Z dziejów krakowskich pomników. Pomnik Bojana Piusa Welońskiego
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.15Abstrakt
FROM THE HISTORY OF KRAKÓW MONUMENTS – BOYAN OF PLANTY PARK
One of the most interesting monuments in Planty Park is located in its east part, in the Florianka Garden, between the exits of Sławkowska and Floriańska Streets. The bronze sculpture (covered with green patina) was created by a Warsaw sculptor Pius Weloński (1849–1931) in his studio in Rome. Known as Boyan, and sometimes also called The Harpist, this work commemorates a Polish poet, one of the founders of the Ukrainian Poetic School, Bohdan Józef Zaleski (1802–1886). The monument in Planty Park representing Boyan (the legendary, prophetic Ukrainian bard), is quite unimposing in terms of spatial composition, and is actually a copy of an earlier work by its author, Pius Weloński. The original version, a plaster or bronze cast, was executed already in 1882, in the artist’s studio in Rome. It was put on display in 1883 at two international exhibitions in Paris and Rome, and was enthusiastically received by foreign art critics, which was reflected in numerous reviews, especially in the French press. However, the greatest form of recognition for the artist was the fact that his piece was chosen to be displayed in the ‘hall of glory’ – the rotunda showcasing the top masterpieces at the Roman exhibition. It was probably that flood of praise that encouraged the artist in the mid-1880s to produce two faithful replicas of the statue representing the legendary bard, one sculpted in white Carrara marble, and the other cast in bronze at Nelly’s casting shop in Rome. The stone copy was soon purchased by the Imperial Academy of Arts in Saint Petersburg for the sum of 20 thousand silver roubles. Apart from enriching the Academy’s collection, the work also won Weloński the title of professor which was awarded to him by the Academy in 1890 for the masterly execution thereof. Meanwhile, in the autumn of 1886, the bronze sculpture was purchased by Konstanty Wołodkowicz (1828–1909), a gentleman from a family of landed gentry resident in Kresy (Poland’s former Eastern Borderlands), who presented it to the City of Kraków as a monument in honour of Bohdan Józef Zaleski. Originally, it was installed on a stone pedestal, in Planty Park, at the exit of Szpitalna Street, near the Freedom Tree, and the obelisk of Florian Straszewski. However, in 1904 it was decided that the monument be moved to its present location, near the swan pond at the exit of Sławkowska Street. According to local opinions, the new sculpture became ‘the most apposite highlight of Kraków’s Planty Park’. The general feeling among contemporary critics was that the monument not only commemorated a great poet who had called himself ‘the Boyan of his age’; the work was also interpreted as a symbolic, prophetic allegory of Poland’s past and present represented, respectively, by the experienced old man – a songster and lyrist, and the innocent boy – a blind man’s guide. It was also often deciphered as ‘a sign of Poland’s union with Rus’, thus becoming a continuation of the Polish unification idea expressed by Tomasz Oskar Sosnowski (1810–1886) in the monument to Jadwiga and Jogaila from 1886, also standing in Planty Park, which was produced to commemorate the quincentenary of Poland’s union with Lithuania. The present paper describes the history of one of the most artistically outstanding monuments in Planty Park. It is also an attempt to interpret Pius Weloński’s sculpture in terms of its content and formal qualities.
Bibliografia
1. Budowaliśmy krakowski Manhattan [rozmowa Dawida Hajoka z Krzysztofem Leśnodorskim] [online]. „Gazeta w Krakowie” [dodatek „Gazety Wyborczej”] 2009, z 30 stycznia [dostęp: 30 czerwca 2013 r.]. Dostępny w interncie: http://krakow.gazeta.pl/krakow/1,97379,6216304,Budowalismy_krakowski_Manhattan.html; Piłat B.: Na nowy dworzec kolejowy Kraków czekał 40 lat! [online]. „Gazeta w Krakowie” [dodatek „Gazety Wyborczej”] 2014, z 14 lutego [dostęp: 19 lutego 2014 r.]. Dostępny w internecie: http://krakow.gazeta.pl/krakow/1,44425,15455856,Na_nowy_dworzec_kolejowy_ Krakow_czekal_40_lat_.html. W artykułach nie wspomina się o spowodowanych przebudową stratach w substancji zabytkowej zespołu.
View in Google Scholar
2. Seiber t K.: Plan wielkiego Krakowa. Kraków–Wrocław 1983, s. 306–307. Założony w latach sześćdziesiątych XX w. plan, dekadę później uznano za szkodliwy dla dotychczasowego kształtu urbanistycznego Śródmieścia.
View in Google Scholar
3. Podczas rozbiórki zabytkowego zespołu stacji Łódź Fabryczna w 2012 r. służby konserwatorskie w celu inwentaryzacji wkroczyły dopiero pod sam koniec prac. Por. Jerczyński M.: Epitafium dla Łodzi Fabrycznej. „Świat Kolei” 2012, nr 1, s. 24–28.
