Sztuka artystek polskich w latach 1939–2010 Część 1. Artystki w latach II wojny światowej

Autor

  • Justyna Kutrzeba

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.18

Abstrakt

THE ART OF POLISH WOMEN ARTISTS BETWEEN 1939 AND 2010. PART 1. WOMEN ARTISTS DURING WORLD WAR II

The outbreak of World War II interrupted the intense  artistic life in interwar Poland. The artists’ lives took different  turns. Some of them, including many women, escaped  from the Germans to Polish Borderlands (Kresy) in  the east. Such artists as Maria Jarema, Katarzyna Kobro,  Erna Rosenstein, Olga Siemaszkowa, or Zofia Woźna made  it to Lwów. A large group of Jewish artists from Warsaw, including  Estera Berenzweig, Fania Gelman, Natalia Landau,  Stanisława Centnerszwerowa and Helena Malarewicz-Krajewska,  went to Białystok. The refugees tried to survive by  adapting to the conditions enforced on them first by the invading  Soviets, and later, from June 1942, by the Germans.  Many women, especially the solitary, elderly, or ailing  ones, received help and support from the Central Welfare  Council (Rada Główna Opiekuńcza, RGO). The circle  of the Council’s associates included Maria Jarema, Anna  Śledziewska, Joanna Potrawiakowa and Elżbieta Wojtarkówna.  Women artists successfully managed mutual  aid institutions operating beyond the scope of the RGO.  Kawiarnia Plastyków, an artistic café that offered help to  impoverished artists in Kraków during the war, had its animateur  in Hanna Rudzka-Cybis.  Many women artists engaged themselves in underground  activity. Mobilization of women was also seen in  military organizations and auxiliary services. Women artists  joined the ranks of each of the military formations of the  underground in Poland, including the most prominent of  these, the Union for Armed Struggle-Home Army (Związek  Walki Zbrojnej–Armia Krajowa), which had as its members  Jadwiga Dessage, Janina Karbowska-Kluziewicz, Janina  Tollik, Maria Podlewska, Wiktoria Goryńska, Michalina  Krzyżanowska and Józefa Wnukowa. Maria Jarema joined  People’s Poland (Polska Ludowa), an underground organization  affiliated politically with Polish Workers’ Party.  The artists’ involvement with the underground more  often than not ended in their imprisonment, deportation  to a concentration camp, or death. Among the inmates of  the Pawiak prison in Warsaw were Maja Berezowska, Janina  Czarkowska, Wanda Jewniewicz, Kazimiera Kaczyńska,  Elżbieta Krajewska, Janina Marciniewska, Natalia Milicer-  Tołłoczko, Teresa Mycielska, Jadwiga Simon-Pietkiewiczowa,  Jadwiga Pruszkowska-Zaremska, Stanisława  Stelmaszewska-Panasowa, Jadwiga Szałan-Kopijowska  and Maria Zieleniewska. Some others, such as Janina Tollik,  Alina Szapocznikow, Natalia Milicer-Tołoczko, Jadwiga  Pruszkowska-Zaremska, were incarcerated at the KL  Auschwitz-Birkenau concentration camp. Ewa Brzezińska,  Kazimiera Kaczyńska, Elżbieta Krajewska and Luba Lurie  did not survive their imprisonment in the camp. Most of  the women artists were detained in the women’s camp at  Ravensbrück; that group included Maja Berezowska, Maria  Hiszpańska-Neumann, Helena Korzec, Aleksandra Kostecka,  Anna Lisowska, Wacława Lisowska, Janina Marciniewska,  Hanna Michalska, Karolina Olszyńska, Helena Perzyńska,  Zofia Pociłowska-Kahnn, Stefania Sieklucka, Anna  Sienkiewicz-Zieleńcowa, Jadwiga Simon-Pietkiewiczowa,  Stanisława Stelmaszewska-Panasowa, Jadwiga Szałan-Kopijowska,  Joanna Szydłowska and Łucja Wiślicka.  The women artists of Jewish descent suffered a terrible  fate. Very few of them lived to see the end of the war.  Ghettoized with the rest of the Jewish population of Poland  in the first place, they were later executed or killed in extermination  camps. Such was the lot of Stanisława Centnerszwerowa,  Dorota Berlinerblau-Seydenmanowa, Regina  Mundlak, Julia Acker, Aniela Menkes. Some of the Jewish  women artists survived the war with help from Poles, such  as Magdalena Gross, Erna Rosenstein, Elżbieta Hirżberżanka  and Gizela Hufnaglówna, while others, because they had  managed to escape far into the Soviet Union before the  German invasion, such as Hanka Lewkowiczówna, Mary  Liteuerówna, Anna Weingrün-Lieblich, Margit Reich-Sielska.  Those artists who left Poland before September 1939,  such as Berta Grünberg, Alicja Halicka, Mela Muter, or Teresa  Żarnowerówna, also lived through the war.  The wartime art of many of these women is a kind of a  memoir with information about places they had seen and  situations they were in; however, the most popular themes  of their paintings and drawings comprised portraits, flowers,  still lifes. Sculptures were rare occurrences in their oeuvres.  These warless, neutral works are meaningful evidences of  their authors’ need to forget about the atrocities of the war  and their urge to abreact. Changes of form as compared to  the works from the 1930s are rather infrequent, hence the  conclusion that Polish art stagnated during World War II. 

Bibliografia

1. Konstytucja marcowa w art. 96 stwierdzała, że wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Sąd Najwyższy, w orzeczeniu z 16 lutego 1924 r. wyjaśnił, że art. 96 konstytucji uchylił przepisy prawne ograniczające prawa publiczne kobiet. Zbiór orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Pierwszej (Cywilnej). Warszawa 1925, poz. 17.
View in Google Scholar

2. Agresja sowiecka na Polskę 17 września 1939 w świetle dokumentów. T. 1. Geneza i skutki agresji. Red. E. Kozłowski. Warszawa 1994, s. 87– 90; Szawłowski R.: Wojna polsko-sowiecka 1939. Warszawa 1995.
View in Google Scholar

3. Peiper T.: Pierwsze trzy miesiące. Kraków 1991, s. 242.
View in Google Scholar

4. Kwiatkowski T.: Płaci się każdego dnia. Kraków 1986, s. 65.
View in Google Scholar

5. Zimmerer K.: Życie codzienne krakowian w okupowanym mieście. W: Bednarek M., Gawron E., Jeżowski G., Zbroja B., Zimmerer K.: Kraków – czas okupacji 1939–1945. Red. A. Biedrzycka, J. Trześniowska. Kraków 2010, s. 197. Katalog wystawy stałej w Fabryce Emalia Oskara Schindlera, oddziale Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.
View in Google Scholar

