Pochód na Wawel Wacława Szymanowskiego. W stulecie dyskusji nad ustawieniem rzeźby na Wawelu
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.09Abstrakt
A MARCH TO WAWEL BY WACŁAW SZYMANOWSKI. ON THE CENTENARY OF THE DEBATE ON ERECTING THE SCULPTURE ON WAWEL HILL
The closing months of 1911 and the first half of 1912 saw a heated debate in the press in Poland on Wacław Szymanowski’s monumental sculpture A March to Wawel, which the artist conceived with a view to having it installed on Wawel Hill. The debate involved art critics, painters, sculptors, architects, writers, poets, and politicians. It revolved around three basic issues, namely the planned location of the sculpture in place of the building that had formerly housed royal kitchens, the ideological content of the work of art in question, and the characteristics of its style and form. The tone of the debate was exceptionally abrasive; in fact it was getting brutal and virulent at times, encouraging the opponents of the sculpture to join in general “protests” and “pronouncements” of different artistic circles, occupational groups, and associations, and making a negative impact on the opinion of the decision-making bodies – the Committee of the Land (Wydział Krajowy) in Lwow and the imperial court in Vienna. Eventually A March to Wawel was not erected, and the uproar it caused harmed the completion of Szymanowski’s other works, such as a monument to Fryderyk Chopin designed for Warsaw and that to Juliusz Słowacki designed for Lwow.
Bibliografia
1. W debatę nie zaangażowali się rodacy z zaboru pruskiego; nie nadsyłali też wypowiedzi do prasy wychodzącej w Królestwie Polskim czy Galicji.
View in Google Scholar
2. Powołana do życia przez cesarza Franciszka Józefa w 1850 r. cesarsko-królewska Centralna Komisja do badania i konserwacji sztuki i zabytków (K.K. Zentralkommission für die Erforschung und Erhaltung der Kunst- und historischen Denkmale) została w 1910 r. przemianowana na K.K. Zentralkommission für Denkmalpflege, a patronat nad nią objął arcyksiążę Franciszek Ferdynand. Zob. Geschichte der Denkmalpflege in Österreich [online]. Wien, Bundesdenkmalamt Österreich, 2013 [dostęp: 28 maja 2012 r.]. Dostępny internecie: http://www.bda.at/organisation/126/0/5780/texte.
View in Google Scholar
3. Kotkowska-Bareja H.: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”. W: Przed Wielkim Jutrem. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, październik 1990. Warszawa 1993, s. 263–264. Autorka nie podała, niestety, źródła tej ważnej informacji.
View in Google Scholar
4. Mimo rozstrzygnięcia konkursu na pomnik Fryderyka Chopina w 1909 r., monument zrealizowano dopiero 18 lat później.
View in Google Scholar
5. Znane popiersie siedzącego wieszcza, o którym sądzono do tej pory, że stanowiło projekt dla pomnika w kościele w Krzemieńcu, zostało zamówione przez lwowski Komitet Obchodu setnej rocznicy urodzin Juliusza Słowackiego. Szymanowski został poproszony o wykonanie portretu, który „odtwarzany w licznych reprodukcjach rozszedłby się po całym kraju, jako szerzyciel czci dla wieszcza i trwała pamiątka uroczystości” (jtr. [Juliusz Tenner]: Nowe dzieło Wacława Szymanowskiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1909, nr 25, s. 496). Opracował półpostać siedzącego zamyślonego poety, okrytego płaszczem. Projekt został przyjęty i na zamówienie Komitetu lwowskiego wykonano w 1909 r. w krakowskim zakładzie Jana Marty ponad 200 odlewów gipsowych rzeźby, w dwóch wielkościach (Dni Słowackiego we Lwowie. „Głos Warszawski” 1909, nr 301, z 2 listopada, s. 1; Biusty Juliusza Słowackiego. „Kurier Warszawski” 1909, nr 228, z 19 sierpnia, wyd. wiecz., s. 4). Miały one służyć uroczystościom w innych miastach Galicji. Jest bardzo prawdopodobne, że opracowany przez Szymanowskiego portret Słowackiego stać się miał pomnikiem poety dla Lwowa. Po sukcesie rzeźbiarza w konkursie na pomnik Chopina w Warszawie był on jednym z najbardziej liczących się artystów w kraju, a popiersie siedzącego poety przyniósł mu duże uznanie. Entuzjastą twórczości Szymanowskiego był wiceprezydent Lwowa Tadeusz Rutowski, który w 1911 i 1912 r. kruszył kopie o Pochód na Wawel w redagowanej przez siebie „Sztuce”. W opisie obchodu jubileuszowego we Lwowie w październiku 1909 r. czytamy: „Komitet lwowski zajął się sprawą pomnika poety, zwrócił się do Szymanowskiego z prośbą o skomponowanie biustu (…)” („Głos Warszawski” 1909, nr 301, z 2 listopada, s. 1). Pomnik miał stanąć na Wałach Hetmańskich, nieopodal teatru. Tam w październiku 1909 r., w czasie uroczystości jubileuszowych, poświęcono pod niego kamień węgielny („Nasz Kraj” 1909, nr 71, s. 1). Główny obchód rocznicy w lwowskim teatrze odbywał się przy odlewie portretu Słowackiego naturalnej wielkości (1,36 m). Identyczny odlew pomnika wystawiono przed gmachem redakcji „Wieku Nowego”. Aczkolwiek obecnie nie da się potwierdzić, że władze Lwowa zamówiły u Szymanowskiego pomnik, którym było popiersie opracowane na jubileusz, to jednak wydaje się to bardzo prawdopodobne. Za pomnik dla Lwowa uważa rzeźbę Szymanowskiego także Jurij Biriulow, autor monografii rzeźby lwowskiej od późnego baroku do współczesności. Zob. Biriulow J.: Rzeźba lwowska od połowy XVIII wieku do 1939 roku. Od zapowiedzi klasycyzmu do awangardy. Warszawa 2007, s. 209, 224, 225.
View in Google Scholar
Statuę siedzącego poety Szymanowski wykorzystał w projekcie pomnika dla kościoła w Krzemieńcu, który odsłonięto w 1910 lub 1911 r. (Sawr ymowicz E.: Kalendarium życia i twórczości Juliusza Słowackiego. Wrocław 1960, s. 651; Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski (1859–1930). Malarstwo, rzeźba. Warszawa 1981, s. 74. Katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie, czerwiec – lipiec 1981 r.). Uzupełniła ją płaskorzeźba wyobrażająca uskrzydlonego, zakutego w zbroję rycerza, opierającego dłoń na ramieniu wieszcza, Króla Ducha, będącego idealnym, ostatecznym wcieleniem poety. Zmiana funkcji i artystycznego wyrazu rzeźby spowodowała oczywistą konieczność usunięcia pierwotnego przesłania z Beniowskiego, które artysta zastąpił wersem z wiersza Testament mój: „Lecz zaklinam – niech żywi nie tracą nadziei”.
View in Google Scholar
6. Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski…, s. 69–71. Katalog zawiera niemal kompletną bibliografię dzieła do połowy lat 70. XX w.