View in Google Scholar
4. Kursa M., Hajok D.: Nowe centrum Krakowa, czyli marzenia o Manhattanie [online]. „Gazeta w Krakowie” [dodatek „Gazety Wyborczej”] 2013, z 8 czerwca [dostęp: 30 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://krakow.gazeta.pl/krakow/1,35798,14057227,Nowe_centrum_ Krakowa__czyli_marzenia_o_Manhattanie.html.
View in Google Scholar
5. Demel J.: Początki kolei żelaznej w Krakowie. Kraków Dawniej i Dziś, nr 6. Kraków 1954.
View in Google Scholar
6. Beiersdor f Z.: „Stary i Nowy Kleparz oraz Nowa Wesoła i Lubicz. Studium historyczno-urbanistyczne”. Kraków 1979–1981, mps w archiwum Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (dalej cyt. MWKZ), s. 3, 130, 175–177.
View in Google Scholar
7. Sulerzyska L.: „Główny dworzec kolejowy w Krakowie. Skrócona dokumentacja historyczna”. Kraków 1983, mps w archiwum MWKZ.
View in Google Scholar
8. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny Osobowy. Studium historyczno-konserwatorskie”. Kraków 1992, mps w archiwum MWKZ.
View in Google Scholar
9. Opracowanie wymienione w przypisie powyżej stanowiło podstawę artykułów Waldemara Komorowskiego: Pierwszy krakowski dworzec kolejowy (w sto pięćdziesiątą rocznicę budowy). „Rocznik Krakowski” 1994, t. 60, s. 75–94 oraz Stacja kolejowa Kraków Główny Osobowy. „Rocznik Krakowski” 1997, t. 63, s. 89–117.
View in Google Scholar
10. Od dłuższego czasu w przygotowaniu znajduje się opracowanie Marka Ćwikły „Krakowski węzeł kolejowy”, dotyczące krakowskiego węzła kolejowego, za którego udostępnienie składam autorowi podziękowania (dalej cyt. Ćwikła M.: „Krakowski węzeł”).
View in Google Scholar
11. Na początku 2014 r. Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANK) przejęło znaczną liczbę dotąd niemal niedostępnej dokumentacji z Archiwum Obszarowego Polskich Kolei Państwowych w Krakowie, co otwiera nowe możliwości przed badaczami dziejów kolei.
View in Google Scholar
12. Demel J.: Początki kolei…, s. 18–19.
View in Google Scholar
13. Atlas historyczny miast polskich (dalej cyt. Atlas historyczny). Red. R. Czaja. T. 5. Małopolska. Red. Z. Noga. Z. 1. Kraków. Red. Z. Noga. Kraków 2007, plan 1.23. Plan von Krakau mit Podgorze und der nächsten Umgebung, Olmütz 1847; Bieniarzówna J., Małecki M.J.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków w latach 1796–1918. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, J. Mitkowski. Kraków 1979, s. 46.
View in Google Scholar
14. Bieniarzówna J., Małecki M.J.: Dzieje Krakowa. T. 3…, s. 315.
View in Google Scholar
15. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 79–80; Dzieje kolei w Polsce. Red. D. Keller. Rybnik 2012, s. 426.
View in Google Scholar
16. Łukasik H., Turowicz A.: Twierdza Kraków znana i nieznana. Przewodnik turystyczny. Cz. 3. Żelazny pierścień. Międzyzdroje–Kraków 2002, s. 60.
View in Google Scholar
17. Płaszów 1912–2012. W stulecie przyłączenia do Krakowa. Red. M. Tutak. Kraków 2012, s. 59–126.
View in Google Scholar
18. Skucha P.: Kolej cyrkumwallacyjna, czyli pociągiem wzdłuż Alei Trzech Wieszczów. „Kraków” 2010, nr 12, s. 74–75.
View in Google Scholar
19. Garbacik R.: Historia kolei Kraków – Kocmyrzów. Kraków 1997.
View in Google Scholar
20. „Wiener Zeitung” 1908, Nr. 227, 2 Oktober, S. 13.
View in Google Scholar
21. Lulewicz D.: Z dziejów kolei w Krakowie. Dworzec towarowy i stacja Kraków Główny Zachód (1887–2010). „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2011, z. 29, s. 281–304.
View in Google Scholar
22. Skucha P.: Linia Kraków – Tunel, czyli podróż koleją do lat 30- tych. „Kraków” 2012, nr 3.
View in Google Scholar
23. Lulewicz D.: Z dziejów kolei w Krakowie. Przebudowa i modernizacja w latach 1939–1945. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2010, z. 27, s. 105–128.
View in Google Scholar
24. W 1959 r. znacznie sprawniejsza od parowej kolej elektryczna w Polsce docierała do ośrodków satelitarnych węzła warszawskiego, Łodzi, Górnego Śląska i Krakowa. Na pozostałych liniach wciąż niepodzielnie królowały parowozy lub nowocześniejsze od nich, lecz niewystarczające liczebnie wagony motorowe. Por. Frontczak F., Kuczborski S., Kuligowski K. et al.: 50 lat elektryfikacji PKP. Warszawa 1989, s. 131–132.