6. Madajczyk C.: Generalna Gubernia w planach hitlerowskich. Studia. Warszawa 1961; idem: Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce.
View in Google Scholar

T. 1–2. Warszawa 1970; Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka 1939–1945. Red. nauk. S. Płoski. T. 1. 1939–1942; T. 2. 1943–1945. Warszawa 1970, passim.
View in Google Scholar

7. Pospieszalski K.M.: Hitlerowskie „prawo” okupacyjne w Polsce. Wybór dokumentów. Cz. 1. Ziemie „wcielone”. Poznań 1952; Cz. 2. Generalna Gubernia. Wybór dokumentów i próba syntezy. Poznań 1958, passim.
View in Google Scholar

8. Nazistowskie plany wyniszczenia narodu polskiego i zasiedlenia jego terytorium ludnością niemiecką stały się przedmiotem debaty Międzynarodowego Trybunału Norymberskiego. Akt oskarżenia został przygotowany na podstawie analizy dokumentacji niemieckiej przez delegację polską. Przedłożono go Międzynarodowemu Trybunałowi Wojskowemu w Norymberdze pod koniec 1945 r. German Crimes against Poland. 1. Official Report of the Polish Government to Be Submitted to Be International Military Tribunal. London 1945. Cyt. za: K l a fkowski A.: Obozy koncentracyjne hitlerowskie jako zagadnienie prawa międzynarodowego. Warszawa 1968, s. 9; Cyprian T., Sawicki J.: Sprawy polskie w procesie norymberskim. T. 1. Stenogram procesu. Cz. 8. Ludobójstwo. Poznań 1956.
View in Google Scholar

9. Rozprawa z elitami przywódczymi została zaplanowana jeszcze przed wybuchem wojny. Na sporządzonych uprzednio listach proskrypcyjnych, które obejmowały około 80 tysięcy osób, znajdowali się naukowcy, najczynniejsi działacze polityczni, działacze organizacji społecznych, nauczyciele, księża, prawnicy (głównie sędziowie), artyści oraz powstańcy śląscy i wielkopolscy. Akcja nosiła wówczas kryptonim Unternehmen Tannenberg i przeciągnęła się do wiosny. Szczególnie brutalny charakter miała na ziemiach włączonych do Rzeszy. Wiosną 1940 r. podobną akcję eliminowania inteligencji związanej światopoglądowo ze strukturami polityczno-ekonomicznymi państwa polskiego rozpoczęli Sowieci na zagarniętych Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej. Gr ze l ak C.: Kresy w czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku. Warszawa 1998.
View in Google Scholar

10. Kunert A.K.: Polska Golgota. W: Zagłada polskich elit. Akcja AB – Katyń. Warszawa 2006, s. 81.
View in Google Scholar

11. Agresja sowiecka na Polskę…, s. 87–90.
View in Google Scholar

12. Chrobak J.: Kalendarium. W: Jonasz Stern. Kraków 1984, s. 17. Katalog wystawy jubileuszowej w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych (dalej cyt. TPSP) w Krakowie, styczeń – luty 1985 r.
View in Google Scholar

13. Brakoniecki K.: Wileńskie środowisko artystyczne 1919–1945. Malarstwo, grafika, rzeźba, rysunek, fotografia. Olsztyn 1989, s. 54, 91. Katalog wystawy w Galerii Sztuki Współczesnej BWA w Olsztynie, czerwiec –sierpień 1989 r.
View in Google Scholar

14. Szarota T.: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Studium historyczne. Wyd. 4. rozsz. Warszawa 2010, s. 91.
View in Google Scholar

15. Ibidem, s. 118.
View in Google Scholar

16. Żarnowska A.: Kierunki aktywności zawodowej kobiet w Polsce XX wieku (do 1939 r.). W: Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Red. A. Żarnowska, A. Szwarc. Cz. 2. Warszawa 1995, s. 116–119; Kałwa D.: Wyboiste drogi równouprawnienia. Sytuacja kobiet w II Rzeczypospolitej. W: Czocher A., Kałwa D., Klich-Kluczewska B., Łabno B.: Wojna to męska rzecz?. Losy kobiet w okupowanym Krakowie w dwunastu odsłonach. Red. A. Biedrzycka. Kraków 2011, s. 11. Katalog wystawy w Fabryce Emalia Oskara Schindlera, oddziale Muzeum Historycznego Miasta Krakowa,
View in Google Scholar

16. listopada 2011 r. – 22 kwietnia 2012 r., kurator Beata Łabno.
View in Google Scholar

17. Kroll B.: Rada Główna Opiekuńcza 1939–1945. Warszawa 1985, s. 43.
View in Google Scholar

18. Bartoszewski W.: Oblicze kultury polskiej w konspiracji 1939– 1945. W: Inter arma non silent Musae. Wojna i kultura 1939–1945. Red. C. Madajczyk. Warszawa 1982, s. 272; Jaworska J.: Sztuka plastyczna w latach okupacji. W: Inter arma non silent Musae…, s. 326; Ma j ewski P.: Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945. Warszawa 2005, s. 101.
View in Google Scholar

19. Jaworska J.: Polska sztuka walcząca 1939–1945. Warszawa 1976, s. 9.
View in Google Scholar

20. Matusak P.: Edukacja i kultura Polski Podziemnej 1939–1945. Siedlce 1997.
View in Google Scholar

21. W Warszawie nie istniał Związek Zawodowy Polskich Artystów Plastyków, celowo niezarejestrowany przez środowisko z obawy przed Niemcami, którzy mogliby żądać od Związku współpracy i realizacjizadań propagandowych. W Krakowie sytuacja była odwrotna. ZZPAP działał przez pewien czas (do 1 czerwca 1941 r.) jako zaplecze organizacyjne Kawiarni Plastyków. Dzięki temu kawiarnia mogła prowadzić działalność samopomocową i kulturalną w oparciu o Związek. Jednak z drugiej strony Niemcom łatwiej było kontrolować środowisko i stosować naciski w celu wymuszenia współpracy.
View in Google Scholar

22. Rudzka-Cybis H.: „Historia Kawiarni Plastyków w Krakowie, ul. Łobzowska 3”. [Kraków b.d.], s. 4–5, mps w zbiorach Leszka Dutki w Krakowie.
View in Google Scholar

