Plac Szczepański
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2015.13Abstrakt
SZCZEPAŃSKI SQUARE
It was during the first decade of the nineteenth century that the square acquired a form similar to what it is today. In 1801, St Stephen’s Church and the Chapel of SS Matthias and Matthew were demolished; in 1802, the parish school shared their lot, as did the barracks (and the former Jesuit novitiate) probably around 1809. The successive stages in the liquidation of buildings in the area were represented in the street plan developed by Ignacy Enderle as a result of the first accurate survey of the place. We do not know what the Austrians envisaged for the square; their plans might include elements of spatial arrangement going beyond pure utilitarian functionality. Still, by 1809 the square was not furnished with anything of aesthetic quality; it was made into a regular marketplace and, consequently, designated as a market square, although its current name, plac Szczepański (literally translatable as St Stephen’s Square), has been in popular use since the origins of the place. The brief period in which Krakow was part of the Duchy of Warsaw (1809–1815) was not marked by anything special in terms of urban development. The public space that had only just been laid out remained disorderly, while the surrounding buildings preserved their original form. A stone plaque from that era, set into the facade of one of the houses and inscribed with an ephemeral name of the place (plac Gwardii Narodowej, or National Guards Square), has survived to this day.
Bibliografia
1. Drobner B.: To już tak dawno. W: Kopiec wspomnień. Wyd. 2, rozsz. Red. J. Gintel. Kraków 1964, s. 7.
View in Google Scholar
2. Urządzenie placyku przed kościołem św. św. Piotra i Pawła czy wykorzystanie perspektywy ulicy św. Jana dla wyeksponowania sylwety kościoła Pijarów (1759–1761), zob. Komorowski W., Follprecht K.: Rozwój urbanistyczno-architektoniczny Krakowa intra muros w czasach nowożytnych. W: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta. Red. J. Wyrozumski. Biblioteka Krakowska, nr 150. Kraków 2007, s. 218, 267.
View in Google Scholar
3. Pevsner N.: Historia architektury europejskiej. Warszawa 1976, s. 224–225; Koch W.: Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne. Warszawa 1996, s. 402–403.
View in Google Scholar
4. Rederowa D.: Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796–1809). Cz. 2. Zagadnienia ustrojowe i ekonomiczno-społeczne. „Rocznik Krakowski” 1962, t. 36, z. 1, s. 11; Bukowski W., Noga Z.: Ustrój miasta Krakowa w XIII–XVIII wieku. W: Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Katalog wystawy. Red. nauk. G. Lichończak-Nurek. Kraków 2007, s. 67. Wystawa w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, pałac Pod Krzysztofory, 5 czerwca – 19 listopada 2007 r. Kurator Grażyna Lichończak-Nurek; Ordynacja dla miasta Krakowa z 1778 roku. Wyd. G.M. Kowalski. Kraków 2008, s. V–VII.
View in Google Scholar
5. Zob. Miłobędzki A.: Zarys dziejów architektury w Polsce. Wyd. 3. Warszawa 1978, s. 235.
View in Google Scholar
6. Rederowa D.: Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796–1809). Cz. 1. Zagadnienia urbanistyczne. „Rocznik Krakowski” 1957–1959, t. 34, z. 2, s. 168.
View in Google Scholar
7. Ibidem, s. 153–176.
View in Google Scholar
8. Grodziska K.: Cmentarz Rakowicki w Krakowie. Wyd. 2 uzup. i popr. Kraków 1987, s. 19–20.
View in Google Scholar
9. Rederowa D.: Studia…. Cz. 1, s. 176.
View in Google Scholar
10. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna i architektoniczna senatu Wolnego Miasta Krakowa w latach 1815–1846. Studia i Materiały do Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki, t. 4. Warszawa 1963, s. 33; Fr ycz J.: Restauracja i konserwacja zabytków architektury w Polsce w latach 1795–1918. Warszawa 1975, s. 20–25.
View in Google Scholar
11. Bąkowski K.: Kronika krakowska 1796–1848. Cz. 1. od r. 1796 do 1815. Biblioteka Krakowska, nr 27. Kraków 1905, s. 20.
View in Google Scholar
12. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 37.
View in Google Scholar
13. Rederowa D.: Studia…. Cz. 1, s. 108.
View in Google Scholar
14. Z dziejów krakowskich cechów – msze cechowe w kościele św. Macieja. Oprac. K. Follprecht. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2011, r. 17, s. 183.
View in Google Scholar
15. Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego. Wyd. S. Estreicher. T. 2. Biblioteka Krakowska, nr 41. Kraków1909, s. 215.
View in Google Scholar
16. Ibidem, s. 216.
View in Google Scholar
17. Rederowa D.: Studia… Cz. 1, s. 107.
View in Google Scholar
18. Plan miasta Krakowa Ignacego Enderle z lat (1802–1805) 1807–1808 tak zwany Senacki wraz w wykazem realności miasta z początku XIX wieku. Wyd. H. Műnch. Kraków 1959, s. 6.
View in Google Scholar
19. Ibidem, s. 17, także 5 i 90.
View in Google Scholar
20. Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego… T. 1, s. 215.