View in Google Scholar
25. Seibert K.: Plan…, s. 27.
View in Google Scholar
26. „Architektura” 1966, nr 11 (numer w całości poświęcony konkursowi na zagospodarowanie tej części Śródmieścia Krakowa).
View in Google Scholar
27. Warszawski M.: Prezydent zastanawia się czy warto budować parking przy dworcu PKP [online]. „Dziennik Polski” 2013, z 12 czerwca [dostęp: 30 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://www.dziennikpolski24.pl/pl/region/miasto-krakow/1277347-prezydentzastanawia-sie-czy-warto-budowac-parking-przy-dworcu-pkp.html.
View in Google Scholar
28. Numeracja linii kolejowych przyjęta według obowiązującej w PKP instrukcji Id-12 (D-29) Wykaz linii, por. PKP Polskie Linie Kolejowe SA Wykaz linii Id-12 (D-29). Tekst ujednolicony i zaktualizowany [online]. [dostęp: 27 lipca 2014 r.]. Dostępny w internecie: http://www.plk-sa.pl/files/public/user_upload/pdf/Akty_prawne_i_przepisy/Instrukcje/Wydruk/Wykaz_linii_Id-12.pdf.
View in Google Scholar
29. Pierwszy, podziemny hol kasowy oddano do użytku w 1997 r. W obecnej formie funkcjonuje on jako nowy Dworzec Główny – po kompleksowej przebudowie i zespoleniu z infrastrukturą komunikacji miejskiej. Por. Łazarczyk G.: Dworzec w Krakowie otwarty. Także dla pasażerów [online]. „Gazeta w Krakowie” [dodatek „Gazety Wyborczej”] 2014, z 14 lutego [dostęp: 19 lutego 2014 r.]. Dostępny w internecie: http://krakow.gazeta.pl/krakow/1,44425,15459461,Dworzec_w_Krakowie_otwarty__Takze_dla_pasazerow___ZDJECIA_.html.
View in Google Scholar
30. W najlepiej utrzymanym budynku koszarowym zespołu od 1992 r. ma siedzibę Muzeum Armii Krajowej.
View in Google Scholar
31. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Künstlichere Gestaltung der Eisenbahn. Bd. 7. Auflage 2. Berlin–Wien 1915, S. 13–16.
View in Google Scholar
32. „Stacja Kraków Osobowa, plan sytuacyjny, skala 1:1000, DOKP w Krakowie, 4 lutego 1948, nr Ps.-100” (aktualizowany w 1961 r. i później), w zbiorach autora, zob. il. na wklejce [s. 1].
View in Google Scholar
33. „Inwentaryzacja obiektów na stacji Kraków Główny Osobowy, skala 1: 1000, DOKP w Krakowie, nr zlec. 67112/812/69”, w zbiorach autora.
View in Google Scholar
34. Doskonałe pojęcie o rozplanowaniu najstarszego zespołu stacji daje „Plan przedłużenia linii kolejowej przez Wesołą”, ok. 1855, w zbiorach MHK, nr inw. MHK-259/VIII, zob. il. na wklejce [s. 2].
View in Google Scholar
35. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, plan nr 7. Hipotetyczna inwentaryzacja reliktów pierwszego dworca na planie z 1892 roku.
View in Google Scholar
36. Demel J.: Początki…, s. 22.
View in Google Scholar
37. Np. datowane na około połowę XIX stulecia dworce w Berlinie, Hanowerze, Lipsku, Wrocławiu. Por. Zwier z M., Ilkosz J.: Wprowadzenie. W: Wrocławskie dworce kolejowe. Red. M. Zwierz. Wrocław 2006, s. 7–8.
View in Google Scholar
38. Budowniczym pierwszego dworca krakowskiego był twórca dworca Kolei Górnośląskiej we Wrocławiu, Piotr Rosenbaum. Styl arkadowy (Rundbogenstil – styl okrągłołukowy) – popularny około połowy XIX w. styl stosowany głównie w budownictwie użyteczności publicznej, operujący elementami zapożyczonymi z architektury romańskiej i renesansowej, m.in. półkoliście zamkniętych arkad i otworów okiennych. Por. Koch W.: Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne. Przeł. W. Baraniewski et al. Warszawa 2011, s. 273, 472.
View in Google Scholar
39. Atlas historyczny, plan 1.1a. Stadt Krakau mit den Vorstädten Kleparz, Czarna Wieś, Piasek, Stradom, Wesoła, Smolensko u. Kazimierz, 1848 (w odbitce z 1856 r.).
View in Google Scholar
40. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 81. Największym wieloletnim użytkownikiem placów składowych po zachodniej stronie stacji były kopalnie okręgu jaworznickiego (tzw. Zagłębia Krakowskiego).