23. Ibidem, s. 2.
View in Google Scholar

24. Kroll B.: Rada Główna…, s. 466. Zob. także Homecka Z.: Wstęp do inwentarza zespołu akt Polskiego Komitetu Opiekuńczego Kraków-Miasto 1939–1945 i Miejskiego Komitetu Opieki społecznej 1945–1949, Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANK), Polski Komitet Opiekuńczy Kraków-Powiat (1939–1945), sygn. PolKO-P 555.
View in Google Scholar

25. Okońska A.: Malarki polskie. Warszawa 1976; Grońska M.: Zofia Stryjeńska. T. 1. Wrocław 1991; Str yjeńska Z.: Chleb prawie że powszedni. Pamiętnik. Oprac. M. Grońska. T. 1–2. Warszawa
View in Google Scholar

1995; Zofia Stryjeńska 1891–1976. Kraków 2008. Wystawa w Muzeum Narodowym w Krakowie (dalej cyt. MNK), październik 2008 r. – styczeń 2009 r. Po wojnie Zofia Stryjeńska opuściła Polskę, jak wiele osób związanych przed 1939 r. z obozem rządzącym. Początkowo mieszkała w Szwajcarii, potem przeniosła się do Francji. Przebywając na emigracji, utrzymywała się głównie z malowania portretów i projektowania kart świątecznych. Przygotowała także serię ilustracji ukazujących bożonarodzeniowe zwyczaje w Polsce. Ilustracje zamówiła u niej Polonia z Minneapolis do książki Treasured Polish Christmas Customs and Traditions wydanej w 1973 r. W tym też roku artystka otrzymała nagrodę Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego.
View in Google Scholar

26. Niemcy przemianowali placówkę na Städlisches Gewerbe Museum in Krakau. Muzeum Techniczno-Przemysłowe przestało istnieć w przedwojennym kształcie, zamknięta została ekspozycja muzealna, biblioteka i kino. Wydzielone pomieszczenia przeznaczono na magazyn, w którym ulokowano część zbiorów galerii malarstwa Muzeum Narodowego w Sukiennicach i innych krakowskich instytucji.
View in Google Scholar

27. Stryjeńska Z.: Chleb…, s. 273.
View in Google Scholar

28. Zofia Stryjeńska, Portret młodej kobiety z papierosem, po 1940, gwasz, papier, w zbiorach Muzeum Okręgowego w Radomiu.
View in Google Scholar

29. Zofia Stryjeńska, Dziewczyna z kwiatem we włosach, po 1940, gwasz, papier, reprod. w: Zofia Stryjeńska 1891–1976…, s. 326,
View in Google Scholar

nota kat. III. I.82.
View in Google Scholar

30. Zofia Stryjeńska, Wieczorne zmówiny, 1939–1940, tempera, papier, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar

31. Zofia Stryjeńska, Scena góralska, ok. 1940, gwasz, papier, w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem.
View in Google Scholar

32. Zofia Stryjeńska, Zbójnickie ognisko, po 1940, gwasz, papier, w zbiorach Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku.
View in Google Scholar

33. Zofia Stryjeńska, Matka Boska Góralska, po 1940, gwasz, karton, reprod. w: Zofia Stryjeńska 1891–1976…, s. 328, nota kat. III. I. 90.
View in Google Scholar

34. Zofia Stryjeńska, Matka Boska, 1941, gwasz, papier, tektura, w zbiorach Muzeum Okręgowego w Białymstoku.
View in Google Scholar

35. Stryjeńska Z.: Chleb…, s. 343.
View in Google Scholar

36. Zofia Stryjeńska, Namiastka kawy Enrilo. Henryka Francka Synowie S.A. Skawina, litografia, papier, druk plakatu Graphische Anstalt Akropol Krakau, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar

37. Wymienione prace w zbiorach Muzeum Śląska Opolskiego (Baca), Muzeum Narodowego w Szczecinie (Złote snopy), Muzeum Etnograficznego w Toruniu (Scena rodzajowa pod dębami, Scena góralska – skoki przez ognisko, Scena rybacka na strumieniu). Natomiast gotowe druki reklamowe zebrane w dwa albumy w posiadaniu Towarzystwa Przyjaciół Skawiny. Część prac Stryjeńskiej reprodukowana w: Zofia Stryjeńska 1891–1976…, s. 378–379, s. 384–386.
View in Google Scholar

38. Dobrowolski T.: Sztuka Krakowa. Kraków 1959.
View in Google Scholar

39. Okońska A.: Malarki…, s. 229.
View in Google Scholar

40. Pocztówki w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie (dalej cyt. MNW).
View in Google Scholar

41. Prace Janiny Broniewskiej znajdują się w zbiorach MNW, Muzeum Wojska Polskiego i Muzeum Mennicy Polskiej.
View in Google Scholar

42. Korespondencja i dokumenty Zofii Pugetowej oraz mps Jana Pugeta „Analiza formalna dzieła Zofii Pugetowej” w prywatnym archiwum rodziny Pugetów w Warszawie.
View in Google Scholar

43. Chrobaczyński J.: Postawy, zachowania, nastroje. Społeczeństwo Krakowa wobec wojny i okupacji 1939–1945. Kraków 1993.
View in Google Scholar

44. By nie odeszły w mrok zapomnienia. Udział kobiet polskich w II wojnie światowej. Red. Z. Polubiec. Warszawa 1976; Modelski L.: Wojenne dziewczyny. Kraków 2011; Michalska H.: Słownik uczestniczek walk o niepodległość Polski 1939–1945. Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej. Warszawa 1988.
View in Google Scholar

45. Więckowska H., Grycz J.: Słownik pracowników książki polskiej. Red. I. Treichel. Warszawa 1972.
View in Google Scholar

46. Piotrowski S.: Dziennik Hansa Franka. Warszawa 1956, s. 395–396.
View in Google Scholar

47. Kucia J.: Dyskusja o krakowskiej prasie konspiracyjnej 1939–1944. „Zeszyty Prasoznawcze” 1973, nr 1, s. 52.
View in Google Scholar

48. Kozanecki A.: Z dziejów konspiracyjnej PPR w Krakowskim. W: O ludziach i sprawie. Wspomnienia działaczy PPR z Krakowskiego. Kraków 1964, s. 393–436, 467–468.
View in Google Scholar

49. Maria Jarema, okładka książki Juliana Przybosia Póki my żyjemy, 1943, w zbiorach prywatnych, reprod. w: Jawor ska J.: Polska sztuka walcząca…, s. 84; Blum H.: Maria Jarema. Życie i twórczość 1908–1958. Kraków 1965, il. s. 27.
View in Google Scholar

