Niezapomniana wystawa. Meble na Ogólnopolskim Salonie Architektury Wnętrz, Kraków, 1958

Autor

  • Krystyna Łuczak-Surówka

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.12

Abstrakt

A MEMORABLE EXHIBITION. FURNITURE ON DISPLAY AT THE POLISH INTERIOR DESIGN SHOW, KRAKOW, 1958

The Polish Interior Design Show (Ogolnopolski Salon  Architektury Wnętrz, OSAW) was one of the major exhibitions  of Polish design of the latter half of the 1950s. What  linked that show with other exhibitions held in Poland at  the time known as the “thaw” in the country’s political situation  was the manifestation of modernity as a mainstay  of art, an inspiration with organic design and abstraction,  and the pre-eminence of multifunctional solutions. The  show performed an educational function by taking up a  challenging yet critical issue for contemporary designers to  deal with, namely how to furnish a small flat. Organized  in Krakow, the exhibition became part of a series of events  presenting the potential of Polish designers, but it was distinguishable  from these events for several reasons.  OSAW was held in a city associated with tradition  rather than modernity. From late May to early July 1958  the rooms of Krakow’s Palace of Art (Pałac Sztuki), a place  dedicated to pure art in the first place, filled up with modern  designs. The interiors on display were based on the plans  of residential buildings drawn up by architects at Miastoprojekt,  a Krakow-based design studio; the designs came  in a variety of options for different flat sizes and comprised  contributions from individual designers consisting of pieces  of furniture, fabrics, ceramics, utilitarian articles and decorative  objects. Fully furnished flats were exhibited as well  as suits of furniture, including those consisting of pieces  contributed by different designers.  Furniture was the keystone of the exhibition. More  importantly, aside from wooden furniture produced by  cooperatives subordinate to the central guild of folk arts  and crafts (Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego,  CPLiA), pieces of furniture made of plastics (Igelit, Vinidur,  resin) and metal were quite numerous among the exhibits  as well. Never before had a show been held in Poland that  would have highlighted modern materials and technologies  on such a large scale. However, these exhibits had not been  produced in collaboration between designers and the furniture  industry; the designers had worked on them on their  own at the Furniture Lab (Meblarska Pracownia Doświadczalna)  attached to the Association of Polish Graphic Artists  (Związek Polskich Artystow Plastykow, ZPAP) in Krakow.  

Bibliografia

1. Nowoczesność jest terminem powszechnie stosowanym w kontekście drugiej połowy lat 50. XX w. i początku następnej dekady. Często bywa on pojmowany jako pewna stylistyka, obecna w tym okresie w sztuce i projektowaniu. W rzeczywistości problem ten jest o wiele bardziej złożony. Nowoczesność, w odróżnieniu od modernizmu (z którym wielokrotnie błędnie stosowana jest zamiennie w odniesieniu do omawianego czasu), oznacza raczej pewną postawę właściwą dla tego okresu, objawiającą się w sferze kultury wizualnej. Nie jest to zbiór cech stylistycznych możliwych do zdefiniowania, bowiem pojęciem tym określano bardzo wiele zjawisk o różnym charakterze. Swoją opinię na ten temat buduję na lekturze tekstów z epoki oraz obiektach kultury materialnej, a także na wymianie myśli z Wojciechem Włodarczykiem, badaczem pojęcia nowoczesności w kontekście sztuki polskiej, autorem licznych wystąpień i publikacji dotyczących tej problematyki.
View in Google Scholar

2. Pisał o tym Czesław Knothe, uczestnik obu wystaw, warszawskiej i krakowskiej: „Nie było tam kosztownej, dętej i źle zrozumiałej propagandowości, która miała miejsce w Warszawie (koszt wystawy krakowskiej był czterokrotnie mniejszy niż warszawskiej)”. Zob. Cz.K. [Czesław Knothe]: Kronika krajowa. W: Wnętrze. Projekty mebli 1959. Warszawa [b.r. w.], s. 95.
View in Google Scholar