View in Google Scholar
41. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Drehscheiben. Bd. 3. Auflage 2. Berlin–Wien 1912, S. 428.
View in Google Scholar
42. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 36–38.
View in Google Scholar
43. Ibidem, il. 47.
View in Google Scholar
44. Ibidem, s. 40–42.
View in Google Scholar
45. Realizacja jednonawowej hali peronowej wiązała się z brakiem wolnego miejsca i w praktyce nie pozwalała na zwiększenie przepustowości stacji. Dla porównania, w 1904 r. we Lwowie zbudowano dwie nawy hali o wymiarach 150 na 67 m, a we Wrocławiu w latach 1899–1904 zrealizowano halę czteronawową o wymiarach 171 na 84 m.
View in Google Scholar
46. „Czas” 1887, nr 297, z 29 grudnia, s. 2.
View in Google Scholar
47. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, il. 41.
View in Google Scholar
48. Ibidem, s. 91–94; Program i warunki konkursu na plan regulacji wielkiego Krakowa. „Architekt” 1910, r. 11, z. 6–8, s. 88, 91–92, 98, 102, 108. Nowa lokalizacja dworca osobowego była jednym z podstawowych warunków tego konkursu i została uwzględniona we wszystkich projektach nań zgłoszonych.
View in Google Scholar
49. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 43.
View in Google Scholar
50. Kołodziej J.: Krakowskie tramwaje. Rybnik 2011, s. 20.
View in Google Scholar
51. „Czas” 1934, nr 325, z 25 listopada, s. 1.
View in Google Scholar
52. Wilenko L.: Spawane dachy peronowe na stacji Kraków-Osobowa. „Inżynier Kolejowy” 1936, nr 3, s. 112–115.
View in Google Scholar
53. Ćwikła M.: „Krakowski węzeł”; Scharf H.W.: Eisenbahnen zwischen Oder Und Weichsel. Die Reichsbahn im Osten bis 1945. Freiburg 1981, S. 42, 228.
View in Google Scholar
54. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 47.
View in Google Scholar
55. Atlas historyczny, plan 1.1a.
View in Google Scholar
56. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 45–47.
View in Google Scholar
57. Komorowski W.: „Stacje kolejowe: Kraków Płaszów, Kraków Prokocim, Kraków Bieżanów. Studium historyczno-konserwatorskie”. Kraków 2000, s. 7, mps w archiwum MWKZ.
View in Google Scholar
58. „Przebudowa budynku głównego na dworcu zachodnim w Krakowie, skala 1:100, DOKP w Krakowie, Wydział Drogowy, 1930” w zbiorach autora.
View in Google Scholar
59. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 47–49; Postgebäude auf dem Bahnhofe in Krakau, k.k. priv. Kaiser. Ferd. Nordbahn, Wien, März 1889 [Projekt budowy urzędu pocztowego], zob. rysunek na s. 264 w tym artykule.
View in Google Scholar
60. „Projekt rozszerzenia urzędu pocztowego na dworcu w Krakowie, Dyrekcja Kolei Państwowych w Krakowie, listopad 1922”, zob. rysunek u góry strony.
View in Google Scholar
61. „Projekt przebudowy budynku Urzędu Pocztowo-Telekom. »Kraków 2« przy Placu Kolejowym dla Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów w Krakowie, Dyrekcja Okręgu Poczt i Telegrafów w Krakowie, Wydział Budowlany, Kraków, lipiec 1947”, ANK, sygn. ABM, f. 393A.
View in Google Scholar
62. „Projekt adaptacji części magazynu ekspedycji bagażowej na toalety dla podróżnych, skala 1:50, DOKP w Krakowie, Zarząd Drogowy, nr D/6b-103/21/60, Kraków, 13 maja 1960”, w zbiorach autora.
View in Google Scholar
63. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Guterschuppen. Bd. 5. Auflage 2. Berlin–Wien 1914, S. 435; Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 67–68.
View in Google Scholar
64. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 63–65.
View in Google Scholar
65. Ibidem, il. 123.
View in Google Scholar
66. Ibidem, s. 66.
View in Google Scholar
67. W momencie likwidacji działa fortecznego przęsło wiaduktu nie blokowało widoczności pola ostrzału, tzw. równi ogniowej bastionu IV (Rakowickiego). Por. Łukasik H., Turowicz A.: Twierdza Kraków…, s. 40–42, 60.
View in Google Scholar
68. Überfahrt für die Warschauerstraβe bei Krakau, Maβtab 1:100, k.k. priv. Kaiser Ferdinands-Nordbahn, Wien, Mai 1875, reprod. w: Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, il. 139, zob. górną il. na s. 269 w tym artykule; „Czas” 1877, nr 66, z 22 marca, s. 2.
