s. 788.
View in Google Scholar
89. Daun A.: „Curriculum vitae”…, s. 30.
View in Google Scholar
90. Sokołowski M.: Grażyna na Plantach. „Czas” 1886, nr 159, z 16 lipca, s. 2, 3.
View in Google Scholar
91. Wymiary pomnika – cokół: 250 x 155 x 190 cm, figura: około 240 cm.
View in Google Scholar
92. Kronika. „Czas” 1886, nr 45, z 14 lutego, s. 4.
View in Google Scholar
93. Posiedzenie nadzwyczajne Rady Miejskiej 8 lipca 1886 r., ANK, „Dziennik rozporządzeń dla stoł. Król. Miasta Krakowa na rok 1886”, nr inw. ANK 5894, s. 129.
View in Google Scholar
94. Kronika. „Czas” 1886, nr 152, z 8 lipca, s. 3.
View in Google Scholar
95. Sokołowski M.: Grażyna…”, s. 2.
View in Google Scholar
96. Loc. cit.
View in Google Scholar
97. Ibidem, s. 3.
View in Google Scholar
98. Loc. cit.
View in Google Scholar
99. Klein F.: Planty krakowskie. Kraków 1914, s. 90.
View in Google Scholar
100. Loc. cit.
View in Google Scholar
101. Jastrzębski J.: Z listów do Redakcji. Zapomniana Grażyna. „Dziennik Polski” 1955, nr 284, z 29 listopada, s. 5.
View in Google Scholar
102. ANK, Akta Alfreda Dauna, nr inw. Sp.D. 1, s. 33.
View in Google Scholar
103. Encyklopedia: Pomnik Grażyny…, s. 788.
View in Google Scholar
104. Jastrzębski J.: Z listów do Redakcji…”, s. 5.
View in Google Scholar
105. Loc. cit.
View in Google Scholar
106. Loc. cit.
View in Google Scholar
107. Lambor B.: „Pomnik Grażyny. Akta konserwatorskie”. Kraków 1987, w zbiorach WUOZ w Krakowie.
View in Google Scholar
108. Mickiewicz A.: Dzieła. Red. M. Kridl. Przedm. T. Boy-Żeleński. Warszawa 1929. Grażyna. Powieść litewska, s 126–174. Powieść Grażyna, pierwotnie pod tytułem Korybut, książę Nowogródka, powstała w 1822 r. Po raz pierwszy została opublikowana wraz z drugą częścią Dziadów w drugim tomie Poezyj, wydanym w 1823 r. w Wilnie. Cenny rękopis poematu znajduje się obecnie w Muzeum Literatury im. A. Mickiewicza w Warszawie. Akcja rozgrywa się pod koniec XIV w. w „starożytnym mieście na Litwie” w okolicach Nowogródka. Głównym bohaterem jest książę Litawor, który zasłynął walkami u boku litewskiego władcy Witołda z krzyżakami i Tatarami. Jednak Litawor czuje się oszukany przez władcę, który nie chce oddać mu terenów Lidy, posagu wniesionego przez żonę Grażynę. Postanawia zatem zemścić się na Witołdzie. Zawierając tajne przymierze z największym wrogiem Litwy, krzyżakami, planuje siłą odebrać ziemie, które prawnie mu się należą. Swoje zamiary zdradza swemu zaufanemu doradcy Rymwidowi, który przerażony aktem zdrady swego pana, po bezskutecznych próbach zmienienia jego decyzji, zawiadamia o nikczemnym układzie jego małżonkę, Grażynę. Kiedy nocą przybywają pod zamek oczekiwani posłowie krzyżaccy, księżna, korzystając z faktu, że jej małżonek zasnął, nakazuje ich odprawić. Rozsierdzeni posłowie odjeżdżają, a nad ranem w akcie zemsty wojska krzyżackie atakują ziemie Litawora. Grażyna, chcąc zapobiec zdradzie męża, a także zapobiec napaści krzyżackiej, przywdziewa zbroję Litawora i na czele wojska rusza do walki z krzyżakami. Rycerze zakonni dziesiątkują litewskie oddziały, śmiertelnie raniąc Grażynę. Z odsieczą przybywa jednak tajemniczy rycerz w czarnej zbroi, który pomaga Litwinom odnieść zwycięstwo. Ciało Grażyny, zgodnie z rycerskim zwyczajem, Litwini palą na żałobnym stosie, a książę z rozpaczy po stracie żony i ze wstydu z powodu swej zdrady, popełnia samobójstwo.
View in Google Scholar
109. Literatura polska…, s. 326–327; Witkowska A., Przybylski R.: Romantyzm. Warszawa 2003.
View in Google Scholar
110. Literatura polska…, s. 326.
View in Google Scholar
111. Ibidem, s. 327.
View in Google Scholar
112. Chmielowski P.: Kobiety Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego. Kraków 1894, s. 70–72.
View in Google Scholar
113. Mickiewicz A.: Konrad Walenrod I Grażyna. Paryż 1851, s. 159–235.
View in Google Scholar
114. Zamiar sprowadzenia do Krakowa zwłok Adama Mickiewicza narodził się w 1869 r., kiedy na łamach „Kraju” ukazała się odezwa nawołująca do uczczeniu wieszcza pochówkiem na Wawelu. W czerwcu 1884 r. kapituła katedralna krakowska wyraziła zgodę na powtórny pochówek, który odbył się za zgodą cesarza Franciszka Józefa dopiero 4 lipca 1890 r. Rożek M.: Wawel i Skałka. Panteony polskie. Wrocław 1995, s. 107–112.