3. Józef Grabowski, autor tekstów do katalogu warszawskiej ekspozycji, podsumował w ten sposób związek pomiędzy wystawami. Zob. Grabowski J.: Ogólnopolski Salon Architektury Wnętrz. „Architektura” 1959, nr 1, s. 3.
View in Google Scholar

4. Ogólnopolski Salon Architektury Wnętrz, Pałac Sztuki Kraków, maj– czerwiec 1958. Kraków [b.r.w.], nlb. Katalog ten ma właściwie charakter spisu prac pokazanych na wystawie wraz z krótkim tekstem wstępnym.
View in Google Scholar

5. Do wystawy wykorzystano projekty budynków opracowane dla Nowej Huty przez krakowskich architektów, którzy w katalogu wystawy zostali wymienieni z nazwiska: M. Ingarden, J. Ingarden, J. König, A. Rudnicki, A. Fołtyn, S. Golonka. Artystyczne w Kalwarii Zebrzydowskiej, SPLiA Trojnik w Wojniczu, Mebloartyzm w Warszawie, SPLiA Sztuka Piotrkowska w Piotrkowie Trybunalskim, Meblostyl w Czersku, SPLiA Stolart w Łodzi. Podaję w kolejności, w jakiej wymienione są razem z eksponatami w katalogu: Ogólnopolski Salon… Według Józefa Grabowskiego, CPLiA podjęła się współpracy przy krakowskiej wystawie dzięki propozycji Mariana Sigmunda. Zob. Gr abowski J.: Ogólnopolski…, s. 3.
View in Google Scholar

8. Pracownia powstała właśnie przy okazji przygotowań do OSAW w baraku na tyłach Związku (ul. Łobzowska 3), w którym wcześniej mieściła się ślusarnia. Pracujący tam ślusarz był ważną postacią w Pracowni, której działalność opierała się w większości na wykonywaniu mebli na konstrukcji metalowej. Były to rzemieślniczo wykonywane modele pojedyncze lub w krótkich seriach, wykonywane na zamówienie, głównie do wnętrz użyteczności publicznej, jak krakowskie kawiarnie. Poodwilżowa moda „na nowoczesność” przyniosła sukces Pracowni a plastykom pracę. W Pracowni swoje projekty realizowali m.in.: Jerzy Jaworski (kierujący Pracownią), Danuta Kowalska, Roman Lisowski, Maria Michajłów, Witold Popławski, Krystyna Strachocka-Zgud oraz Halina Cieślicka-Szczurek i Jan Szczurek, który brał aktywny udział w organizacji prac Pracowni. Niestety archiwum krakowskiego oddziału ZPAP zaginęło i nie pozostała żadna dokumentacja tej pracowni. Informacje na temat jej działalności uzyskałam w rozmowach z jej członkami, projektantami: Danutą Kowalską, Romanem Lisowskim, Marią Michajłów i Witoldem Popławskim.
View in Google Scholar

9. Marian Sigmund (1902–1993), jeden z założycieli i członek Spółdzielni Plastyków Ład. Wieloletni profesor krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych na Wydziale Architektury Wnętrz. Kierownik pierwszej Pracowni Projektowania Wnętrz przy Miasto projekcie Kraków.
View in Google Scholar

10. Nazwisko podaję w tej kolejności, gdyż Strachocka to panieńskie nazwisko projektantki, pod którym ukończyła w 1950 r. ASP w Krakowie. W katalogach wystaw pojawia się ono często w zmienionej kolejności.
View in Google Scholar

11. To – w ocenie Czesława Knothego – czyniło ją podobną do wystawy z okazji 30-lecia Spółdzielni Ład. Zob. Cz.K.: Kronika krajowa…, s. 95.
View in Google Scholar

12. Tkanina drukowana dzieląca kuchnię i jadalnię projektu Magdaleny Abakanowicz z Warszawy.
View in Google Scholar

13. Tradycja podkreślania walorów materiału była jedną z cech charakterystycznych dla mebli Spółdzielni Artystów Plastyków Ład, której członkiem był Marian Sigmund.
View in Google Scholar

14. Wykaz nagród podaję za: Żwini s M.: Druga Wystawa Architektury Wnętrz. „Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemysłowego” 1958, nr 5 [dodatek do „Przemysłu Drzewnego”], s. 40.
View in Google Scholar