View in Google Scholar
7. Eadem: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 261–275.
View in Google Scholar
8. W 1905 r. Wawel, zajęty przez Austriaków na koszary dla wojska i inne instytucje wojskowe, został formalnie, po 25 latach starań, odzyskany od rządu Austro-Węgier. W sierpniu Polacy przejęli zamek i niektóre zabudowania. Przejęcie całego wzgórza nastąpiło dopiero 1 lipca 1911 r. Wydział Krajowy Królestwa Galicji i Lodomerii reskryptami z 7 lutego i 3 marca 1905 r., a więc jeszcze przed formalnym przejęciem Wawelu, powołał Komitet Krajowy, który „miał doradzać i rozstrzygać w sprawach natury konserwatorsko-artystycznej”. W jego skład weszli: reprezentant dworu cesarskiego Edward Chołoniewski, namiestnik Galicji Andrzej Potocki, Jan Bołoz-Antoniewicz, Karol Lanckoroński, Juliusz Leo, Władysław Łoziński, Leon Piniński, Marian Sokołowski, Stanisław Tomkowicz, Bolesław Ulanowski, Józef Wereszczyński. Do prac w Komitecie Krajowym oddelegowany został także nadworny architekt, nadradca budownictwa prof. Fryderyk Ohmann. Na czele Komitetu stanął marszałek krajowy Stanisław Badeni. Ponieważ w składzie Komitetu pominięto środowisko artystyczne, w Krakowie, w gronie malarzy, rzeźbiarzy i architektów, podjęto inicjatywę zwrócenia się władz krajowych z prośbą o uzupełnienie składu Komitetu. 11 lutego 1906 r., na dzień przed drugim zebraniem Komitetu Krajowego w Krakowie („Czas” 1906, nr 30, z 7 lutego, s. 2; „Czas” 1906, nr 34, z 12 lutego, s. 3), na zaproszenie dyrektora Muzeum Narodowego Feliksa Kopery, artysty malarza Józefa Mehoffera, historyka sztuki Józefa Muczkowskiego, architekta Tadeusza Stryjeńskiego i artysty rzeźbiarza Wacława Szymanowskiego odbyło się zebranie „grona osób ze sfer artystyczno-kulturalnych”, które uchwaliło: „za przybyciem marszałka krajowego do Krakowa wysłać do niego deputację z prośbą, aby dla restauracji zamku królewskiego utworzonym został obok krajowego Komitetu, komitet miejscowy, złożony z artystów, konserwatorów i ludzi, którzy do sprawy odnowienia zamku działalnością swą się przyczynili”. Zadaniem tego komitetu byłoby „współdziałanie radą i opinią z pracą kierującego architekta i przygotowanie dla krajowego Komitetu materiału do obrad, w pierwszym rzędzie przedstawienie projektu użycia gmachów królewskich oraz budynków okalających wzgórza i oświetlenie go ze stanowiska artystycznego”. „Architekt” 1908, nr 12, s. 138. Ideę podchwyciła i wsparła prasa. Np. Włodzimierz Łada pisał w „Kurierze Warszawskim”, że „Komitet odnowienia zamku jest »kompetentny«, ale »niekompletny«. Brak w nim żywiołu artystycznego, twórczego, brak przedstawicieli żywej sztuki polskiej, brak tym samym ich artystycznego doświadczenia i brak ich wytwornego smaku, który często rozstrzyga (…) trafniej, aniżeli sama wiedza” (Łada W.: Korespondencja Kuriera. „Kurier Warszawski” 1906, nr 42, z 20 lutego, s. 3). Postulat środowiska artystycznego Krakowa najprawdopodobniej został wręczony Badeniemu 12 lutego 1906 r., gdyż obradujący tego dnia pod jego przewodnictwem Komitet Krajowy podjął uchwałę, aby do Komitetu powołać architekta Teodora Talowskiego z Lwowa, artystę malarza Jana Stanisławskiego i artystę rzeźbiarza Wacława Szymanowskiego („Czas” 1906, nr 35, z 13 lutego, s. 1). Wydział Krajowy zatwierdził wniosek Komitetu („Czas” 1906, nr 40, z 18 lutego, s. 2). Po śmierci Jana Stanisławskiego w styczniu 1907 r. na jego miejsce 18 maja 1907 r. został powołany Jacek Malczewski („Architekt” 1908, z. 11, s. 120). Komitet Lokalny Wydział Krajowy powołał dopiero w październiku 1912 r. Przewodniczył mu Stanisław Tomkowicz. Komitet „odgrywał dużą rolę we wszystkich sprawach i decyzjach związanych z odbudową zamku”. Zob. Bilik H.: Powołanie Komitetu Krajowego oraz Komitetu Lokalnego. W: Wawel narodowi przywrócony. Odzyskanie Zamku i jego odnowa 1905–1939. Kraków 2005, s. 107, nr kat. II/23. Katalog wystawy w Zamku Królewskim na Wawelu – Państwowych Zbiorach Sztuki, marzec – czerwiec 2005 r.
View in Google Scholar
9. Zygmunt Hendel (1862–1929), architekt i konserwator zabytków, powołany na stanowisko kierownika odnowienia zamku na Wawelu przez Wydział Krajowy Królestwa Galicji i Lodomerii we Lwowie 5 sierpnia 1905 r. Zob. Wawel narodowi przywrócony…, s. 97, nr kat. II/8.
View in Google Scholar
10. Łada W.: Korespondencja…, s. 3, 4; N.: Nowy i dawny Kraków. „Tygodnik Ilustrowany” 1906, nr 12, s. 230 (omówienie artykułu Szymanowskiego zamieszczonego w „Czasie”).
View in Google Scholar
11. Projekt Akropolis Stanisława Wyspiańskiego i Władysława Ekielskiego został ogłoszony w zeszycie 5–6 „Architekta” z 1908 r.
View in Google Scholar
12. Szymanowski opublikował swoją wizję 8 lutego 1906 r., kilka dni przed zebraniem w Krakowie Komitetu Krajowego Restauracji Zamku na Wawelu. W prasowych relacjach z obrad Komitetu nie ma wzmianek o tym, by Komitet zajął się wizją rzeźbiarza. Jego wystąpienie podjęła natomiast prasa. Felietonista „Kuriera Warszawskiego” uznał go za „nader interesujący” twór „głębszej myśli i poetyckiej fantazji”, przewidując, że wywoła on szeroka dyskusję. (Łada W.: Korespondencja…, s. 3, 4). Później wspominano o nim w „Architekcie”, gdzie podkreślano, że Szymanowski był pierwszym artystą, który publicznie wystąpił z ideą architektonicznego zabudowania wzgórza i otwarcia widoku na dziedziniec zamkowy (1908, z. 12, s. 137, 138). Natomiast fakt, że Komitet Krajowy na posiedzeniu
View in Google Scholar
12 lutego 1906 r. podjął uchwałę o powołaniu Szymanowskiego do swojego grona, świadczy o tym, że jego zaangażowanie i śmiała koncepcja zwróciły uwagę.
View in Google Scholar
13. Było to, jak pisał Franciszek Fuchs, stanowisko dominujące w poglądach ówczesnych konserwatorów, podzielane oczywiście przez całą Komisję Centralną w Wiedniu. „Cóż należało zrobić według niej, aby nie naruszyć głoszonych zasad? Usunąć koszarowe adaptacje i pozostałości, a zresztą utrzymać wszystko, co się zachowało, tak jak się zachowało, zostawić wszystko, co warstwami na siebie narosło, wszystko, co ostatnim czasom przekazała przeszłość. Należy przy tym nie tylko niczego, co niegdyś było, a czego dziś brakuje, nie dodawać, ale nawet niczego, co nadpsute nie wymieniać”. Fuchs F.: Z historii odnowienia wawelskiego zamku 1905–1939. Kraków 1962, s. 36. Na marginesie warto dodać, że Dvořák sprzeciwiał się nawet usunięciu obudowy kolumn krużganków.
View in Google Scholar
14. Gmachy te zajmowali nadal Austriacy, co uniemożliwiało dokładne ich zbadanie i określenie faktycznej wartości historycznej. Ostrożnie podchodziło do tej sprawy Grono ck konserwatorów i korespondentów Komisji Centralnej dla Galicji Zachodniej, które odnowieniem zamku zajmowało się na posiedzeniach w 1907 r. (2 lipca i 12 grudnia) i w 1908 r. (28 stycznia, 18 lutego i 17 marca). W memoriale uchwalonym na ostatnim z tych posiedzeń grono konserwatorów sporządziło memoriał, w którym odnośnie do wyburzenia budynku kuchni królewskich wyraziło opinię, iż „nie da się [tego] rozstrzygnąć przed opróżnieniem budynku z wojska” i że „przed dokładnym zbadaniem wszelka opinia w tym względzie będzie przedwczesną. Budynek ten jeszcze na początku XIX w. przedstawiał w planie i murach szczegóły interesujące, i mimo przeróbek późniejszych, może dostarczyć ważnych wskazówek historycznych, co do średniowiecznych zabudowań Wawelu”. Cyt. za: „Architekt” 1908, z. 11, s. 123.
View in Google Scholar
15. Lubińska T.: Z pracowni Wacława Szymanowskiego. „Prawda” 1908, nr 27, s. 330; K.S.: Z wędrówki po pracowniach krakowskich (Wacław Szymanowski). „Tygodnik Ilustrowany” 1908, nr 11, s. 220.
View in Google Scholar
16. Kazimierz Wyczyński (1876–1923), architekt i konserwator. Autor projektów m.in. budynku Banku Polskiego w Krakowie i gmachu Urzędu Województwa i Sejmu Śląskiego w Katowicach.
View in Google Scholar
17. Zygmunt Hendel, Kazimierz Wyczyński, Projekt usytuowania Pochodu na Wawel [szkic perspektywiczny od strony zachodniej], [1907–1911], ołówek, papier; 36 na 41 cm, w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu, nr inw. 3657, reprod. w: Wawel narodowi przywrócony…, s. 162, nr kat. III/10. Inne ujęcie perspektywiczne rzeźby na tle dziedzińca zamkowego (z kierunku północnego) prezentuje rysunek (zapewne podkolorowany tuszem lawowanym lub akwarelą), którego autorem był prawdopodobnie Szymanowski, reprod. w: „Świat” 1912, nr 9, s. 181, także w „Sztuce” (lw.) 1911, z. 5, s. 190. Kazimierz Wyczyński, Projekt usytuowania Pochodu na Wawel, I–V [widoki od zachodu i od strony podworca zamkowego w ujęciu od północy i wschodu], [1912?], ołówek, tusz, kredka, kalka techniczna, 14 na 55 cm, 60 na 103 cm, 52 na 89 cm, 30 na 41 cm, 34 na 44 cm, w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu, nr inw. AZK 7/IX, 8/IX, 9/IX, 15, IX, 16/IX, reprod. w: Wawel narodowi przywrócony…, s. 163, 164, nr kat. III/11.