View in Google Scholar
69. „Linja Kraków – Miechów – Kozłów. Plan sytuacyjny, odcinek Kraków – Sudoł, podziałka 1:2000, Biuro Projektów i Studiów PKP, nr 1-V, 1932”, PKP SA, Oddział Gospodarowania Nieruchomościami (dalej cyt. PKP SA OGN) w Krakowie, niesygn.
View in Google Scholar
70. Było to popularne w czasie wojny budownictwo wznoszone na terenie krakowskiego (i nie tylko) węzła kolejowego. Por. „Ekspertyza wiązarów dachowych baraków mieszkalnych przy ul. Kamiennej 15 w Krakowie, DOKP w Krakowie, Zarząd Drogowy, nr 35/62, 1962”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
71. „Kraków – kotłownia OPL. Stara kotłownia przy ul. Pawiej. Dokumentacja architektoniczno-budowlana, inwentaryzacja, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 81245-1K, 27 grudnia 1981”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
72. Trzy projekty nastawni: Befehls-Stellwerk KF, Hauptbahnhof Krakau. Generaldirektion der Ostbahn, Krakau, den 20 VII 40, Bahnhof Krakau, Befehlstellwerk KF, Blatt 1-3, den 26 Juni 1942, Generaldirektion der Ostbahn (z polskim opisem, niedat.); „Projekt nastawni na dworcu osobowym w Krakowie, DOKP w Krakowie, nr B-bs.27”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn.
View in Google Scholar
73. „Stellwerk Nr 1, Warschauer Straße, Generaldirektion der Ostbahn, Krakau 14 VIII 1941”, dokumentacja budowlana, rachunki i kosztorysy, ANK, Teki Architektury i Urbanistyki (TAU), Budynki Użyteczności Publicznej (BUP), sygn. Varia 93, s. 4–33.
View in Google Scholar
74. Balińska G.M., Baliński J.A., Balińska D.: Krajobraz z koleją. Drogi żelazne Wielkopolski. Wrocław 2011, s. 183–184, 200–201. Omówiono tu oraz pokazano (na przykładach) ewolucję architektoniczną budynku nastawni na terenach pruskich (niemieckich).
View in Google Scholar
75. Na terenie obecnego węzła krakowskiego analogiczne obiekty wzniesiono na dworcu towarowym oraz stacjach Bieżanów i Mydlniki.
View in Google Scholar
76. „Regulamin tymczasowy prowadzenia robót w czasie przełączenia i uruchomienia nowych urządzeń z. r. k. z sygnalizacją świetlną w stacji Kraków Gł. Osob. od strony zachodniej. PKP Oddział Ruchowo Handlowy w Krakowie, 2 grudnia 1970”, PKP Polskie Linie Kolejowe SA (dalej cyt. PKP PLK SA), Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
77. „Projekt budynku spawalni dla rejonu budynków w Krakowie, DOKP w Krakowie, 15 kwietnia 1952”; „Projekt budynku ładowni akumulatorów przy ul. Pawiej w Krakowie, skala 1:100, DOKP w Krakowie, Wydział Drogowy, 10 lipca 1952, nr inw. B.bs.47”. PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
78. „Protokół z oddania do eksploatacji urządzeń bezpieczeństwa po kapitalnym remoncie w St. Kr. Główny, spisany dn. 15 V 56”; „Nastawnia KGB w st. Kraków Gł., DOKP w Krakowie, Zarząd Drogowy, nr inw. B.bs.-124 (niedat.)”, PKP PLK SA, Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
79. Związane z utrzymaniem taboru trakcyjnego (lokomotyw) budynki i urządzenia stanowiły od samego początku nieodłączne składniki krajobrazu kolejowego. Szerzej na temat zadań klasycznej parowozowni pisze Leon Stankiewicz, zob. Stankiewicz L.: Kolejowe urządzenia trakcyjne. Warszawa 1956. Por. też Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Lokomotivschuppen. Bd. 7. Auflage 2. Berlin– Wien 1915, S. 199–222.
View in Google Scholar
80. „Plan przedłużenia linii kolejowej przez Wesołą…”, zob. il. na wklejce [s. 2]. Od 1858 r. hala południowa należała do kolei CLB, a północna do KFNB.
View in Google Scholar
81. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Wasserstationen. Bd. 10. Auflage 2. Berlin–Wien 1923, S. 288.
View in Google Scholar
82. Łukasik H., Turowicz A.: Twierdza Kraków…, s. 40–41, 60; „Projekt für die Erweiterung der Geleise Anlagen beim k.k. Verpflegs Etablissement nächst des Nordbahnhofes in Krakau” (niedat.), Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), sygn. Dok.V.I.371.5.42, pl. 33.
View in Google Scholar
83. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 86. Szczegóły pierwotnego wyglądu tej hali z braku materiału ikonograficznego są trudne do odtworzenia.