15. W katalogu wystawy jako autor tego wnętrza (nr 4) podana jest jedynie Krystyna Strachocka-Zgud. Jednak ten błąd czy przeoczenie prostują recenzje wystawy.
View in Google Scholar

16. Niestety brak bliższych danych na temat użytego tworzywa. Można jednak przypuszczać, sądząc po kolorach oraz ówczesnej nikłej dostępności tworzyw sztucznych w Polsce, że były to płyty z bakelitu.
View in Google Scholar

17. Grabowski J.: Ogólnopolski…, s. 4.
View in Google Scholar

18. Ze zdjęć wynika, że zasłona oddzielała część o bardziej prywatnej funkcji, mieszczącą tapczan i szafę, a więc sypialnię i przebieralnię.
View in Google Scholar

19. Na formie tej skupię się w dalszej części przy omawianiu ogólnie siedzisk prezentowanych na wystawie krakowskiej.
View in Google Scholar

20. Znalazłam dowody, że fotele z tego zestawu były później produkowane przez podległą CPLiA spółdzielnię z Kalwarii Zebrzydowskiej. Było to zgodne z warunkami, na których CPLiA współpracowała z plastykami przy organizacji OSAW. Każdy z wzorów wyprodukowanych przez CPLiA powstał w wyznaczonej spółdzielni pod nadzorem autorskim, a następnie przechodził na własność CPLiA. Zestaw mebli, który pojawił się na rynku wtórnym kilka lat temu (posiadam dokumentację fotograficzną), składał się z mebli segmentowych nieznanego autorstwa oraz foteli wzorowanych na projekcie duetu Danuta Kowalska i Roman Lisowski, choć w uproszczonej formie. Meble te zostały jednak sprzedane jako komplet i posiadają papierowe metki producenta. Projektanci zestawu, co ciekawe, nie wiedzieli, że ich projekt miał dalsze życie. Nie byli o tym informowani, nie otrzymywali tantiem, co było powszechne w PRL-u.
View in Google Scholar

21. Winidur i igielit to polimeryczne (termoplastyczne) tworzywa sztuczne. Winidur jest odmiana twardą, a igielit miękką. Łatwo poddają się obróbce mechanicznej oraz odznaczają się wysoką wytrzymałością mechaniczną i odpornością chemiczną. W tym okresie można było zakupić płaty winiduru w sklepach chemicznych, ich cięcie i gięcie we własnym zakresie – a tak wyglądało to w przypadku samodzielnej pracy polskich plastyków w latach 50. XX w. – nie należało do łatwych zadań. Igielit, popularnie określany jako linka nylonowa, wymagał jedynie oplecenia na metalowej konstrukcji. Wiązało się to jednak z ograniczeniem w postaci możliwości realizacyjnych jedynie metodą rzemieślniczą, podczas gdy meble winidurowe mogłyby być produkowane seryjnie.
View in Google Scholar

22. Cztery takie fotele zostały wykonane do siedziby ZPAP, kolejne cztery dla jednej z krakowskich kawiarni. Parę zakupił najprawdopodobniej Orbis do jednego ze swoich biur. Informacje te pochodzą od autora fotela, Witolda Popławskiego, w którego kolekcji prywatnej znajdują się zachowane egzemplarze tego modelu.
View in Google Scholar

23. W USA ten moty dekoracyjny wywodzono od atomu, z kolei europejska wersja (rodem z Francji) mówiła o tzw. stylu wisienki – tak więc nazewnictwo zależało od tego, która z interpretacji była bliższa.
View in Google Scholar

24. W Krakowie lampy takie wykonywała i sprzedawała m.in. Metalowa Spółdzielnia Przemysłu Terenowego przy ul. Dietla – w swojej kolekcji posiadam jedną z wyprodukowanych tam pod koniec lat pięćdziesiątych lamp, ze stolikiem w kształcie palety.
View in Google Scholar