View in Google Scholar
115. Komitet zawiązany w 1879 r. przez kilkanaście lat dyskutował nad formą i lokalizacją pomnika, który ostatecznie wzniesiono dopiero w 1891 r. na płycie krakowskiego Rynku.
View in Google Scholar
116. Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika…, s. 12, 13.
View in Google Scholar
117. Projekt pomnika Trzech Wieszczów. „Tygodnik Ilustrowany” 1874, nr 204, il. s. 257.
View in Google Scholar
118. Lang E.: Pędzlem i dłutem – Korpalowie…, s. 27.
View in Google Scholar
119. Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika…, s. 15–24.
View in Google Scholar
120. Ibidem, s. 16.
View in Google Scholar
121. Matuszewski K.: Projekt pomnika Mickiewicza wobec środków i zadań skulptury monumentalnej. „Biblioteka Warszawska” 1883, t. 2, s. 252–271.
View in Google Scholar
122. Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika…, s. 25–27.
View in Google Scholar
123. Prus B.: Wystawa projektów na pomnik Mickiewicza. „Kurier Warszawski” 1885, nr 180b, z 2 lipca, s. 1, 2.
View in Google Scholar
124. Matejko J.: List objaśniający ideę pomnika, cyt. za: Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika…, s. 50.
View in Google Scholar
125. Ibidem, s.76.
View in Google Scholar
126. Leszczyc O.: Współczesne pomniki w Krakowie. „Architekt” 1906, nr 4, s. 91–94.
View in Google Scholar
127. Ankieta w sprawie uporządkowania Rynku krakowskiego. „Polski Kraków” 1907, z. 2, s. 38–42.
View in Google Scholar
128. Spis prac rzeźbiarskich Alfreda Dauna sporządzony przez Fryderyka Dauna, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 2, s. 465–473; Torowska J.: Parki… Park im. dra Henryka Jordana, s. 34, 35.
View in Google Scholar
129. Komitet pomnikowy zawiązany w 1896 r. powierzył wykonanie pomnika Władysławowi Oleszczyńskiemu, działającemu w Paryżu. Wybór artysty wynikał z jego doświadczenia w realizacji rzeźby monumentalnej, a także z powodu jego osobistej znajomości z Adamem Mickiewiczem. Na przełomie 1856 i 1857 r. rzeźbiarz wykonał model pomnika, który został uroczyście odsłonięty w 1859 r. Pomnik autorstwa Oleszczyńskiego, jak również jego kopia w brązie autorstwa Władysława Marcinkowskiego zostały zniszczone przez Niemców w 1939 r. W 1998 r. pierwszy poznański pomnik wieszcza został zrekonstruowany przez Józefa Petruka. Grot Z.: Dzieje pomnika Mickiewicza w Poznaniu (1856–1939). Poznań 1998; Matusik P.: Poznańskie pomniki Adama Mickiewicza. „Kronika Miasta Poznania” 2001, nr 2, s. 74–90.
View in Google Scholar
130. Biriulow J.: Rzeźba lwowska…, s. 113.
View in Google Scholar
131. Pomniki autorstwa Tomasza Dykasa zostały wzniesione na placu Dominikańskim w Przemyślu w 1891 r. dla uczczenia sprowadzenia szczątków Adama Mickiewicza na Wawel, w Tarnopolu w latach 1894–1895 oraz w Złoczowie w latach 1898–1899 (niezachowany). Pomniki te powstały na podstawie akademicko modelowanych projektów realizowanych na mickiewiczowskie konkursy w Krakowie w latach 80. XIX stulecia. Dykas był również autorem projektu pomnika Mickiewicza dla Lwowa z 1897 r. Został on odrzucony przez jury konkursowe, jednak Rada Szkolna Krajowa zleciła mu rok później wykonanie na jego podstawie gipsowych statuetek dla szkół. Biriulow J.: Rzeźba lwowska…, s. 108.