View in Google Scholar
84. Stankiewicz L.: Kolejowe urządzenia…, s. 26–28.
View in Google Scholar
85. Był to standard wprowadzany w kolejnictwie na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę w celu obsługi dłuższych parowozów wojennych serii 52 i 42 (późniejsze Ty2 i Ty3), por. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Drehscheiben…, S. 433, 435.
View in Google Scholar
86. „Remont remizy parowozowej Kraków Główny, Centralne Biuro Studiów i Projektów Kolejowych, Oddział w Krakowie, 3 listopada 1955”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
87. Komorowski W., Grochows k a E.: „Stacja Kraków Główny…”, il. 33, 41.
View in Google Scholar
88. O tych oraz innych wagonach motorowych eksploatowanych w międzywojniu na terenie węzła krakowskiego piszą: Kroma R., Sosiński J., Zintel K.: Normalnotorowe wagony silnikowe PKP 1919–1939. Poznań 2011.
View in Google Scholar
89. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 61–62.
View in Google Scholar
90. Ibidem, s. 61–62.
View in Google Scholar
91. „Wiener Zeitung” 1909, Nr. 89, 20 April, S. 19. Wprowadzenie oleju opałowego wiązało się ze znacznym wzrostem cen węgla oraz z poważnym problem, jakim było zadymianie hal dworcowych przez opalane węglem parowozy. Por. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Heizölfeuerung. Bd. 6. Auflage 2. Berlin–Wien 1914, S. 151–156.
View in Google Scholar
92. Komorowsk i W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 53–54.
View in Google Scholar
93. Ibidem, s. 49–51.
View in Google Scholar
94. „Ul. Lubicz 10a, 10b, 10c, skala 1:50, DOKP w Krakowie, Oddział Drogowy, 23 marca 1936” (z odręcznymi korektami, kopia planu z opisem w jęz. niem.), w zbiorach autora.
View in Google Scholar
95. Ćwikła M.: „Krakowski węzeł”.
View in Google Scholar
96. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 68.
View in Google Scholar
97. Ibidem, s. 55.
View in Google Scholar
98. Ibidem, s. 62. Identyczne wieże wzniesiono już w okresie powojennym w Nowym Sączu i Tarnowie.
View in Google Scholar
99. Projekty, podzielone na typy (I–IV), były realizowane na rozbudowywanych w tym czasie stacjach wzdłuż całego przebiegu Kolei Północnej (od Wiednia do Krakowa).
View in Google Scholar
100. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 51–52, 56, 59–61.
View in Google Scholar
101. „Wiener Zeitung“ 1909, Nr. 60, 14 März, S. 17.
View in Google Scholar
102. We wrześniu 1939 r. budynki pod numerami 12, 14 i 16 częściowo ucierpiały na skutek bombardowania terenu stacji, co jest do dziś czytelne w postaci pęknięć oraz załamań struktury elewacji. Por. „Orzeczenie w sprawie stanu technicznego budynku PKP w Krakowie przy ul. Bosackiej 12. Instytut Techniki Budowlanej, Warszawa 1968”, w zbiorach autora.
View in Google Scholar
103. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 57–58.
View in Google Scholar
104. Ibidem, s. 58–59.
View in Google Scholar
105. „Wiadukt stalowy, nr inw. 4/031-00483/223”, dokumentacja, PKP PLK SA, Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
106. Obiekt ten posiadał swoją odmianę piętrową, murowaną, np. nastawnie budowane w latach 1883–1884 na trasie Galicyjskiej Kolei Transwersalnej.
View in Google Scholar
107. Na planie z 1948 r. zaznaczono jedynie fundament po rozebranym schronisku manewrowych.
View in Google Scholar
108. „Dziennik Polski” 1954, nr 218, z 12 września, s. 3.
View in Google Scholar
109. 1956–1976. XX lat biura Inwestycji PDOKP. Kraków 1976, s. 39; Ćwikła M.: „Krakowski węzeł”.
View in Google Scholar
110. „Projekt techniczno-roboczy konstrukcji nośnej napisów i oświetlenia neonowego nad kioskami PKP w Krakowie, zespół inżynierski, Spółdzielnia Pracy w Krakowie, marzec 1961”, PKP SA OGN w Krakowie, sygn. ZI 112.4-TR 12.02.
View in Google Scholar
111. Kołodziej J.: Krakowskie tramwaje…, s. 107.
View in Google Scholar
112. „Dziennik Polski” 1952, nr 218, z 11 września, s. 6.
View in Google Scholar
113. „Projekt techniczno-roboczy konstrukcyjny Dworzec PKS Kraków, Centralne Biuro Studiów i Projektów Transportu Drogowego i Lotniczego, Kraków, styczeń 1957”, ANK, sygn. ABM, f. 393.
View in Google Scholar
114. „Wstępny projekt konstrukcyjny. Budynek administracyjny z pralnią, „ORBIS” Kraków, Miastoprojekt Kraków, Biuro Projektów Budownictwa Ogólnego, Kraków, 1954. Znak: 0/421”, ANK, sygn. ABM, f. 393.