50. Małodobry A.: Maria Jarema. Olszanica 2008, il. s. 16.
View in Google Scholar

51. Potem zastąpił ją na tym stanowisku Czesław Michalski.
View in Google Scholar

52. Satyra w konspiracji. Oprac. G. Załęski, wstęp S.R. Dobrowolski, A. Ryszkiewicz. Warszawa 1958; Dobrowolski S.R.: Przegrał wojnę głupi malarz. O roli satyry okupacyjnej. „Gazeta Krakowska” 1971, nr 240, z 9 października, s. 12; Jastrzębowski Z.: Kpina i terror. „Teksty” 1972, nr 3, s. 59–74; Smoleński S.: Od polityki do satyry. W: Akcja N. Wspomnienia 1941–1944. Red. H. Auderska, Z. Ziółka. Warszawa 1972, s. 181–224; Matusewicz C.: Humor, dowcip, wychowanie. Analiza psychospołeczna. Warszawa 1976; Jastrzębski Z.: Poetyka humoru lat okupacji 1939–1944, Warszawa 1986; Czocher A.: Humor w okupowanym Krakowie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2009, z. 27, s. 129–135.
View in Google Scholar

53. Wroński T.: Prasa krakowska z okresu okupacji hitlerowskiej w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1974, z. 1, s. 49–61; Jarowiecki J.: Katalog krakowskiej prasy konspiracyjnej 1939–1945. Kraków 1978; idem: Konspiracyjna prasa w Krakowie w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945. Kraków 1980; idem: Literatura i prasa w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945. Kraków 1980; Jarowiecki J., Wójcik E., Wójcik W.: Literatura pokolenia wojennego. Materiały bibliograficzne za lata 1945–1980. Kraków 1990, Jarowiecki J., Wójcik E.: Polska prasa konspiracyjna 1939–1945 i Powstania Warszawskiego w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej. Kraków 1992.
View in Google Scholar

54. Gawęda S.: Kobiety w tajnym nauczaniu w okupacyjnej Polsce. „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych” 1985, t. 35, cz. 16, s. 5–14.
View in Google Scholar

55. [St]: Szkoła Sztuk Pięknych dla kobiet. „Świat” 1908, nr 38, s. 12; Mączyński F.: Szkoła Sztuk Pięknych dla Kobiet w Krakowie. „Świat” 1911, nr 31, s. 7; Klein F.: Szkoła Sztuk Pięknych dla Kobiet w Krakowie. „Świat” 1912, nr 32, s. 12.
View in Google Scholar

56. W szkole Marii Niedzielskiej nauczano uczennice na oddziałach rysunku, malarstwa i sztuki stosowanej, a w okresie późniejszym także rzeźby. Niedzielska prowadziła zajęcia na kursie przygotowawczym oraz kursie malarstwa i rysunku dla dzieci.
View in Google Scholar

57. Sobieraj M.: Maria Jarema. Warszawa 1984.
View in Google Scholar

58. Wystawa malarstwa Marii Podlewskiej (1862–1948). Opole 1963. Katalog wystawy w Biurze Wystaw Artystycznych w Opolu; Okońska A.: Malarki…, s. 154–174.
View in Google Scholar

59. Kaczmarzyk W.: Straty wojenne Polski w dziedzinie rzeźby. Warszawa 1958.
View in Google Scholar

60. Nieliczne prace Krystyny Dąbrowskiej i fotografie rzeźb w posiadaniu rodziny brata artystki w Warszawie.
View in Google Scholar

61. Eichlerowa J.: Jedna z wielu – Krystyna Dąbrowska. „Dziennik Wielkopolski” 1946, z 3 marca, s. 11.
View in Google Scholar

62. Sitkowska M.: Wiktoria Goryńska 1902–1945. Warszawa 1977. Wystawa grafiki w MNW.
View in Google Scholar

63. Kolekcja drzeworytów Wiktorii Goryńskiej w zbiorach MNW.
View in Google Scholar

64. Podhorska-Okołów S.: Prace Michaliny Krzyżanowskiej. „Bluszcz” 1933, nr 5, s. 12–13; Dąbrowska M.: Dzienniki. T. 1. Warszawa 1988, s. 230–231; T. 4. Warszawa 1988, s. 272, 310, 326, 327, T. 5. Warszawa 1988, s. 60, 85; Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy (dalej cyt. SAP): Michalina Krzyżanowska. Hasło oprac. I. Balowa. T. 4. Red. J. Maurin Białostocka, J. Derwojed. Warszawa 1986, s. 307–309.
View in Google Scholar

65. Samotyhowa N.: Michalina Krzyżanowska. „Pion” 1935, nr 51, s. 4–5.
View in Google Scholar

66. Noce i dnie w obozie Auschwitz [z Agnieszką Weswli, historyczką seksualności, działaczką praw kobiet, współautorką powstającego filmu Noce i dnie w Auschwitz, rozmawia Jarosław Zalesiński] [online]. „Polska The Time”, z 11 lutego 2010 r. [dostęp: 6 maja 2011 r.]. Dostępny w internecie: http://portalwiedzy.onet.pl/4869,51172,1597482,1,czasopisma.html; Karwowska B.: Ciało, seksualność, obozy zagłady. Kraków 2009.
View in Google Scholar

67. Karwowska B.: Ciało, seksualność…, s. 75.
View in Google Scholar

68. Zieleniewska-Ginterowa M.: Z pobytu w celi małoletnich. W: Wspomnienia więźniów Pawiaka. Warszawa 1964, s. 191–204.
View in Google Scholar

69. Czuperska-Śliwicka A.: Cztery lata ostrego dyżuru. Wspomnienia z Pawiaka 1940–1944. Warszawa 1965, s. 82.
View in Google Scholar

70. Kurkiewiczowa W.: Za murami Monte. Wspomnienia z więzienia kobiecego Montelupich 1941–1942. Kraków 1968, s. 52; Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”. Twórczość plastyczna Polaków w hitlerowskich więzieniach i obozach koncentracyjnych 1939–1945. Warszawa 1975, s. 103.
View in Google Scholar

71. Oświęcim – malarstwo, rzeźba, grafika. Red. J. Domański. Kraków 1959; Katalog malarstwa. Obóz koncentracyjny Oświęcim w twórczości artystycznej, 3. Malarstwo. Oświęcim 1962. Tekst K. Smoleń, układ graf. J.A. Brandhuber; Poznański S.: Walka, śmierć, pamięć 1939–1945.W dwudziestą rocznicę powstania w warszawskim getcie 1943–1963. Warszawa 1963; Jawor ska J.: „Nie wszystek umrę…”…, passim; eadem: Pamięci artystów plastyków zmarłych w czasie wojny 1939–1945. Warszawa 1970, passim; eadem: Polska sztuka walcząca…; Cierpienie i nadzieja. Twórczość plastyczna więźniów obozu oświęcimskiego. Oprac. J. Dałek, T. Świebocka, T. Grabowski. Katowice 1989, passim.
View in Google Scholar