View in Google Scholar
132. W 1897 r. z okazji zbliżającej się setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza na łamach prasy pojawił się pomysł jego pomnikowego uczczenia. Ideę tę podjął Henryk Sienkiewicz, dzięki któremu został powołany społeczny komitet budowy pomnika z księciem Michałem Radziwiłłem na czele. Wykonanie monumentu powierzono Cyprianowi Godebskiemu, a zaprojektowanie jego otoczenia architektom Józefowi Piusowi Dziekońskiemu i Władysławowi Marconiemu. Po licznych dyskusjach dotyczących autora projektu, formy pomnika i jego lokalizacji ostatecznie zaakceptowano trzeci, najbardziej skromny i tradycyjny projekt. Uroczyste odsłonięcie pomnika, w całkowitej ciszy wymuszonej przez cenzurę władzy, na Krakowskim Przedmieściu nastąpiło 24 grudnia 1898 r. Pomnik został wysadzony przez Niemców w 1944 r., a następnie zrekonstruowany przez zespół kierowany przez Jana Szczepkowskiego w 1950 r. Jarnuszkiewiczowa J.: Pomnik Mickiewicza. Warszawa 1975; Grzesiuk-Olszewska I.: Warszawska rzeźba…, s. 52–58.
View in Google Scholar
133. [Mowa H. Sienkiewicza na odsłonięcie pomnika A. Mickiewicza]. „Czas” 1899, nr 4, z 5 stycznia, s. 4.
View in Google Scholar
134. Pomysł wzniesienia pomnika Adama Mickiewicza narodził się już w 1856 r. Do idei tej powracano kilkakrotnie jednak dopiero pod koniec XIX w. Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza utworzyło komitet przygotowań do obchodów stulecia urodzin poety. Jednym z punktów programu obchodów było wzniesienie pomnika poety. W 1898 r. został powołany komitet pomnikowy, który rok później rozpisał konkurs na monument Mickiewicza. Na konkurs nadesłano 23 prac, spośród których został wybrany projekt Pawła Popiela. Pod koniec 1899 r. został przygotowany ostateczny projekt, zrealizowany w latach 1902–1904. Uroczyste odsłonięcie pomnika na placu Mariackim (obecnie plac Mickiewicza) odbyło się 30 października 1904 r. Pomnik Adama Mickiewicza (na podstawie pracy magisterskiej: Masyk R.: „Pomniki Lwowa od drugiej połowy XIX w. do lat 80. XX w.” [online]. Lwów, Centrum Historii Miejskiej Europy Środkowo-Wschodniej [dostęp: 12 kwietnia 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://www.lvivcenter.org/pl/lia/description?ci_objectid=19.
View in Google Scholar
135. Idea wzniesienia pomnika Mickiewicza w Krynicy narodziła się w 1883 r., podczas przyjęcia wydanego na cześć przebywającego wówczas w tym mieście ostatniego żyjącego przyjaciela wieszcza, Edmunda Odyńca. Pomnik autorstwa Antoniego Popiela został odsłonięty 12 sierpnia 1906 r. Pomnik Adama Mickiewicza [online]. Krynica [dostęp: 12 kwietnia 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://krynica.org/index.php?pomnik-adama-mickiewicza.
View in Google Scholar
136. Ibidem.
View in Google Scholar
137. Kopaliński W.: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa 1987, s. 59.
View in Google Scholar
138. „Cztery Cnoty” i pomnik słowackiego [online]. „Gazeta we Wrocławiu. Dodatek lokalny „Gazety Wyborczej” [dostęp: 12 kwietnia 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,84967,5076891.html.
View in Google Scholar
139. Kopaliński W.: Słownik…, s. 51.
View in Google Scholar
140. Mickiewicz A.: Konrad Wallenrod i Grażyna z przekładem francuskim i angielskim Krystyna Ostrowskiego i Leona Jabłońskiego, wydanie ozdobne wykonane pracą, nakładem i staraniem Jana Tysiewicza. Paryż 1851.
View in Google Scholar
141. Idem: Grażyna. Powieść litewska. Z ilustracyami Antoniego Zaleskiego. Poznań 1864.
View in Google Scholar
142. Idem: Grażyna. Konrad Wallenrod. Dwa poematy. Z 12-ma illustracyami kompozycyi Juliusza Kossaka. Lwów 1890.
View in Google Scholar
143. Grażyna wg Michała E. Andriolli’ego. Premium Biesiady Literackiej za rok 1881 [online]. Muzeum Narodowe w Krakowie [dostęp: 12 kwietnia 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://katalog.muzeum. krakow.pl/pl/work/MNK-III-ryc-11554-Gra%C5%BCynawg-Micha%C5%82-E-Andriolliego-Prem.
View in Google Scholar
144. Mickiewicz A.: Grażyna. Warszawa 1994.
View in Google Scholar
145. O pomniku Wandy. „Józefa Czecha Kalendarz krakowski na rok 1891” 1981, R. 60.
View in Google Scholar
146. Rzeźba przedstawia Filopojmena z Megalopolis (253–183 p.n.e. lub 184 p.n.e.), greckiego stratega i przywódcę Związku Achajskiego, który wsławił się zwycięstwem nad Spartą w bitwie pod Mantineją (207 p.n.e.). Został nazwany przez anonimowego Rzymianina „ostatnim z Greków”.
View in Google Scholar
147. Kaplica grobowa rodu Medyceuszów, wzniesiona przez Michała Anioła w latach 1520–1534, przy kościele San Lorenzo we Florencji.
View in Google Scholar
148. Szubert P.: Rzeźba polska przełomu XIX i XX wieku. Warszawa 1995, s. 29.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