25. Autorem drugiego był Roman Modzelewski. Jego fotel, również z 1958 r., był pierwszym polskim siedziskiem z żywicy o organicznej formie. Przykłady tego typu mebli stały się dostępne dla polskich projektantów w okresie odwilży, a w 1958 r. wydano w Polsce książkę poświęconą zastosowaniu tworzyw sztucznych, gdzie pojawił się m.in. przykład krzesła wykonanego z żywic poliestrowych. Zob. Chudzyński S., Krajewski B.: Zastosowanie tworzyw sztucznych w przemyśle i życiu codziennym. Warszawa 1958, s. 258.
View in Google Scholar

26. Krzesło to zostało po raz pierwszy pokazane właśnie na OSAW w Krakowie w 1958 r. Ten fakt oraz informacje Knothego z 1959 r. wskazują, że datą powstania tej realizacji jest rok 1958. Zob. Cz.K.: Kronika krajowa…, s. 95.
View in Google Scholar

27. Mebli tych nie było w spisie eksponatów w katalogu wystawy, jednak pisze o nich Jerzy Grabowski. Zob. Grabowski J.: Ogólnopolski…, s. 13 oraz il. na s. 12.
View in Google Scholar

28. Cz.K.: Kronika krajowa…, s. 95.
View in Google Scholar

29. Żwinis M.: Druga Wystawa…, s. 39–42.
View in Google Scholar

30. Zauważa to Józef Grabowski. Zob. Grabowski J.: Ogólnopolski…, s. 3.
View in Google Scholar

31. Nie wszystkie sprzęty były do kupienia.
View in Google Scholar

32. Wszystkie ceny podaję za: Plewiński W.: Wystawa…, s. 12, 14.
View in Google Scholar

33. Grabowski J.: Ogólnopolski…, s. 3.
View in Google Scholar

34. Liczbę 40 modeli podaję za: Madeyski J.: O meblach [Ogólnopolski Salon Architektury Wnętrz]. „Życie Literackie” 1958, nr 25, s. 9. Zakłady w Kalwarii Zebrzydowskiej podjęły w ciągu najbliższych lat produkcję tzw. nowoczesnych mebli, które reklamowano w ich katalogach ofertowych. Wśród tych modeli można było znaleźć takie, które w sposób wyraźny odwoływały się do eksponowanych na krakowskim Salonie obiektów.
View in Google Scholar

35. Plewiński W.: Wystawa…, s. 14.
View in Google Scholar

36. Takiego sformułowania użyła Ewa Garztecka w tytule swojego omówienia wystawy. Pojawia się on również w tekście Macieja Żwinisa. Garztecka E.: Krok naprzód. Na marginesie Ogólnopolskiego Salonu Architektury Wnętrz. „Trybuna Ludu” 1958, nr 198, s. 6; Żwinis M.: Druga Wystawa…, s. 39.
View in Google Scholar

37. Garztecka E.: Krok naprzód…, s. 6.
View in Google Scholar

38. Hasło towarzyszące wystawie podają Maciej Żwinis oraz Wojciech Plewiński, który wyróżnia słowa „sztuka”, mające, jak widać, szczególne znaczenie dla wystawiających tu twórców. Według wspomnień zwiedzających, choć nie wszyscy pamiętają formę tego napisu, podkreślenie to znalazło się w napisie nad wejściem do Pałacu Sztuki. Żwinis M.: Druga Wystawa…, s. 40 oraz Plewiński W.: Wystawa…, s. 14.
View in Google Scholar

39. Zob. Madeyski J.: O meblach…, s. 9.
View in Google Scholar

40. Pisze o tym Józef Grabowski, zauważając, że tego typu wpis nie towarzyszył wystawie warszawskiej. Pojawiły się więc specyficzne, lokalne różnice w postrzeganiu wnętrz, ich skali i wyposażenia. Grabowski J.: Ogólnopolski…, s. 13.
View in Google Scholar

41. Ibidem, s. 3.
View in Google Scholar

42. W tym miejscu szczególne podziękowania chciałabym skierować do Pani Danuty Kowalskiej.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

16.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Łuczak-Surówka, K. (2026). Niezapomniana wystawa. Meble na Ogólnopolskim Salonie Architektury Wnętrz, Kraków, 1958. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 31, 211-222. https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.12