72. Stefańska I.: Muzeum w KL Auschwitz. „Przegląd Lekarski” 1982, nr 1–3, s. 111–117; Dunin-Wąsowicz K.: Życie kulturalne w obozach koncentracyjnych – kultura jako samoobrona. W: Inter arma non silent Musae…, s. 233.
View in Google Scholar

73. Władysław Siwek: kiedyś to namaluję... Oprac. J. Mateja, A. Siwek. Red. J. Mateja. Oświęcim 2000, s. 49.
View in Google Scholar

74. Księga Pamięci. Transporty Polaków do KL Auschwitz z Krakowa i innych miejscowości Polski południowej 1940–1944. Red. F. Piper, I. Strzelecka. T. 4. Warszawa–Oświęcim 2002, s. 2129, 2132–2134, 2147, 2185.
View in Google Scholar

75. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu powstało w lipcu 1947 r. na terenie byłego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Muzeum przyjęło postać przestrzennej ekspozycji, stworzonej przez samo miejsce, jakim był obóz z barakami dla więźniów, budynkami dla służb obozowych, administracji, urządzeniami służącymi do masowego mordowania ludzi oraz zapleczem gospodarczym i magazynowym. Jego organizacją zajęli się byli więźniowie, którym udało się przeżyć, m.in. Tadeusz Myszkowski, Jerzy Brandhuber i od 1950 r. Janina Tollik. Innych artystów byłych więźniów KL Auschwitz zatrudniano później w charakterze pracowników kontraktowych.
View in Google Scholar

76. Wymienione obrazy olejne reprodukowane w: Katalog malarstwa…, il. na s. 8–15.
View in Google Scholar

77. Prace Janiny Tollik przedstawiające życie więźniów KL Auschwitz reprodukowane w publikacjach: Oświęcim – malarstwo, rzeźba…; Katalog malarstwa…, passim; Poznański S.: Walka, śmierć, pamięć…, passim.
View in Google Scholar

78. Cierpienie i nadzieja…, s. 147.
View in Google Scholar

79. Kupiec J.: Auschwitz w rzeźbie ze zbiorów Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu. Oświęcim 2006, s. 53.
View in Google Scholar

80. Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”…, passim; Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939–1945. Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej. Warszawa 1988; Słownik pracowników książki polskiej…
View in Google Scholar

81. Informacje na temat życia i twórczości Mai Berezowskiej w Muzeum Mai Berezowskiej w Warszawie.
View in Google Scholar

82. Wszystkie portrety były własnością klubu byłych więźniarek Ravensbrück, zob. Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”…, il. 17, 19, 20.
View in Google Scholar

83. Część rysunków Mai Berezowskiej przedstawiających wykonane akwarelą projekty do szopki noworocznej i sceny z przedstawień z grudnia 1942 r. i stycznia 1943 r. zebrana w albumie wraz z innymi rysunkami artystki. Album był własnością Klubu byłych więźniarek Ravensbrück. Por.: Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”…, il. 31–40.
View in Google Scholar

84. Białostocki J.: Maria Hiszpańska-Neumann. Warszawa 1963.
View in Google Scholar

85. Fragment ustnej relacji w rozmowie z Janiną Jaworską. Zob. Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”…, s. 75.
View in Google Scholar

86. Wymienione rysunki tuszem Marii Hiszpańskiej-Neumann powstały w 1945 r. dla Klubu byłych więźniarek w Ravensbrück, reprod. w: Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”…, il. 155–158.
View in Google Scholar

87. Ibidem, s. 90–94.
View in Google Scholar

88. Ibidem, il. 341–343, 345. Rysunki w zbiorach Klubu byłych więźniarek w Ravensbrück.
View in Google Scholar

89. Reprod. w: Oskarżamy hitleryzm i hitlerowców o zbrodnie. Wystawa dla uczczenia artystów plastyków poległych, zamordowanych i więzionych 1939–1945, 22.VII–22.VIII 1965. Kraków 1965, il. 376, 377, 380. Wystawa Związku Polskich Artystów Plastyków w Krakowie i Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Krakowie. Rysunki w zbiorach Klubu byłych więźniarek Ravensbrück.
View in Google Scholar

90. Jadwiga Simon Pietkiewiczowa. Warszawa 1948.
View in Google Scholar

91. Oskarżamy hitleryzm i hitlerowców…, s. 140; Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”…, s. 126.
View in Google Scholar

92. Oskarżamy hitleryzm i hitlerowców…, s. 130; Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”…; Twórczość plastyczna Polaków…, s. 88–90.
View in Google Scholar

93. „Ocalały nie po to aby żyć, ale by dać świadectwo”. Życiorysy „królików” z Ravensbrück. [online]. [dostęp: 10 maja 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://jtajchert.w.interia.pl/zyciorysykrolikow.htm.
View in Google Scholar

94. List Stefanii Siekluckiej do Janiny Jaworskiej, cyt. za: Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”…, s. 89.
View in Google Scholar

95. Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”…, s. 101–102; „Ocalały nie po to aby żyć…
View in Google Scholar

96. Joanna Szydłowska pracowała jako nauczycielka rysunku w jednym z gimnazjów w Lublinie.
View in Google Scholar

97. Jaworska J.: „Nie wszystek umrę…”…, s. 101.
View in Google Scholar

98. Ibidem, s 101.
View in Google Scholar

99. Ibidem, s. 102.
View in Google Scholar

100. „Ocalały nie po to aby żyć…
View in Google Scholar

101. Dobraczewska W.: Kobiety z Ravensbrück. Warszawa 1964, s. 36–37. Zob. także Wińska U.: Więzi. Losy więźniarek z Ravensbrück. Gdańsk 1992.
View in Google Scholar

102. Cierpienie i nadzieja…, s. 26, 147.
View in Google Scholar

103. Ibidem, s. 26.
View in Google Scholar

104. Der Untermensch. Berlin 1935, cyt. za: Pemper M.: Prawdziwa historia listy Schindlera. Spisana przez V. Hertling i M.E. Müller. Przeł. A. Kuć. Warszawa 2006, s. 144–145.
View in Google Scholar

105. Mosse G.L.: Kryzys ideologii niemieckiej. Rodowód intelektualny Trzeciej Rzeszy. Przeł. T. Evert. Warszawa 1973; Grunberger R.: Historia społeczna Trzeciej Rzeszy. Przeł. W. Kalinowski. Warszawa 1994.
View in Google Scholar