View in Google Scholar
18. „Architekt” 1908, z. 11, s. 120. Model wykonany został pod kierunkiem Zygmunta Hendla w krakowskiej firmie Druciaka.
View in Google Scholar
19. Ibidem. Reprodukcje makiety znajdują się na kartach nieliczbowanych, po s. 136; Wawel narodowi przywrócony…, s. 101.
View in Google Scholar
20. Dowiadujemy się o tym z artykułu reportera „Tygodnika Ilustrowanego”, podpisującego się inicjałami K.S. Pisze on o stojącym w pracowni Szymanowskiego dużym modelu zamku, „na którym, na miejscu dzisiejszych stajen urządzono kolumnadę zamykającą kwadrat dziedzińca, a na kolumnadzie umieszczono Pochód w jego tzw. pierwszej wielkości”. K.S.: Z wędrówki po pracowniach krakowskich…, s. 220. Model towarzyszył pokazom Pochodu w Wiedniu i warszawskiej Zachęcie. W Krakowie nie był prezentowany, choć urządzenie wystawy nadzorował sam artysta. Rzeźbę in situ wyobrażały rysunki umieszczone w tzw. świetlicy gmachu Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. „Czas” 1912, nr 236, z 25 maja, s. 2.
View in Google Scholar
21. „Wydział Krajowy – pisał korespondent Tygodnika Ilustrowanego w reportażu z Wawelu – z zagadkowych zupełnie powodów, a z niezmiernie konsekwentną zawiścią strzeże tych modeli [tj. modeli stanu z 1905 i modelu restauracji] przed najniewinniejszym, nawet amatorskim obiektywem”. „Tygodnik Ilustrowany” 1908, nr 1, s. 13. Ten sam dziennikarz donosił po wizycie w pracowni Szymanowskiego, że artysta nie zgodził się na sfotografowanie drewnianego modelu. Szymanowski tak motywował odmowę sfotografowania dzieła: „Dopóki nie jest skończone, dopóty nie. Zresztą unikam wszelkiego pozornie nawet wywierania jakiejś presji na decydujące czynniki. Niechaj dzieło moje samo toruje sobie drogę na odpowiednie miejsce…”. K.S. : Z wędrówki po pracowniach krakowskich…, s. 220.
View in Google Scholar
22. Lubińska T.: Z pracowni Wacława Szymanowskiego…, s. 330. Stanisław Badeni stał na czele Galicyjskiego Wydziału Krajowego, jako marszałek krajowy. Hr. Leon Piniński był członkiem Komitetu Krajowego Restauracji Zamku na Wawelu, znanym miłośnikiem sztuki i kolekcjonerem, także autorem licznych publikacji o sztuce.
View in Google Scholar
23. Cyt. za: Jaroszyński T.: Pochód na Wawelu [!]. „Kurier Warszawski” 1909, nr 94, z 4 kwietnia, s. 4.
View in Google Scholar
24. Ibidem, s. 4, 5 (o dacie wizyty wnioskować można z tekstu, w którym autor tłumaczy ze zwłoki w napisaniu artykułu).
View in Google Scholar
25. Koszt odlewu miał wynieść 250 000 K, zbudowanie odpowiedniej pracowni, powiększenie figur z modelu i wykonanie odlewów gipsowych – 100 000 K, wykonanie granitowej kolumnady i podestu – 150 000 K. Artysta swoją pracę rzeźbiarza ofiarowywał za darmo. Jaroszyński T.: Pochód na Wawelu…, s. 5. Jaroszyński podał te informacje za lwowskim „Dziennikiem Polskim”, którego numeru nie udało się ustalić. Słynny zakład Thiébaut Frères Fondeurs był czynny w latach 1827–1928.
View in Google Scholar
26. Ibidem, s. 5.
View in Google Scholar
27. Loc. cit.
View in Google Scholar
28. W 1909 r. Szymanowski został zaproszony wraz z kilkudziesięcioma innymi artystami do udziału w Akademickim Komitecie Sprowadzenia Zwłok Juliusz Słowackiego do Kraju, który działał niezależnie od Komitetu Obchodu Setnej Rocznicy Urodzin Juliusza Słowackiego we Lwowie pod prezesurą prof. Józefa Kallenbacha i honorowym patronatem zasłużonego badacza twórczości Słowackiego prof. Antoniego Małeckiego.
View in Google Scholar
29. Konkurs na projekt pomnika Chopina dla Warszawy ogłoszono w 1908 r., zaś jego rozstrzygnięcie nastąpiło 16 maja 1909 r. W jury konkursu zasiadali wybitni rzeźbiarze francuscy – Albert Bartholomé, Antoine Bourdelle i włoski rzeźbiarz Gaetano Ferrari, co niepomiernie podnosiło rangę zarówno samych eliminacji, jak i laureatów. Wacław Szymanowski otrzymał I nagrodę.
View in Google Scholar
30. Wystawa, otwarta 7 listopada 1911 r., trwała dwa miesiące, do pierwszych dni stycznia 1912 r.
View in Google Scholar
31. O tym, że tzw. podstawowy model odlany był w brązie, dowiadujemy się z felietonów: Stosława [Antoniego Chołoniewskiego] (Pochód wawelski. „Świat” 1911, nr 43, s. 9) i Władysława Bukowińskiego (Na fali. „Sfinks” 1912, z. 50, s. 302). Rozumieć należy, że artysta wykonał odlew na własny koszt.
View in Google Scholar
32. O rysunkach pisze Kazimierz Gliński w omówieniu wystawy w Zachęcie. Gliński K.: „Kurier Warszawski” 1912, nr 90, z 30 marca, cyt za: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”. Lwów 1912, s. 13.
View in Google Scholar
33. O planach wystawienia Pochodu na Wawel także w Poznaniu informowała prasa (zob. Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy o Pochodzie na Wawel. Warszawa 1912, s. 5). Najwidoczniej okazało się to wówczas możliwe. W Poznaniu Szymanowski wystawił Pochód na Wawel dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1920 r.
View in Google Scholar
34. Wacława Szymanowskiego „Pochód…, s. 7–10.
View in Google Scholar
35. Polacy w Secesji wiedeńskiej. „Kurier Warszawski” 1911, nr 311, z 10 listopada (dodatek poranny), s. 4; Polacy w Secesji wiedeńskiej. „Kurier Warszawski” 1911, nr 312, z 11 listopada (dodatek poranny), s. 3.
View in Google Scholar
36. Pisały o niej dzienniki austriackie, niemieckie, czeskie, angielskie, np.: „Wiener Fremdenblatt” 1911, Nr. 316, 317, 318, 16–18 November; „Wiener Leben” 1911, 19 November; „Pester Loyd” 1911,
View in Google Scholar
22 November; „Narodni Listy” 1911, 23 listopad; „Österreichische Volk Zeitung” 1911, 3 Dezember; „Polnische Post” 1911, 3 Dezember; „Neue Lodzer Zeitung” 1911, 3 Dezember; „Hamburger Nachrichten” 1911, 7 Dezember; „Österreichische Rundschau” 1911, 15 Dezember; „Arbeiter Zeitung” 1912, 24 Januar.
View in Google Scholar
37. M.K.: Głosy obce o sztuce polskiej, „Sztuki Plastyczne” 1912, nr 1, s.4.
View in Google Scholar
38. Loc. cit.
View in Google Scholar
39. Pieńkowski S.: Ostatnie strzały Kuriera. „Prawda” 1912, nr 18, s. 2, 3. Zarzut „dziennikarskich usług” był aluzją do związków artysty z „Kurierem Warszawskim”, który przez wiele lat redagował jego ojciec.
View in Google Scholar
40. Tietze H.: Waclaw Szymanowskis Wawelzug in der Secession. „Wiener Fremdenblatt“ 1911, Nr. 316, 317, 318, 16–18 November; Hans Tietze [online]. [dostęp: 30 maja 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://de.wikipedia.org/wiki/Hans_Tietze. O związkach Tietzego z Lanckorońskim pisał Tadeusz Rutowski. Zob. Rutowski T.: Na około Pochodu. „Sztuka” (lw.) 1912, nr 3, s. 82.
View in Google Scholar
41. Pieńkowski S.: Ostatnie…, s. 2, 3.
View in Google Scholar
42. Rutowski T.: Na około Pochodu…, s. 81. Tietze jako teoretyk sztuki badał m.in. stosunek historii sztuki do historii. W rozprawie Methode der Kunstgeschichte pisał, że dzieło sztuki jest dokumentem przeszłości i przedmiotem teraźniejszości, wytworem Gefühlszustand danej epoki i ma tę szczególną właściwość, że oddziałuje zawsze w jakiś sposób w każdej epoce i na każdego odbiorcę. Thietze H.: Methode der Kunstgeschichte. Leipzig 1913, S. 120, 121, cyt. za: Skubiszewski P.: Proces historyczny w literaturze i sztuce. W: Materiały konferencji naukowej, maj 1965. Red. M. Janion. Warszawa 1967, s. 288, 289. Nie sposób nie zastanawiać się, czy Tietze, tak świadomy uwarunkowań historycznych dzieła Szymanowskiego (obecnych i przyszłych), wyrażał tylko poglądy estetyczne.