View in Google Scholar
115. „Dziennik Polski” 1961, nr 7, z 8/9 stycznia, s. 10.
View in Google Scholar
116. „Protokół z oddania do eksploatacji urządzeń bezpieczeństwa po kapitalnym remoncie…”; „Stacja Kraków Gł. Osobowy, plan sytuacyjny, skala 1:1000, DOKP w Krakowie, 1 października 1955, nr Ps-100”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
117. „Regulamin techniczny lokomotywowni I kl. w Krakowie, nr PF71/34/69, Kraków 9 maja 1969” s. 1–58, w zbiorach Pawła Terczyńskiego,
View in Google Scholar
118. Garbacik R.: Historia kolei…, s. 47–48.
View in Google Scholar
119. Ćwikł a M.: „Krakowski węzeł”; „Pawilon dworcowy Kraków Główny Osobowy, ul. Bosacka, stan istniejący, skala 1:500, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 1333-10B, 15 października 1964”, dokumentacja inwentaryzacyjna, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
120. „Dziennik Polski” 1964, nr 217, z 12 września 1964, s. 4. Tunel planowano oddać do użytku 1 maja, ale z przyczyn „obiektywnych” nie było to możliwe.
View in Google Scholar
121. „Rozwiązanie urbanistyczno-architektoniczne wyjścia na ul. Bosacką, Kraków Główny Pawilon dworcowy, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 1333-10B, 16 listopada 1964”; „Pawilon dworcowy Kraków Gł. Osobowy ul. Bosacka. Elewacje, skala 1:100, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 1775/64, październik 1964”. Dokumentacja projektowa, PKP SA OGN
View in Google Scholar
w Krakowie. niesygn., nlb.
View in Google Scholar
122. „Kosztorys nr 60165-177 O na wykonanie budynku rewidentów wagonów »zachód« – stacja Kraków Główny, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, 2 grudnia 1961”, PKP SA OGN w Krakowie,
View in Google Scholar
niesygn., nlb.
View in Google Scholar
123. Seibert K.: Plan…, s. 330. Latem 1985 r. przyszłe perony czwarty i piaty dopiero co wyłaniały się fundamentów i nic nie wskazywało na rychły koniec budowy.
View in Google Scholar
124. „Inwentaryzacja obiektów na st. Kraków Główny Osobowy, skala 1:1000, DOKP w Krakowie, nr zlec. 67112/812/69”, nlb., w zbiorach autora.
View in Google Scholar
125. „Stacja Kraków Główny – kotłownia zastępcza według nowej lokalizacji – bocznica do zasieków węglowych, skala 1:500, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 72030-5C, 26 wrzesień 1972”, dokumentacja projektowa, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
126. „Stacja Kraków. Projektowany układ torowy, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, Pracownia Centrum Komunikacyjnego, nr 74166-K, lipiec 1974” oraz „Przebudowa układu komunikacyjnego w centrum m. Krakowa. Kraków Gł. Os. Budowa układu torowego wraz z per. 4 i 5 oraz roboty towarzysz. Zad. I, skala 1:500, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, Pracownia Linii Stacji i Węzłów, nr zlec. 74220-159W/1034/78, czerwiec 1978”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
127. „Kraków, ul. Bosacka 6 – adaptacja pomieszczeń dla użytku drukarni kolejowej. Ekspertyza o stanie technicznym istniejących budynków, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 77260-2B, 21 września 1978”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn.,nlb.
View in Google Scholar
128. Gałat K.: Krakowskie małe metro [online]. Infotram. Portal tramwajowy w serwisie Transinfo.pl, 16 grudnia 2008 r. [dostęp: 27 września 2014 r.]. Dostępny w internecie: http://infotram.pl/text.php?from=main&id=21612#maintext.
View in Google Scholar
129. „Telegram służbowy DOKP Kraków, nr 1109. z dnia 18 grudnia 1968”; „Telegram służbowy DOKP Kraków, nr 108, z dnia 3 lutego 1971”, PKP PLK SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn.
View in Google Scholar
130. „Protokół spisany w dniu 9 maja 1977 w st. Kraków Gł. Osobowy w sprawie ustalenia zakresu robót estetyzacyjnych i I etapu wystroju wnętrz w budynku dworcowym”; „Pismo DOKP do Działu Budynków PKP w Krakowie, marzec 1979”, PKP SA OGN w Krakowie.
View in Google Scholar
131. „Dziennik Polski 1978, nr 241, z 23 października, s. 5.
View in Google Scholar
132. „PKP Oddział Zmechanizowanych Robót Drogowych Kraków, ul. Bosacka 32, przebudowa hali produkcyjnej, sierpień 1985”, PKP SA OGN w Krakowie, projekt, niesygn.
View in Google Scholar
133. „Telegram służbowy DOKP Kraków, nr 237/90, z dnia 24.05.1990”, PKP PLK SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn.