106. Eisenbach A.: Hitlerowska polityka zagłady Żydów. Warszawa 1961; Gilbert M.: Holokaust. Ludzie, dokumenty, pamięć. Warszawa 2002; Gilbert M.: Atlas of the Holocaust. Oxford 1982; Goldhagen D.J.: Gorliwi kaci Hitlera. Zwyczajni Niemcy i Holocaust. Przeł. W. Horabik. Warszawa 1999.
View in Google Scholar

107. Agatstein-Dormontowa D.: Żydzi w Krakowie podczas okupacji niemieckiej. „Rocznik Krakowski” Kraków 1949–1957, t. 31. Kraków w latach okupacji 1939–1945. Studia i materiały, s. 183–224; Chrobaczyński J.: Polacy i Żydzi w Krakowie w latach 1939–1945. Stereotypy i rzeczywistość. Próba rekonstrukcji postaw i zachowań. W: Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego. Red. F. Kiryk. Przemyśl 1991; Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 5 Kraków w latach 1939–1945. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 2002, s. 95–162.
View in Google Scholar

108. Do końca 1941 r. Żydzi zaopatrywani byli w żywność, odzież i lekarstwa przez American Jewish Joint Distribution Committee (Amerykańsko-Żydowski Komitet Rozdzielczy), międzynarodowe organizacje szwajcarskie i szwedzkie oraz Międzynarodowy Czerwony Krzyż. Pomoc trafiała do działającej w getcie Żydowskiej Samopomocy Społecznej (ŻSS), organizacji, która rozdzielała dary najbardziej potrzebującym. W lipcu 1942 r., kiedy władze niemieckie niewiele już się liczyły z opinią międzynarodową, nastąpiła likwidacja Żydowskiej Samopomocy Społecznej. Nowa – Judische Unterstutzungsstelle (JUS) – nie spełniała należycie swojego zadania i oskarżana była o praktyki korupcyjne. Społeczności żydowskiej udzielała także pomocy polska Rada Główna Opiekuńcza (RGO). Rada współpracowała z ŻSS, a po jej likwidacji dotowała nową organizację JUS, mimo jej uzależnienia od Niemców. Pracownicy Rady wielokrotnie brali udział w przygotowywaniu kryjówek po stronie aryjskiej, zwłaszcza dla dzieci żydowskich. Z kolei Polski Komitet Opieki (PolKO), działający w ramach RGO, organizował kryjówki dla Żydówek z dziećmi w górskich wioskach. K rol l B.: Rada Główna…, s. 229; Berenstein T., Rutkowski A.: Pomoc Żydom w Polsce 1939–1945. Warszawa 1963; Losy żydowskie. Świadectwo żywych. Red. M. Turski. Warszawa 1996; Ma rks J.: The Hidden Children. London 1994; Rosenberg M.B.: Hiding to Survive. Stories of Jewish Children Rescued from the Holocaust. New York 1994.
View in Google Scholar

109. Kiełkowski R.: Zlikwidować na miejscu! Z dziejów okupacji hitlerowskiej w Krakowie. Kraków 1981, s. 26.
View in Google Scholar

110. Akcja Reinhard. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. Red. D. Libionka. Warszawa 2004; Eisenbach A.: Hitlerowska polityka zagłady Żydów. Warszawa 1961; Sandkühler T.: Endlösung in Galizien. Der Judenmord in Ostpolen und die Rettungs initiativen vom Berthold Beritz 1941–1944. Bonn 1996; Arad Y.: Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhardt Death Camps. Bloomington and Indianapolis 1987.
View in Google Scholar

111. „Biuletyn Związku Polskich Artystów Plastyków” 1970. Numer specjalny w 25. rocznicę zwycięstwa nad faszyzmem. Oprac. J. Jaworska. Red. A. Vetulani; Ma l inowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich w XIX i XX wieku. Warszawa 2000; Tanikowski A.: Malarze żydowscy w Polsce. Cz. 1. Warszawa 2006; Cz. 2. Warszawa 2007; Malinowski J., Brus-Malinowska B.: W kręgu École de Paris. Malarze żydowscy z Polski. Warszawa 2007; Artyści żydowscy w Krakowie 1873–1939 / Jewish artists in Kraków 1873–1939, Kraków 2008. Wstępy: J. Malinowski, N. Styrna. Wystawa w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Stara Synagoga 28 czerwca – 31 października 2008 r., kurator Eugeniusz Duda. Styrna N.: Zrzeszenie Żydowskich Artystów Malarzy i Rzeźbiarzy w Krakowie (1931–1939). Warszawa 2009; Zientara M.: Krakowskie środowisko artystyczne w latach II wojny światowej. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2009, z. 27, s. 21–47.
View in Google Scholar

112. Jaworska J.: Polska sztuka walcząca…, s. 108.
View in Google Scholar

113. Na czele Żydowskiej Organizacji Kulturalnej stali Emanuel Ringelblum, Abraham Guterman i Szachuno Zagan.
View in Google Scholar

114. Birnbaum I.: Non omnis moriar. Pamiętnik z getta warszawskiego. Warszawa 1982, s. 15, 58.
View in Google Scholar

115. Berman A.: Wos der gojr hot mir baszert. Mit jidn in Warsze 1939–1942 [Co mi przeznaczył los. Z Żydami w Warszawie 1939–1942]. Tel Aviv 1980, p. 158.
View in Google Scholar

116 Pawelec M.: Płomień zgasły przedwcześnie. Lidia Karakasz-Szole (1895–1943). „Awazymyz” 2011, z. 1, s. 1–2.
View in Google Scholar

117. ANK, Spis ludności żydowskiej miasta Krakowa przeznaczonej do wysiedlenia do getta, Starosta Miasta Krakowa – Der Stadthauptmann der Stadt Krakau 1939–1945, sygn. SMKr 773.
View in Google Scholar

118. Na temat dziejów krakowskiego getta pisali m.in. Pankiewicz T.: Apteka w getcie krakowskim. Kraków 1982; Biberstein A.: Zagłada Żydów w Krakowie. Kraków-Wrocław 1986; Nelken H.: Pamiętnik z getta w Krakowie. Przedmowa G. Hausner, wstęp i przypisy S. Wcisło. Toronto 1987; Samsonowska K.: Zagłada Żydów krakowskich. Przewodnik inspirowany filmem Stevena Spielberga „Lista Schindlera”. Kraków 1996; Jodłowiec-Dziedzic A.: Zagłada Żydów krakowskich 1939–1945. Kraków 2004; Zimmerer K.: Zamordowany świat. Losy Żydów w Krakowie 1939– 1945. Kraków 2004; Bednarek M., Gawron E., Jeżowski G., Zbroja B., Zimmerer K.: Kraków – czas okupacji…
View in Google Scholar