View in Google Scholar
43. Wankie W.: „Świat” 1912, nr 9, za: Wacława Szymanowskiego „Pochód…, s. 120.
View in Google Scholar
44. Loc. cit. Adres przesłany Szymanowskiemu brzmiał następująco: „Mistrzu! Secesja wiedeńska dała wystawę dzieł Twoich, które genialnym rzutem ujęły dzieje nasze w spiżowy pochód królów i geniuszów narodu. Jest to nieśmiertelny pomnik genialnej Twojej twórczości, która stała się chwałą Polski! Za dzieło takiej doniosłości należą Ci się Mistrzu, wyrazy czci i hołdu, wypowiedziane z gorącym pragnieniem, aby myśl Twa urzeczywistniła się wiekopomnym dziełem na drogim nam Wawelu”. Adres podpisali: prezesa Koła Polskiego prof. Leon Biliński, minister dla Galicji Wacław Zaleski, dr Witold Korytowski, prezydent Krakowa dr Juliusz Leo, dr. Leopold Jaworski, dr Stanisław Głąbiński, dr Stanisław Łazarski, Jan Stapiński, Jakub Bojko, dr Tadeusz Tertil, Włodzimierz Tetmajer, Wincenty Witos, Jan Zamorski, Mikołaj Rey, Stanisław Starowieyski i Wacław Osuchowski. „Kurier Warszawski” 1911, nr 326, z 25 listopada, s. 2. Wzruszony Szymanowski odpowiedział na adres listem z podziękowaniami.
View in Google Scholar
45. Pochód na Wawel. „Museion” 1911, z. 12, s. 106.
View in Google Scholar
46. Kunzek H.: Z krużganków krakowskich. Pochód królów polskich p. Wacława Szymanowskiego. Odpowiedź „Krytyce”. „Krakowski Miesięcznik Artystyczny” 1912, nr 2, s. 14.
View in Google Scholar
47. Loc. cit.
View in Google Scholar
48. Leopold Jaworski (1865–1930), prawnik, prof. UJ, konserwatysta, w latach 1911–1918 poseł do parlamentu austriackiego. Kunzek H.: Jeszcze o Pochodzie. „Krakowski Miesięcznik Artystyczny” 1912, nr 3, s. 27. W tym artykule Kunzek jeszcze bardziej napastliwie zaatakował wiceprezesa Koła Polskiego Jana Stapińskiego (1867–1946), działacza ludowego w Galicji, prezesa Polskiego Stronnictwa Ludowego: „Petroniusz Stapiński na czele tej rzeszy pięknoduchów, czyliż to nie temat jedyny Pasquina!”. Odniesienie sytuacji do legendy o Pasquinie nie tłumaczy się tu jasno. Od imienia Pasquina wywodzi się pojęcie „paszkwil”, które rzeczywiście odpowiada charakterowi tekstu Kunzeka. Trudno jednak sądzić, że sam tak ocenił swą publikację. Legenda o Pasquinie, rzymskim szewcu żyjącym w XVI w., mówi, że naprzeciwko jego domu stał słup, na którym obywatele Wiecznego Miasta wypisywali anonimowo krytyczne uwagi pod adresem innych osób, publicznie je ośmieszając lub zniesławiając. To właśnie uczynił Kunzek, złośliwie przyrównując Jana Stapińskiego (1867–1946), galicyjskiego działacza ludowego wywodzącego się ze stanu chłopskiego, do Gajusza Petroniusza (27–66), rzymskiego filozofa i poety, epikurejczyka, słynącego z estetycznej wytworności, uchodzącego za arbitra elegantiarum.
View in Google Scholar
49. Zarycz J. [Cezary Jellenta, właśc. Napoleon Hirszband]: Pochód królów do Koła Polskiego. „Rydwan” 1912, nr 1, s. 31.
View in Google Scholar
50. Piątkowski S.: W sprawie Komitetu budowy „Pochodu”. „Prawda” 1912, nr 16, s. 7.
View in Google Scholar
51. Niewiadomski E.: Pochód na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Tygodnik Polski” 1912, nr 5, s. 72.
View in Google Scholar
52. Loc. cit.
View in Google Scholar
53. Stosław [Chołoniewski A.]: Wacława Szymanowskiego Pochód wawelski. (Przed Wystawą w Secesji Wiedeńskiej). „Świat” 1911, nr
View in Google Scholar
43, s. 8, 10, 11.
View in Google Scholar
54. Ibidem, s. 11.
View in Google Scholar
55. Piątkowski H.: Szymanowski i Malczewski w Secesji wiedeńskiej. „Tygodnik Ilustrowany” 1911, nr 46, s. 916, 197.
View in Google Scholar
56. Ibidem, s. 916, 917.
View in Google Scholar
57. Rutowski T.: Na około Pochodu…, s. 81.
View in Google Scholar
58. Idem: Tryumf sztuki polskiej, „Sztuka” (lw.) 1911, z. 5, s. 191.
View in Google Scholar
59. Podobnie pisał Cezary Jellenta, który do entuzjastów Szymanowskiego i jego Pochodu nie należał: „Schematem kariery wybitnych artystów w Polsce jest taka linia: gdy mają talent i wolę i umieją przetrwać siedem lat intryg i obojętności, to drugie siedem lat sławy i powodzenia zamienia się w nieustającą adorację. Tak było z Ignacym Paderewskim i tak samo jest z Szymanowskim. Należy się obawiać, żeby to, co stało się w Wiedniu, nie zaszkodziło zdrowiu artysty”. Zarycz J. [Jellenta C.]: Pochód królów…, s. 29.
View in Google Scholar
60. Tadeusz Bezimienny [Feldman W.]: Ze sztuki i życia. „Krytyka” 1911, nr 12, s. 343.
View in Google Scholar
61. Rittner T.: Jakie wrażenie wywarła polska sztuka w Wiedniu. Wacław Szymanowski i Jacek Malczewski w Secesji. „Świat” 1911, nr 47, s. 8.
View in Google Scholar
62. Loc. cit.
View in Google Scholar
63. „Oto idą oni wszyscy, jak we śnie…”, cyt. z: Alfa: Pochód na Wawel na wystawie w Secesji wiedeńskiej. „Kurier Warszawski” 1911, nr 313, z 12 listopada, s. 4.
View in Google Scholar
64. Ibidem, s. 5.
View in Google Scholar
65. Kunzek H.: Z krużganków krakowskich…, s. 14.
View in Google Scholar
66. Ibidem, s. 15.
View in Google Scholar
67. Ibidem, s. 16.
View in Google Scholar
68. Loc. cit.
View in Google Scholar
69. Ibidem, s. 17.
View in Google Scholar
70. Pochód na Wawel. „Museion” 1911, z. 12, s. 106.
View in Google Scholar
71. Loc. cit.
View in Google Scholar
72. Ibidem, s. 107.
View in Google Scholar
73. Loc. cit.
View in Google Scholar
74. Loc. cit.
View in Google Scholar
75. Piniński L.: Pochód Szymanowskiego. Projekt umieszczenia w dziedzińcu zamku wawelskiego, „Czas” 1912, nr 1, z 2 stycznia, s. 1, 2. Wszystkie cytowane wypowiedzi Pinińskiego pochodzą z tego artykułu.
View in Google Scholar
76. Szydłowski T.: O Pochodzie na Wawel Wacława Szymanowskiego. Kraków 1912, s. 7.
View in Google Scholar
77. Loc. cit.
View in Google Scholar
78. Loc. cit.
View in Google Scholar
79. Ibidem, s. 8, 9.
View in Google Scholar
80. Ibidem, s. 11.
View in Google Scholar
81. Loc. cit.
View in Google Scholar
82. Ibidem, s. 18.
View in Google Scholar
83. Ibidem, s. 22.
View in Google Scholar
84. Ibidem, s. 22, 23.
View in Google Scholar
85. Ibidem, s. 23.
View in Google Scholar
86. Ibidem, s. 25, 26.
View in Google Scholar
87. Ibidem, s. 27.
View in Google Scholar
88. Zarycz J. [Jellenta C.]: Pochód królów…, s. 30.
View in Google Scholar
89. Ibidem, s. 31.
View in Google Scholar
90. Loc. cit.
View in Google Scholar
91. Wystawa trwała dwa miesiące, po czym przedłużono czas zwiedzania o kilka dni. Jak doniosła prasa: „Wobec niepamiętnego zainteresowania, jakie obudził w najszerszych kręgach społeczeństwa Pochód na Wawel Szymanowskiego, Komitet Tow. Zachęty uzyskał od artysty pozwolenie na przedłużenie wystawy przez święta”. „Kurier Warszawski” 1912, nr 90, z 30 marca, s. 6. Wystawę obejrzało kilkadziesiąt tysięcy osób.