View in Google Scholar
134. Ćwikł a M.: „Krakowski węzeł”; „Telegram służbowy ROS Kraków, nr 1080, z dnia 24.09.1993”; „Telegram służbowy ROS Kraków, nr 972, z dnia 29.11.1994”, PKP PLK SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn.
View in Google Scholar
135. „Analiza wytrzymałości stropów w budynku dworca głównego PKP w Krakowie, Kraków, czerwiec – grudzień 1973”, s. 1–15, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.; Suler zyska L.: „Główny dworzec kolejowy…”, s. 29–32.
View in Google Scholar
136. „Projekt techniczny. Remont budynku dworca PKP, Kombinat Budownictwa Mieszkaniowego Zachód, Kraków, styczeń 1990”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
137. Projekty tych dekoracji przechowywane są w Centrum Kultury im. C.K. Norwida w Nowej Hucie.
View in Google Scholar
138. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 44.
View in Google Scholar
139. PKP. 35 lat Oddziału Budynków w Krakowie. 1961–1996. Kraków 1996, s. 6.
View in Google Scholar
140. „Centrum komunikacyjne miasta Krakowa, stacja Kraków Główny Osobowy, faza III, Agencja Centrum, spółka z o.o., Kraków, październik 1995”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
141. ARR: Budus nie dokończy dworca w Krakowie? [online]. Portal kurierkolejowy.eu, 8 listopada 2012 r. [dostęp: 22 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://www.kurierkolejowy.eu/aktualnosci/10872/Budus-nie-dokonczy-dworca-w-Krakowie.html; PKP SA: Kraków Główny: Porr dokończy remont dworca [online]. Portal kurierkolejowy.eu, 26 czerwca 2013 r. [dostęp: 30 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://www.kurierkolejowy.eu/aktualnosci/14660/Krakow-Glowny-Porr-dokonczy-remont-dworca.html.
View in Google Scholar
142. AJ: Kino, biuro albo muzeum. Jak wykorzystać krakowski dworzec? [online]. Portal kurierkolejowy.eu, 28 stycznia 2014 r. [dostęp: 19 lutego 2014 r.]. Dostępny w internecie: http://www.kurierkolejowy.eu/aktualnosci/17995/Kino-biuro-albomuzeum-Jak-wykorzystac-krakowski-dworzec.html.
View in Google Scholar
143. 1956–1976. XX lat…, s. 46; PKP Rejon Budynków Kraków – pisma dotyczące rozbiórki i likwidacji budynków z lat 1974–1979, PKP SA OGN w Krakowie. niesygn., nlb.
View in Google Scholar
144. „Kraków Główny – adaptacja wiaty przy wyjściu na ul. Dworcową, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 73225-1B, luty 1974”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar
145. Hajok D.: Archi-Szopa dla Galerii Krakowskiej [online]. „Gazeta w Krakowie” [dodatek „Gazety Wyborczej”] 2007, z 26 czerwca [dostęp: 26 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://krakow. gazeta.pl/krakow/1,35812,4255073.html.
View in Google Scholar
146. Gerber P., Urbaniak M.: Muzeum Przemysłu i Kolejnictwa na Śląsku w Jaworzynie Śląskiej – nowe formy ochrony zabytków w Polsce. W: Wrocławskie dworce…, s. 116–120.
View in Google Scholar
147. W programie rewitalizacji dzielnicy I Krakowa, na terenie której znajduje się stacja, nie ma mowy o rewitalizacji obszarów kolejowych. Załączony do tego programu plan historycznego zespołu miasta Krakowa w granicach określonych zarządzeniem Prezydenta RP z 8 września 1994 r. nie obejmuje terenu stacji (poza budynkiem dworca). Por. Lokalny Program Rewitalizacji Starego Miasta [online]. Miejska Platforma Internetowa Magiczny Kraków, 22 czerwca 2011 r. [dostęp: 28 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://rewitalizacja.krakow.pl/programy_rewitalizacji/7348,artykul,lpr_starego_miasta.html.
View in Google Scholar
148. Pomysł utworzenia na stacji Kraków Główny skansenu podjął Krakowski Klub Modelarzy Kolejowych w 1991 r., gromadząc zabytkowe egzemplarze taboru (głównie parowozy). Gospodarz miejsca, niezbyt zainteresowany pomysłem, zaproponował niefortunną lokalizację na przeznaczonym do likwidacji torowisku dawnej stacji Kraków Grzegórzki. Ostatecznie gromadzone lokomotywy trafiły do tworzonego skansenu w Chabówce.
View in Google Scholar
149. Istniejący od 2006 r. Krakowski Szlak Techniki z interesującego nas obszaru prezentuje tylko budynek dworca i wiadukt nad ul. Lubicz. Por. Krakowski Szlak Techniki [online]. Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie [dostęp: 30 czerwca 2014 r]. Dostępny w internecie: http://www.mimk.com.pl/krakowski-szlak-techniki.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