119. W getcie białostockim uwięziono m.in. Menasze i Erfaima Seidenbeutlów, Adolfa Behrmana, Tadeusza Bernsteina, Oskara (Ozjasza) Rozaneckiego, Abrahama Hirsza Frydmana, Wolfa Kapłańskiego, Izaaka Krzeczanowskiego, Natana Rozensztejna, Bencjona Rolnickiego, Chaima Tybera, Tobiasza Habra.
View in Google Scholar

120. Estera Amalia Mala – malarka kopistka [online]. 25 lipca 2011 r. [dostęp: 7 maja 2012 r]. Dostępny w internecie: http://aktazih3014627.blox.pl/2011/07/Estera-Amalia-Mala-malarka-kopistka.html.
View in Google Scholar

121. Tarnowska M.: Gela Seksztajn (1907–1943). Żydowska malarka w getcie warszawskim. Warszawa 2007.
View in Google Scholar

122. Około stu sto jej prac znajduje się w Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbuma w Warszawie (dalej cyt. ŻIH).
View in Google Scholar

123. Oskarżamy hitleryzm i hitlerowców…, s. 82.
View in Google Scholar

124. Z Hanną Rudzką-Cybisową rozmawia Tadeusz Kucharski. W: Hanna Rudzka-Cybis. Red. L. Dutka. Kraków [1996], s. 27.
View in Google Scholar

125. Loc. cit.
View in Google Scholar

126. Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie 1895–1939. T. 2. Oprac. Józef E. Dutkiewicz, J. Jeleniewska-Ślesińska, W. Ślesiński. Wrocław 1969, s. 400; Oskarżamy hitleryzm i hitlerowców…, s. 99; „Biuletyn Związku Polskich Artystów Plastyków” 1970. Numer specjalny…, s. 39.
View in Google Scholar

127. Weber H.: Wystawa w Pałacu Sztuki [dotyczy wystawy zbiorowej S. Centnerszwerowej]. „Nowy Dziennik” 1931, nr 32, s. 9; Malinowski J.: Grupa Jung Idysz i żydowskie środowisko nowej sztuki w Polsce 1918–1923. Warszawa 1987; idem: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich…, s. 230–233.
View in Google Scholar

128. Stanisława Centnerszwerowa o swej sztuce. „Opinia” 1929, nr 1, s. 9.
View in Google Scholar

129. Laut erbach A.: Żydzi a sztuki plastyczne. W: Almanach żydowski wydany przez Hermana Stachla zawierający szereg artykułów wybitnych literatów, polityków i publicystów oraz życiorysy czołowych postaci Małopolski Wschodniej. Lwów [1937], s. 59, 66; Lista strat kultury polskiej (1.IX.1939–1.III.1946). Oprac. B. Olszewicz. Warszawa 1947, s. 1; Sandel J.: Żydowscy artyści plastycy ofiary hitlerowskiej okupacji w Polsce. T. 1. Warszawa 1957, s. 33–36 (w jęz. jidysz); Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich…, s. 342–344, 347.
View in Google Scholar

130. Łabęcka A.: Kronika grupy „a.r.”. W: Grupa „a.r.”. 40-lecie Międzynarodowej Kolekcji Sztuki Nowoczesnej w Łodzi. Łódź 1971; Rottenberg A.: Łódzka „Forma” i problemy awangardy. „Roczniki Historii Sztuki” 1976, t. 11, s. 159–175.
View in Google Scholar

131. Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich…, s. 337–338.
View in Google Scholar

132. Menkesowa A.: [Wypowiedź artystki]. „Forma” 1934, nr 2, s. 17.
View in Google Scholar

133. Zob. Widziałem anioła śmierci. Losy deportowanych Żydów polskich w ZSRR w latach II wojny światowej. Świadectwa zebrane przez Ministerstwo Informacji i Dokumentacji Rządu Polskiego na Uchodźstwie w latach 1942–1943. Oprac. i wstęp M. Siekierski, F. Tych. Warszawa 2006.
View in Google Scholar

134. „Biuletyn Związku Polskich Artystów Plastyków” 1970. Numer specjalny…; Artyści żydowscy w Krakowie 1873–1939…; Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich…; Styrna N.: Artyści żydowscy w Krakowie 1873–1939. W: Artyści żydowscy w Krakowie 1873–1939…, s. 31–69; eadem: Zrzeszenie Żydowskich Artystów…
View in Google Scholar

135. Styrna N.: Zrzeszenie Żydowskich Artystów…, s. 267.
View in Google Scholar

136. „Biuletyn Związku Polskich Artystów Plastyków” 1970. Numer specjalny…, s. 25; Styrna N.: Artyści żydowscy w Krakowie…, s. 226; Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich…, s. 360–361.
View in Google Scholar

137. Weber H.: Wystawa rzeźb i ceramiki Hanki Lewkowiczówny. „Nowy Dziennik” 1938, nr 340, s. 17.
View in Google Scholar

138. Idem: Wystawa Heleny Grabschriftówny. „Nowy Dziennik” 1939, nr 94, s. 19–20.
View in Google Scholar

139. Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich…, s. 258; Piątkowska R.: Malarki warszawskiej grupy Kolor. „Aspiracje. Pismo warszawskich uczelni artystycznych” 2009, s. 2–9.
View in Google Scholar

140. Weinzieher M.: „Kolor”. Wystawa grupy malarskiej w Zw. Zaw. Polskich Art. Plastyków. „Nasz Przegląd” 1929, nr 20, s. 9.
View in Google Scholar

141. Mary Litauer, Sielanka, 1928, olej, reprod. w: „Ewa” 1929, nr 4, s. 4.
View in Google Scholar

142. Materiały do dziejów Akademii…, s. 424.
View in Google Scholar

143. Pokaz prac Margity Sielskiej oraz zbiorowej wystawy grafiki Ludwika Turowicza. Lwów 1933, s. 4–5. Katalog wystawy w TPSP Pięknych we Lwowie; J .O.: Wystawa wiosenna. „Wiek Nowy”
View in Google Scholar

1927, nr 7770, s. 4; Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich…, s. 98–99.
View in Google Scholar

144. Styrna N.: Zrzeszenie Żydowskich Artystów…, s. 266.
View in Google Scholar

145. Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich…, s. 257.
View in Google Scholar

146. Elżbieta Hirszberg, Dziewczyna z akwarium, 1928, olej, płótno, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar

147. Piątkowska R.: Malarki warszawskiej grupy Kolor…, s. 9.
View in Google Scholar

148. Loc. cit.
View in Google Scholar

149. Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich…, s. 25–- 258.
View in Google Scholar

150. Gizela Hufnagel, Pasieka, 1931, olej, płótno, w zbiorach ŻIH.
View in Google Scholar

151. Rozmowa Łukasza Guzka z Erną Rosenstein w 1992 roku. W: Erna Rosenstein. Red. J. Chrobak. Kraków 1992, s. 24.
View in Google Scholar

152. To we mnie trwa… [Rozmowa Zenony Macużanki z Erną Rosenstein]. W: Erna Rosenstein…, s. 52–53.
View in Google Scholar

153. Ibidem, s. 54–55.
View in Google Scholar

154. Ibidem, s. 55.
View in Google Scholar

155. Rozmowa Łukasza Guzka z Erną Rosenstein…, s. 27.
View in Google Scholar

156. Ibidem, s. 56–57.
View in Google Scholar

157. To we mnie trwa…, s. 60.
View in Google Scholar

158. SAP: Aniela Cukierówna. Hasło oprac. J. Sandel. T. 1, s. 125; Grońska M.: Nowoczesny drzeworyt polski (do 1945 roku). Warszawa
View in Google Scholar

1971, s. 201.
View in Google Scholar

159. Grońska M.: Nowoczesny drzeworyt…, s. 201.
View in Google Scholar

160. Awangarda artystyczna z kręgu KPP. Wystawa Grupy Krakowskiej 1932–1937. Red. A.M. Potocka, J. Chrobak. Kraków 1979. Katalog wystawy w TPSP w Krakowie, maj – czerwiec 1979 r.; Grupa Krakowska 1932–1994. Red. T. Rostkowska. Warszawa 1994. Katalog wystawy w Narodowej Galerii Sztuki Współczesnej Zachęta, 15 kwietnia – 15 maja 1994 r.; Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich…, s. 374; Styrna N.: Artyści żydowscy w Krakowie…, s. 60, 221; Zientara M.: Artystki polskie i ich sztuka 1900– 1939. Cz. 2. Przedstawicielki awangardy. „Krzysztofory. Zeszyty
View in Google Scholar

Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 220–221.
View in Google Scholar

161. Berta Grünberg, Pejzaż, ok. 1939, olej, płótno, w zbiorach ŻIH.
View in Google Scholar

162. Rozmowa Łukasza Guzka z Erną Rosenstein…, s. 11–13.
View in Google Scholar

163. Wystawa malarstwa Alicji Halickiej. Warszawa 1956. Katalog wystawy w Centralnym Biurze Wystaw Artystycznych w Warszawie; Halicka A.: Wczoraj. Kraków 1971; Ma l inowski J., Brus-Malinowska B.: W kręgu École de Paris…, s. 16–17, 28–30, 171–172; St y rna N.: Artyści żydowscy w Krakowie…, s. 60, 221–222; Zientara M.: Artystki polskie i ich sztuka 1900–1939. Cz. 3. Przedstawicielki koloryzmu. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2009, nr 27, s. 277–278.
View in Google Scholar

164. Bobrowska-Jakubowska E: Artyści polscy we Francji w latach 1890–1918. Wspólnoty i indywidualności. Warszawa 2004; Malarstwo polskie w kolekcji Ewy i Wojciecha Fibaków. Oprac. B. Brus-Malinowska. Warszawa 1992; Wier zbicka A.: École de Paris. Pojęcie, środowisko, twórczość. Warszawa 2004; Brus-Malinowska B.: Artyści polscy w Bretanii. W: Malarze polscy w Bretanii (1890–1939). Red. nauk. B. Brus-Malinowska, E. Micke-Broniarek. Warszawa 2005. Katalog wystawy w MNW; Mela Muter. Kolekcja Bolesława i Liny Nawrockich. Oprac. B. Brus-Malinowska, B. Nawrocki. Warszawa 1993. Katalog wystawy w MNW, 1993–1994.
View in Google Scholar

165. Brus Malinowska B.: Teresa Żarnowerówna. W: Artystki polskie. Red. nauk. A. Morawińska. Warszawa 1991, s. 368–369. Katalog wystawy w MNW.
View in Google Scholar

166. Lorentowi c z I.: Wspomnienie o Teresie. W: Mieczysław Szczuka. Oprac. A. Stern, M. Berman. Warszawa 1965, s. 146–148; Turowski A.: Teresa Żarnower. In: Constructivism in Poland 1923– 1936. Rijksmuseum, Kröller-Müller. Otterlo 1973, pp. 146–148; idem: Konstruktywizm polski. Próba rekonstrukcji nurtu (1921–1934). Wrocław 1981, passim.
View in Google Scholar

167. Stern A.: Europa. Warszawa 1929 (okładka).
View in Google Scholar

168. Zaremba Z.: Obrona Warszawy. Lud Polski w obronie stolicy (wrzesień 1939). New York 1942.
View in Google Scholar

169. Porębski M.: Maria Jarema. Warszawa 1958; Blum H.: Maria Jarema…; Maria Jarema 1908–1958. Rzeźby – obrazy – rysunki. Oprac. A. Tyczyńska-Skromny. Warszawa 1978. Katalog wystawy w Muzeum im. Xawerego Dunikowskiego, oddziale MNW, listopad 1978 r. – styczeń 1979 r.; Sobieraj M.: Maria Jarema…; Maria Jarema. Kraków 1988. Katalog wystawy w Galerii Krzysztofory w Krakowie, 1988–1999; Ilkosz B.: Maria Jarema 1908–1958. Wrocław 1988; Małodobr y A.: Maria Jarema…
View in Google Scholar

170. Maria Jarema, Kompozycja figuralna, 1941, tempera, papier, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar

171. Maria. Jarema, Siedząca kobieta, 1942, gwasz, akwarela, papier, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar

172. Maria Jarema, Bez tytułu, 1941, akwarela, gwasz, papier, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar

173. Maria Jarema, Postacie w pejzażu, 1. poł. l. 40. XX w., tempera, papier, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar

174. Maria Jarema, Kompozycja figuralna, 1942, tempera, papier, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar

175. Maria. Jarema, Plaża, 1942, tempera, tektura, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar

176. Maria Jarema, Pejzaż – taniec, 1945, olej, tektura, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar

177. Małodobry A.: Maria Jarema…, s. 16.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

17.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Kutrzeba, J. (2026). Sztuka artystek polskich w latach 1939–2010 Część 1. Artystki w latach II wojny światowej. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 32, 363-396. https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.18