View in Google Scholar
92. Pieńkowski S.: W: Maski życia. Warszawa 1926. Zagadnienia krytyki, s. 63.
View in Google Scholar
93. Idem: Zdanie Warszawy o Pochodzie na Wawel. Warszawa 1912.
View in Google Scholar
94. Idem: Pochód na Wawel. „Głos Warszawski” 1912, nr 68, cyt. za: idem: Zdanie Warszawy…, s. 30. Także i w innych ustępach broszury Pieńkowski zarzucał Szymanowskiemu autoreklamę, rozprawiając się z prasą, która zamieściła pochlebne recenzje. Główny atak skierował na „Kuriera Warszawskiego”, dziennik, którego redaktorem naczelnym przez wiele lat był ojciec artysty, a on sam był do niedawna współwłaścicielem gazety. Zarzut stronniczości Pieńkowski wysunął też pod adresem „Myśli i Życia” oraz „Złotego Rogu”. Idem: Zdanie Warszawy…, s. 106–108.
View in Google Scholar
95. Ibidem, s. 31.
View in Google Scholar
96. Loc. cit.
View in Google Scholar
97. Ibidem, s. 32.
View in Google Scholar
98. Loc. cit.
View in Google Scholar
99. Ibidem, s. 34, 35.
View in Google Scholar
100. Ibidem, s. 35.
View in Google Scholar
101. Ibidem, s. 36.
View in Google Scholar
102. Miciński T.: Apologia Wawelu. „Głos Warszawski” 1912, nr 82, z 24 marca, cyt. za: Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy…, s. 53.
View in Google Scholar
103. Korzon T.: Głos Historyka. „Głos Warszawski” 1912, nr 81, z 23 marca, cyt. za: Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy…, s. 51.
View in Google Scholar
104. Loc. cit.
View in Google Scholar
105. Ibidem, s. 52.
View in Google Scholar
106. Loc. cit.
View in Google Scholar
107. Trojanowski W.: Pochód na Wawel. „Głos Warszawski” 1912, nr 84, z 27 marca, cyt. za: Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy…, s. 63.
View in Google Scholar
108. Niewiadomski E.: Pochód na Wawel…, s. 72–77; idem: Pochód na Wawel Wacława Szymanowskiego. [Warszawa 1912], s. 5.
View in Google Scholar
109. Idem: Pochód na Wawel…, s. 76.
View in Google Scholar
110. Ibidem, s. 75.
View in Google Scholar
111. Ibidem, s. 77.
View in Google Scholar
112. Ibidem, s. 74.
View in Google Scholar
113. List w zbiorach specjalnych PAN, cyt. za: Kotkowska-Bareja H.: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 274, 275.
View in Google Scholar
114. Jan Stecki (1871–1954), polityk związany z Narodową Demokracją, poseł do Dumy; współpracownik „Głosu Warszawskiego” i „Przeglądu Wszechpolskiego”. Artykuł Steckiego ukazał się w „Gazecie Warszawskiej” 16 marca 1912 r.
View in Google Scholar
115. Roman Dmowski (1864–1939), polityk, publicysta, współzałożyciel Narodowej Demokracji, poseł do Dumy rosyjskiej, przeciwnik polityczny Józefa Piłsudskiego.
View in Google Scholar
116. Cyt. za: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 96.
View in Google Scholar
117. Cyt. za: Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy…, s. 69.
View in Google Scholar
118. Protest artystów w sprawie Pochodu na Wawel. „Tygodnik Polski” 1912, nr 10, s. 159.
View in Google Scholar
119. Np. Za r zycki A.: Najazd na Wawel. „Prawda” 1912, nr 15, s. 12, 13.
View in Google Scholar
120. „Myśl i Życie” 1912, nr 4, s. 82.
View in Google Scholar
121. Ibidem, s. 81.
View in Google Scholar
122. Ibidem, s. 82.
View in Google Scholar
123. Loc. cit.
View in Google Scholar
124. bidem, s. 86.
View in Google Scholar
125. Ibidem, s. 91.
View in Google Scholar
126. Ibidem, s. 92.
View in Google Scholar
127. Loc. cit.
View in Google Scholar
128. Rutowski T.: Na około Pochodu…, s. 82.
View in Google Scholar
129. Ibidem, s. 86.
View in Google Scholar
130. Loc. cit.
View in Google Scholar
131. Ibidem, s. 88.
View in Google Scholar
132. Gliński K.: Strona ideowa Pochodu. „Kurier Warszawski” 1912, nr 90, z 30 marca, s. 3.
View in Google Scholar
133. Ibidem, s. 4.
View in Google Scholar
134. Loc. cit.
View in Google Scholar
135. Loc. cit.
View in Google Scholar
136. Loc. cit.
View in Google Scholar
137. Loc. cit.
View in Google Scholar
138. Loc. cit.
View in Google Scholar
139. Pochód wawelski Szymanowskiego – własnością narodową. „Krytyka” 1912, t. 34, s. 67.
View in Google Scholar
140. Ibidem, s. 68.
View in Google Scholar
141. Loc. cit.
View in Google Scholar
142. Piątkowski H.: Pochód na Wawel Szymanowskiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1912, nr 9, s. 179.
View in Google Scholar
143. Dębicki Z: Dzieło. „Tygodnik Ilustrowany” 1912, nr 10, s. 198.
View in Google Scholar
144. Loc. cit.
View in Google Scholar
145. Dębicki Z: Dookoła Wawelu. „Tygodnik Ilustrowany” 1912, nr 15, s. 305, 306.
View in Google Scholar
146. Jaroszyński T.:, Pochód wawelski. „Złoty Róg” 1912, nr 12, s. 12.
View in Google Scholar
147. W styczniowym numerze „Krytyki” z 1912 r. (s. 68) anonimowy recenzent nawoływał do utworzenia komitetu, „który postawi sobie za cel uwieńczenie Wawelu pomnikiem jego, przez Szymanowskiego stworzonym”. W kwietniu Komitet już istniał („Krytyka” 1912, kwiecień, s. 254). Dzienniki krakowskie ogłosiły odezwę Komitetu 26 marca 1912 r. (zob. „Kurier Warszawski” 1912, nr 87, z 27 marca, s. 4). Komitetu powołanego dla realizacji Pochodu na Wawel nie należy utożsamiać z Komitetem Lokalnym odnowienia zamku królewskiego, powołanym przez Wydział Krajowy uchwałą z 18 października 1912 r.
View in Google Scholar
148. Władysław Długosz (1864–1937), poseł do Sejmu Krajowego i parlamentu wiedeńskiego, prezes Krajowego Towarzystwa Naftowego, pionier przemysłu naftowego w Polsce, odkrywca złóż ropy naftowej w Borysławiu.
View in Google Scholar
149. Henryk Sienkiewicz (1846–1916), jeden z najwybitniejszych polskich powieściopisarzy, laureat Nagrody Nobla, kawaler francuskiej Legii Honorowej, autor m.in. Trylogii (Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski), Quo vadis, Krzyżacy, W pustyni i w puszczy.
View in Google Scholar
150. Józef Korzeniowski (1863–1921), historyk, kustosz Biblioteki Jagiellońskiej, archiwista, wnuk pisarza Józefa Korzeniowskiego.
View in Google Scholar
151. Wincenty Łepkowski (1866–1935), profesor medycyny, lekarz stomatolog, założyciel Związku Stomatologów Polskich, znawca i kolekcjoner sztuki, przyjaźnił się m.in. z Leonem Wyczółkowskim.
View in Google Scholar
152. Oswald Balzer (1858–1933), prawnik i historyk ustroju i prawa polskiego, profesor Uniwersytetu Lwowskiego.
View in Google Scholar
153. Ignacy Baranowski (1833–1919), lekarz, filantrop, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, członek i działacz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oraz Czytelni Zakopiańskiej, skupiającej elitę mieszkańców i kuracjuszy Zakopanego.
View in Google Scholar
154. Ignacy Chrzanowski (1866–1940), historyk literatury, redaktor czasopism naukowych, m.in. „Pamiętnika Literackiego”, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, badacz literatury polskiego odrodzenia, oświecenia i romantyzmu.
View in Google Scholar
155. Seweryn Światopełk-Czetwertyński (1873–1945), ziemianin, polityk, poseł do Dumy z ramienia Ligi Polskiej, przedsiębiorca (właściciel m.in. Hotelu Europejskiego w Warszawie, wydawca „Gazety Warszawskiej”), filantrop.
View in Google Scholar
156. Tadeusz Dzieduszycki (1841–1918), dr praw Uniwersytetu Lwowskiego, ekonomista, ordynat na Poturzycach (1900–1914), kustosz Muzeum Przyrodniczego we Lwowie, poseł na sejm galicyjski.
View in Google Scholar
157. Alfred Halban (1865–1926), polski historyk prawa, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie.
View in Google Scholar
158. Władysław Leopold Jaworski (1865–1930), prawnik, polityk konserwatywny związany ze środowiskiem stańczyków, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach wojny światowej został prezesem Naczelnego Komitetu Narodowego skupiającego wszystkie stronnictwa działające na terenie Galicji, politycznej reprezentacji prowincji, której podporządkowane były Legiony Polskie.
View in Google Scholar
159. Józef Kallenbach (1861–1929) historyk literatury polskiej, badacz polskiej literatury romantycznej, profesor literatury na Uniwersytecie Lwowskim i Uniwersytecie Jagiellońskim. Był członkiem Akademii Umiejętności, także dyrektorem Muzeum i Biblioteki Książąt Czartoryskich w Krakowie. Zajmował się m.in. twórczością Juliusza Słowackiego. W 1909 r. stał na czele Komitetu obchodu setnej rocznicy urodzin poety.
View in Google Scholar
160. Leon Karwacki (1871–1942), dr medycyny, otolaryngolog. Szymanowski wykonał jego portret.
View in Google Scholar
161. Maria Eleonora z Zamoyskich Lubomirska (1862–1945), żona Adama Lubomirskiego (1852–1893), posła do galicyjskiego Sejmu Krajowego.
View in Google Scholar
162. Kazimierz Morawski (1852–1925), filolog klasyczny, historyk, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, prezes Polskiej Akademii Umiejętności, poseł do parlamentu austriackiego, członek Izby Panów.
View in Google Scholar
163. Leon Mycielski, ziemianin z poznańskiego.
View in Google Scholar
164. Edward Natanson (1861–1940), przemysłowiec, bankier, współzałożyciel i właściciel Fabryki Papieru w Jeziornie pod Warszawą.
View in Google Scholar
165. Julian Nowak (1865–1946), lekarz, profesor medycyny i dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był przyjacielem Stanisława Wyspiańskiego, kolekcjonerem jego dzieł. Z inicjatywy Nowaka powstał wystrój wnętrz i witraż z Apollem w siedzibie krakowskiego Towarzystwa Lekarskiego.
View in Google Scholar
166. Jan Stecki (1871–1954), ziemianin, polityk, poseł do Dumy Państwowej z ramienia Ligi Narodowej i Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego, publicysta.
View in Google Scholar
167. Adolf Suligowski (1871–1932), prawnik, wybitny adwokat warszawski, prześladowany przez władze rosyjskie za postawę patriotyczną, bibliograf literatury prawniczej.
View in Google Scholar
168. Heliodor Święcicki (1854–1923), lekarz, filantrop, społecznik, prezes poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, członek krakowskiej AU; po 1918 inicjator i pierwszy rektor Wszechnicy Piastowskiej przemianowanej w 1920 r. na Uniwersytet Poznański.
View in Google Scholar
169. Antoni Wodzicki (1848–1918) ziemianin, właściciel Poręby Wielkiej i Kościelca pod Chrzanowem.
View in Google Scholar
170. Maurycy Zamoyski (1871–1939), latyfundysta, właściciel ordynacji zamojskiej, polityk, poseł do Dumy Państwowej.
View in Google Scholar
171. Kurier Warszawski” 1912, nr 87, z 27 marca, s. 4.
View in Google Scholar
172. Pieńkowski S.: W sprawie Komitetu budowy „Pochodu”. „Prawda” 1912, nr 16, s. 6.
View in Google Scholar
173. Loc. cit.
View in Google Scholar
174. Ibidem, s. 8.
View in Google Scholar
175. Konieczny W.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4.
View in Google Scholar
176. Oświadczenie Towarzystwa Ochrony Piękności miasta Krakowa. „Krakowski Miesięcznik Artystyczny” 1912, nr 7, s. 1.
View in Google Scholar
177. „Czas” 1912, nr 286, z 26 czerwca, s. 2.
View in Google Scholar
178. Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy…, s. 86.
View in Google Scholar
179. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 22, s. 3.
View in Google Scholar
180. Loc. cit.
View in Google Scholar
181. Malczewski J.: Z powodu „Pochodu na Wawel” Wacława Szymanowskiego. „Krytyka” 1912, t. 34, nr 6, s. 341.
View in Google Scholar
182. Ibidem, s. 343.
View in Google Scholar
183. Ibidem, s. 344.
View in Google Scholar
184. Loc. cit.
View in Google Scholar
185. Prokesch W.: „Pochód na Wawel” Wacława Szymanowskiego. „Nowa Reforma” 1912, nr 252, z 5 czerwca, s. 1.
View in Google Scholar
186. Loc. cit.
View in Google Scholar
187. Loc. cit.
View in Google Scholar
188. Loc. cit.
View in Google Scholar
189. Loc. cit.
View in Google Scholar
190. Loc. cit.
View in Google Scholar
191. Wolman A.: Z powodu „Pochodu na Wawel”. „Przegląd Techniczny”
View in Google Scholar
1912, nr 29, s. 391.
View in Google Scholar
192. Ibidem, s. 392.
View in Google Scholar
193. Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 3, 4; nr 28, s. 5.
View in Google Scholar
194. Laszczka K.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 3.
View in Google Scholar
195. Kunzek H.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 3.
View in Google Scholar
196. Konieczny W.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 3, 4.
View in Google Scholar
197. Tetmajer W.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4.
View in Google Scholar
198. Szydłowski T.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4.
View in Google Scholar
199. Stryjeński T.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4.
View in Google Scholar
200. Szczepkowski J.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 28, s. 5.
View in Google Scholar
201. Dobrodzicki A.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 28, s. 5.
View in Google Scholar
202. Zarycz J. [Jellenta C.]: Pochód królów…, s. 29–31; idem: Pochód na Wawel „Rydwan” 1912, nr 6, s. 218–221; Wykład odbył się 12 lub 13 czerwca 1912 r. Omówienie jego treści zamieściła „Nowa Reforma”– R.S.: Z Sali odczytowej (Cezary Jellenta o Pochodzie na Wawel). „Nowa Reforma” 1912, nr 266, z 14 czerwca (wyd. popołudn.), s. 3 oraz „Sztuki Plastyczne” – R.S.: Pochód na Wawel. „Sztuki Plastyczne” 1912, nr 6, s. 42, 43. Ankieta w sprawie Pochodu… „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4.
View in Google Scholar
203. Jellenta C.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4; R.S.: Pochód na Wawel…, s. 42.
View in Google Scholar
204. R.S.: Z Sali odczytowej…, s. 3.
View in Google Scholar
205. Loc. cit.
View in Google Scholar
206. L. [Alfred Lauterbach]: Jeszcze o Pochodzie wawelskim. „Museion” 1912, nr 4, s. 112.
View in Google Scholar
207. Ibidem, s. 113.
View in Google Scholar
208. Stos ł aw [Chołoniewski A.]: Wacława Szymanowskiego Pochód…, s. 8.
View in Google Scholar
209. Stał on w ogrodzie willi Rotwandów na Saskiej Kępie w Warszawie do 1944 r. Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski…, s. 71;
View in Google Scholar
210. Pochód na Wawel. „Kurier Warszawski” 1916, nr 52, z 31 marca (wyd. poranne), s. 3.
View in Google Scholar
211. Fuchs F.: Z historii odnowienia wawelskiego zamku…, s. 53. Szymanowski przekazał model w skali 1:10 w 1917 r.
View in Google Scholar
212. Loc. cit.
View in Google Scholar
213. Narodowy Fundusz Kultury był instytucją finansową, utworzoną na wzór podobnych, działających w Niemczech, Włoszech czy Belgii. Istniał poza Ministerstwem Oświaty, choć minister tego resortu był członkiem Komitetu rozstrzygającego o dotacjach na cele naukowe i artystyczne. Fundusz subsydiował muzea i teatry, wydawnictwa o sztuce, zakupy dzieł sztuki, udzielał także stypendiów dla artystów i zapomóg. Według danych z 1930 r. wydatki Funduszu na cele artystyczne wyniosły 4 285 321 zł. „Sztuka” 1930, nr 6, s. 248.
View in Google Scholar
214. Loc. cit.
View in Google Scholar
215. K.: Wystawa dzieł Szymanowskiego w Muzeum Wielkopolskim. „Kurier Warszawski” 1920, nr 155, z 6 czerwca, s. 7.
View in Google Scholar
216. Loc. cit.
View in Google Scholar
217. „Kurier Warszawski” 1921, nr 72, z 13 marca, s. 3; Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski…, s. 29.
View in Google Scholar
218. Zachowały się w zbiorach Muzeum Narodowego w Poznaniu grupa Piastów i Jagiellonów oraz grupa renesansowa.
View in Google Scholar
219. Wankie W.: Wystawa rzeźb Wacława Szymanowskiego w Zachęcie. „Kurier Warszawski” 1923, nr 96, z 8 kwietnia, s. 13. 220. Loc. cit.
View in Google Scholar
221. „Sztuki Piękne” 1930, nr 1, s. 37, 38.
View in Google Scholar
222. Husarski W.: Rzeźba polska od wieku XVIII. W: Wiedza o Polsce. T. 2. Warszawa [1931–1932], s. 583.
View in Google Scholar
223. Loc. cit.
View in Google Scholar
224. Grzymała-Siedlecki A.: Zagadnienia i spory – o utrwalenie rzeźby. „Kurier Warszawski” 1930, nr 266, z 28 września, s. 7.
View in Google Scholar
225. Loc. cit.
View in Google Scholar
226. Loc. cit.
View in Google Scholar
227. Loc. cit.
View in Google Scholar
228. Gigantycznie pomyślane dzieło kruszy się i marnieje. „Biblioteka Spraw i Zagadnień narodowych Polskich” 1935, nr 1, s. 65.
View in Google Scholar
229. Loc. cit.
View in Google Scholar
230. Loc. cit.
View in Google Scholar
231. Jasiński S.: Dramat artysty. Co się dzieje z „Pochodem” Wacława Szymanowskiego? Kulturalny świat Polski chce i musi o tym wiedzieć. „Dziś i Jutro” 1946, nr 89, s. 2.
View in Google Scholar
232. Jastrun M.: Wokół polskiego romantyzmu. „Literatura” 1975, nr 48, s. 8.
View in Google Scholar
233. Wojciechowski A.: Wyprzedaż romantyzmu. „Polityka” 1975, nr 47, s. 9.
View in Google Scholar
234. Lameński L.: Wzgórze wawelskie w latach 1900–1939. „Tygodnik Powszechny” 1982, nr 32, s. 8.
View in Google Scholar
235. Akurat w 1912 r., w trzechsetlecie śmierci Piotra Skargi, głośna stała się sprawa jego wizerunku w obrazie Jana Matejki Kazanie Skargi. Okazało się, że modelem artysty był Michał Szwajcer, uczestnik spisku belwederczyków i powstania listopadowego, emigrant i towiańczyk, którego Matejko poznał w 1864 r. w Krakowie u Maurycego Potockiego. W czasie tego spotkania Szwajcer zaczął w natchnionej formie zaczął nawracać zebrane towarzystwo na towianizm. Jego uniesienie, rozwiane siwe włosy zafascynowały malarza i wkrótce zaczął pozować do postaci Skargi. Zginął w 1871 r. w Paryżu, rozstrzelany przez komunardów za złamanie zakazu palenia ognia.
View in Google Scholar
236. Na ten temat zob. Szymańska B.: Przeżycia i uczucia jako wartość w filozofii polskiego modernizmu. Kraków 1988.
View in Google Scholar
237. Lange A.: O twórczości. Studia i wrażenia. Warszawa 1900, s. 69. Komunikacja z Absolutem wyzwalała malarzy i rzeźbiarzy z dziedziny „wytwórczości”, techne, opartej na naśladownictwie natury i regułach, do dziedziny creatio, w której plasowali się od czasów starożytnych jedynie poeci i muzycy, dzielący umiejętność creatio ex nihilo z samym tylko Bogiem.
View in Google Scholar
238. Na ten temat zob. Wroński J.: Zagadnienie tworzenia w filozofii Nietzschego i jej interpretacjach. Wrocław 2009.
View in Google Scholar
239. Segal H.: Marzenie senne, wyobraźnia i sztuka. Kraków 2003, s. 8.
View in Google Scholar
240. Gawiński A.: [Pochód na Wawel]. „Nowa Gazeta” 1912, nr 121, cyt. za: Wacława Szymanowskiego „Pochód…, s. 7.
View in Google Scholar
241. „Któryż naród po Chrystusie – mówił poeta jako Tłomacz Słowa w Dialogu troistym – sprobował być wyobrazicielem Słowa Bożego na ziemi? (…) zmartwychwstania Polski dawnej z ducha Bożego oczekujemy jako Messjasza Narodów, który ani z ziemi, ani z obłoków, ale z serc i z duchów naszych urodzi się i stanie jako milijonowy Zbawiciel. Oto więc, jak widzisz, na drodze do celów finalnych niebieskich, a jako cel i szczyt świętości ziemskiej stoi święta ojczyzna nasza, a wszystkie duchy przez nią przejść muszą, gdy zbliżone ku doskonałości Chrystusowej okażą się po raz ostatni na ziemi (…). Z takiego to ludu jesteś Helionie mój – wiecznym łańcuchem uczucia przykuty do tej narodowości, bez której do nieba nie wstąpisz (…)”. Zob. Słowacki J.: Dzieła wszystkie (dalej cyt. DW). Red. J. Kleiner. T. 14. Wrocław 1952. Dzieła filozoficznego ciąg dalszy. Dialog troisty. Rozmowa I – o celach finalnych [odmienne zakończenie redakcji B], s. 354, 355. O tym, że każdy duch odbywający drogę ku zbawieniu, musi „przejść” przez ojczyznę poety, stać się Polakiem, pisał wielokrotnie w pismach filozoficznych. Zob. np. idem: DW. T. 14. Genezis z Ducha. Redakcja pierwsza, s. 81, ale też np. w Samuelu Zborowskim: „Więc musi jakiś być kraj… gdzie się schodzą / Duchy – już godne najwyższego tronu, / Które swój żywot jako harfę godzą / Nie z żadną ciała skruszonego troską, / Ale z harmonią – nieśmiertelną, boską, / Nie z celem ziemi już… lecz z celem zaświatów”. Idem: DW. T. 13/1. Samuel Zborowski, akt V, w. 645–650, s. 203, 204. O tym, dlaczego w Polsce jest wyjątkowo wiele duchów wybitnych pisał tak: „duch ludzki ofiarowawszy się za ojczyznę, większym i piękniejszym powraca – dlatego w narodach, gdzie jest czyn ciągły i ciągła ofiara ciał – mnóstwo objawia się wielkich ludzi”. Słowacki J.: Pisma. Zbiór utworów wydanych za życia i po śmierci autora. Przedmowa i układ A. Górski. T. 7. Kraków [1913]. Notatki i zapiski w Raptularzu, s. 161. To oni – bohaterowie – obdarzeni nadludzką wolą i mocą, realizują genezyjskie przeznaczenie wszechświata. Bo, jak pisał w Księdzu Marku: „(…) ręka Boża / Biorąc jeden duch ogromny, / Podnosi całe stworzenie (…)”. Idem: DW. T. 6. Ksiądz Marek, akt III, w. 671–673, s. 111.
View in Google Scholar
242. „W głębi ducha swego dążyli – pisał Malczewski – do wyodrębnienia swej narodowości: miłość Ojczyzny i jej charakter chcieli ubrać w takie formy doskonałe, by polskość była sztuką wszechświatową”. Malczewski J.: Z powodu „Pochodu na Wawel”…, s. 342.
View in Google Scholar
243. Loc. cit.
View in Google Scholar
244. Podraza-Kwiatkowska M.: Przełomowe znaczenie literatury Młodej Polski. W: Muzyka polska a modernizm. Referaty i komunikaty wygłoszone na XII Ogólnopolskiej Konferencji Muzykologicznej zorganizowanej przez Sekcję Muzykologów Związku Kompozytorów Polskich, 11–12 grudnia 1978 r. w Krakowie. Kraków 1981, s. 16.
View in Google Scholar
245. Szymańska B.: Przeżycia i uczucia…, s. 50.
View in Google Scholar
246. Cyt. za: Tuczyński J.: Muzyka. Schopenhauer w dwusetlecie urodzin. W: Artur Schopenhauer. Rekonstrukcje, recepcje, interpretacje. Red. B. Andrzejewski, A. Przyłębski. Prace Komisji Filozoficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Filologiczno-Filozoficzny. Poznań 1991, s. 26.
View in Google Scholar
247. Loc. cit.
View in Google Scholar
248. Przybyszewski S.: Na drogach duszy – Edward Munch. „Życie” 1898, nr 42–44, s. 399–401.
View in Google Scholar
249. Idem: Wybór pism. Oprac. R. Taborski. Biblioteka Narodowa. Seria 1, nr 190. Wrocław 1966. O „nową” sztukę, s. 158.
View in Google Scholar
250. Żuławski J.: Prolegomena. Lwów 1902. Znaczenie symbolizmu w sztuce, s. 77.
View in Google Scholar
251. Ibidem. Teoria sztuki nagiej duszy, s. 97.
View in Google Scholar
252. Vèrnon E.: Estetyka. Przeł. z fr. A. Lange. Warszawa 1892, s. 353.
View in Google Scholar
253. Ernesto Biondi, Saturnalia, 1899. Rzeźba pokazana po raz pierwszy na Wystawie Światowej w Paryżu w 1900 r., obecnie w Galleria Nazionale d’Arte Moderna Rzymie. Kopia z brązu z 1909 r. znajduje się w ogrodzie botanicznym w Buenos Aires. Zob. http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Escultura_Saturnalia_de_Ernesto_Biondi.jpg
View in Google Scholar
254. Kozicki W.: Światowa wystawa sztuki w Rzymie. (Dokończenie). „Sztuka” (lw.) 1911, z. 1, s. 138, il. na s. 131.
View in Google Scholar
255. Mam tu na myśli Zrozpaczoną, niewolniczo wzorowaną na Danaidzie oraz na Czułości i cierpieniu Auguste’a Rodina, Opuszczonego wzorowanego na Rozpaczy Rodina i na obrazie Siedzący nad brzegiem morza Hypolite’a Flandrina. Notabene, Laszczka, który pisał, że Pochód „sprzeciwia się, jako kompozycja, zasadniczym i podstawowym pojęciom rzeźby”, niespełna cztery lata później zaprojektował Beliniaków, impresjonistyczną grupę kawalerzystów na koniach, którą chciał umieścić w łuku triumfalnym na moście Poniatowskiego w Warszawie. Milewska W., Zientara M.: Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914–1918. Kraków 1999, s. 378.
View in Google Scholar
256. Kondycję rzeźby polskiej u schyłku XIX w. tak charakteryzował rzeźbiarz Stanisław Roman Lewandowski: „Począwszy od kościołów naszych, aż do mieszkalnych domów, od monumentów do przemysłu artystycznego i do owych buduarowych figurek, zapełniających biurka i salonowe stoliki, wszystko co mamy z rzeźby, obcą ręką zrobione, a przynajmniej obcej ręki nosi na sobie znamię!… Dlaczego tak jest? »Złe czasy« były u nas zawsze dla rozwoju rzeźby i dlatego też, pomimo, że sztuka w ogóle znalazła wdzięczne dla siebie pole, mimo, że malarstwo zdobyło wstępnym bojem światową sławę – rzeźba nie może wydostać się ponad przeciętny szablon naśladownictwa przeróżnych szkół, naśladownictwa mniej lub więcej dobrze wykonanego. Zdawać by się mogło, że ogół nasz rzeźby niemal nie potrzebuje wcale, więc jej nie popiera. Rzeźba pozostaje w tyle za malarstwem”. Lewandowski S.R.: Sztuka na Wystawie [Powszechnej wystawie Krajowej we Lwowie]. Rzeźba. „Świat” 1894, nr 13, s. 303.
View in Google Scholar
257. Neofobia to termin stworzony przez francuskiego lekarza i fizjologa Charlesa Richeta, laureata Nagrody Nobla w 1913 r. Oznacza niechęć do wszelkiej praktycznej czy ideowej nowości. Neofobii poświęcił akurat w 1912 r. obszerny artykuł Julian Ochorowicz. Zob. Ochorowicz J.: Neofobia. „Sfinks” 1912, z. 52, s. 7–15.
View in Google Scholar
258. Nałkowski W.: Forpoczty ewolucji psychicznej i troglodyci. Lwów 1895, s. 5.
View in Google Scholar
259. Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski…, s. 20; eadem: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 266.
View in Google Scholar
260. Eadem: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 266. Wojciechowski był profesorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, i ponoć przyjacielem artysty.
View in Google Scholar
261. Wojciechowski podjął wątek zawarty w Kronice Galla Anonima o knowaniach biskupa przeciwko królowi.
View in Google Scholar
262. Kotkowska-Bareja H.: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 270.
View in Google Scholar
263. Ibidem, s. 270, 271.
View in Google Scholar
264. Ibidem, s. 271.
View in Google Scholar
265. Ibidem, s. 273.
View in Google Scholar
266. Loc. cit.
View in Google Scholar
267. Wypada przypomnieć w tym miejscu opisany już przez Homera w Iliadzie konflikt bogów i ludzi.
View in Google Scholar
268. Słowacki J.: DW, T. 15. Notatki z Dziennika z lat 1847–1849, s. 479.
View in Google Scholar
269. Ibidem, t. 14. Dialog troisty. Rozmowa I, s. 239.
View in Google Scholar
270. Akademicki Komitet Sprowadzenia Zwłok Juliusz Słowackiego do Kraju zawiązał się w Krakowie w 1903 r., na kilka lat przed setną rocznicą urodzin poety. Nazwisko artysty figuruje na zaproszeniu na zjazd, jaki odbył się w Krakowie, w ratuszu miejskim, 3 kwietnia 1909 r. Zob.: Akademicki Komitet Sprowadzenia Zwłok Juliusz Słowackiego do Kraju w Krakowie do Feliksa Jasieńskiego, 6 marca 1909 r. Archiwum Muzeum Narodowego w Krakowie, nr inw. S 1, s. 45–47.
View in Google Scholar
271. Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski…, s. 17.
View in Google Scholar
272. „Świat” 1911, nr 43, s. 8.
View in Google Scholar
273. Juszczak W.: Malarstwo polskie. Modernizm. Warszawa 1977, s. 45.
View in Google Scholar
274. Zob. Carlyle T.: On Heroes, Hero-Worship an the Heroic in History, 1841. [Przekład polski: Bohaterowie. Cześć dla bohaterów i pierwiastek bohaterstwa w historii. Kraków 1892].
View in Google Scholar
275. „Krytyka” 1912, t. 34, s. 68.
View in Google Scholar
276. Słowacki J.: DW. T. 14. Dialog troisty z Helionem, Helois i przeciwnikami. Rozmowa I [redakcja B], s. 233.
View in Google Scholar
277. Ibidem, Dialog troisty. Rozmowa II, s. 285.
View in Google Scholar
278. Ibidem, t. 15. Dodatki. Notatki różne z Raptularza, s. 463.
View in Google Scholar
279. O hierarchii duchów Słowacki pisał też tak: „Wyższe duchy są, że tak powiem, niższych ojcami. (…) Najniższe duchy ludzkie są ojcami dla duchów zwierząt. Dla duchów wyanielonych są takiemi poeci… kapłani – nad temi są święci dający natchnienie – ci z Boga czerpią”. Słowacki J.: DW. T. 15. Dodatki. Plany dzieła o Filozofii i zapiski mające służyć jako materiał do Zamierzonego dzieła. 1. O działaniu ducha na ducha, 2. Filozofia, s. 423, 427.
View in Google Scholar
280. W omówieniach rzeźby pojawiła się też sugestia, że zawoalowana postać może być „geniuszem dziejów”. Gawiński A.: [Pochód na Wawel]. „Nowa Gazeta” 1912, nr 121, za: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 7. Wzorem artystycznym dla tej postaci w Pochodzie na Wawel mógł stać się fresk Hansa Dürera z sali Poselskiej zamku, gdzie Fortuna stojąca z przewiązanymi oczami na uskrzydlonym globie wyobraża szafarkę losów ludzi wszystkich stanów.
View in Google Scholar
281. Alfa: Pochód na Wawel na wystawie w Secesji…, s. 5.
View in Google Scholar
282. Buczyńska-Garewicz H.: Metafizyczne rozważania o czasie. Idea czasu w filozofii i literaturze. Kraków 2003, s. 7.
View in Google Scholar
283. Metempsychoza obecna była w systemie filozoficznym szwedzkiego mistyka Emanuela Swedenborga (1688–1772). Schlegel przedstawił całościowy obraz filozofii indyjskiej z jej odniesieniami do kultury zachodniej w rozprawie O języku i wiedzy Hindusów wydanej w 1808 r. (Über die Sprache und die Weisheit der Inder. Ein Bertrag zur Begründung der Altertumskunde).
View in Google Scholar
284. Buczyńska-Garewicz H.: Metafizyczne rozważania o czasie…, s. 95, 96.
View in Google Scholar
285. Ibidem, s. 163.
View in Google Scholar
286. Ibidem, s. 67.
View in Google Scholar
287. Słowacki J.: DW. T. 13/1. Samuel Zborowski, akt IV, w. 64, 65, s. 176.
View in Google Scholar
288. ”Myśl Niepodległa” 1912, nr 204, cyt. za: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 49.
View in Google Scholar
289. Wa l l i s M.: Przegląd warszawski 1923, nr 25, s. 121, cyt. za: Wojciechowski A.: Polskie życie artystyczne w latach 1915–1939. Wrocław 1974, s. 100.
View in Google Scholar
290. Matuszewski I.: Słowacki i nowa sztuka (modernizm). Twórczość Słowackiego w świetle poglądów estetyki nowoczesnej. Studium krytyczno-porównawcze. Wyd. 4. (1903). Z pism Ignacego Matuszewskiego. T. 3. Biblioteka Studiów Literackich, Oprac. i wstęp S. Sandler. Warszawa 1965, s. 182.
View in Google Scholar
291. Forstner D.: Świat symboliki chrześcijańskiej. Przeł. i oprac. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa 1990, s. 88, cyt. za: Wieczorkiewicz A.: Wędrowcy fikcyjnych światów. Pielgrzym, rycerz, włóczęga. Gdańsk 1996, s. 16, 17.
View in Google Scholar
292. Ławski J.: Ironia i mistyka. Doświadczenia graniczne wyobraźni Juliusza Słowackiego. Białystok 2005, s. 407.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