View in Google Scholar
21. Richter K.: „Kadaster miasta Krakowa z wieku XIX, XVIII, XVII”. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, rkps nr inw. R 413, s. 50.
View in Google Scholar
22. Linde S.B.: Słownik języka polskiego. Wyd. 2. popr. i rozsz. T. 5. Lwów 1859, s. 177–178.
View in Google Scholar
23. Katalog dawnych map wielkoskalowych Krakowa XVI–XIX wieku. Red. M. Odlanicki-Poczobutt. Warszawa–Kraków 1981, s. 94: opis planu i okoliczności jego powstania.
View in Google Scholar
24. Korzystano z XXVI sekcji drugiej kopii pierworysu, przechowywanej w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, nr inw. 42/VIIIa, reprodukowanej w Katalogu dawnych map…, s. 121. Ukazano w niej obrysy budynków oraz posesji bez podziałów wewnętrznych; szczegóły te podaje wersja opublikowana w Planie miasta Krakowa…, tabl. XXVIII.
View in Google Scholar
25. Wykaz właścicieli znajduje się w „księgach czynszu miejskiego”, wykonanych ostatniej fazie opracowania planu, zob. Katalog dawnych map…, s. 94.
View in Google Scholar
26. Gir t ler K.: Opowiadania. T. 1. Pamiętnik z lat 1803–1831. Przedm., wybór tekstu Z. Jabłoński, oprac. i przypisy Z. Jabłoński, J. Staszel. Kraków 1971, s. 404–405.
View in Google Scholar
27. Plan miasta Krakowa…, s. 17.
View in Google Scholar
28. Ibidem, sekcja 33.
View in Google Scholar
29. Kwestię szczegółowo referują: Bąkowski K.: Teatr krakowski 1780–1815. Biblioteka Krakowska, nr 37. Kraków 1907, s. 43–44; Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów. Kraków 1982, s. 30.
View in Google Scholar
30. Bąkowski K.: Teatr krakowski…, s. 44.
View in Google Scholar
31. Chmiel A.: Szkice krakowskie. Biblioteka Krakowska, nr 100. Kraków 1939–1947. Plac Szczepański w Krakowie przed stu laty, s. 188–189. Więcej informacji na temat składu Gwardii, okoliczności jej powstania i funkcjonowania zob. Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego… T. 1, s. 201–202.
View in Google Scholar
32. Supranowicz E.: Nazwy ulic Krakowa. Kraków 1995, s. 164.
View in Google Scholar
33. Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego… T. 1, s. 201.
View in Google Scholar
34. Supranowicz E.: Nazwy ulic…, s. 164.
View in Google Scholar
35. Tomkowicz S.: Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Biblioteka Krakowska, nr 63–64. Kraków 1926, s. 89.
View in Google Scholar
36. Przykładem napis „ulica Szczepańska” na planie z roku 1836, przy południowej pierzei placu, zob. Borowi e j ska-Bi rkenma j e -rowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, rys. 46.
View in Google Scholar
37. Wydany drukiem w 1812 r., rycina Michała Stachowicza.
View in Google Scholar
38. Sierakowski S.: Architektura obejmująca wszelki gatunek murowania i budowania. Kraków 1812, t. 2, ostatnia tablica, s. nlb.
View in Google Scholar
39. Na cokole miały być umieszczone cztery alegoryczne postaci, personifikujące rzeki płynące w krajach, gdzie Legiony odniosły zwycięstwa (Pad, Dunaj, Wisła i Tag). Na ścianach obelisku miały znaleźć się przedstawienia bitewne z nazwami miejscowości.
View in Google Scholar
40. Rusińska-Pacula S., Łukacz M., Karbowski A.: „Studium urbanistyczno-konserwatorskie bloku nr 12 w Krakowie” [zespół zabudowy między placem Szczepańskim i ulicami Św. Tomasza, Sławkowską oraz Szczepańską]. Kraków 1977, s. 150, Miejskie Biuro Projektów w Krakowie, mps w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków (dalej cyt. WUOZ) w Krakowie.
View in Google Scholar
41. Rozważano ją już w czasach austriackich, zob. Plan miasta Krakowa…, tabl. XXVIII.
View in Google Scholar
42. Chmiel A.: Szkice krakowskie…, s. 188.
View in Google Scholar
43. Kawecki S.: Opis miasta Krakowa w obrębie okopów w r. 1836. Wyd. A. Chmiel. Biblioteka Krakowska, nr 65. Kraków 1927, s. 37.
View in Google Scholar
44. O Tomaszu Marciszewskim następująco pisze: Gir tler K.: Opowiadania. T. 1…, s. 302: „Ten, biednym chłopakiem będąc, za czasów austriackich nosił po mieście różne – na koszyku przewieszonym przez siebie – ciasteczka, żyjąc skąpo uzbierał trochę grosza, uczył się miodziarstwa, założył szynczek miodu, wiodło się tak, iż się zdało, że z próżnej beczki Tomaszek potrafi miodu utoczyć; znano go pod nazwą Tomaszka. Tomaszek się ożenił, Tomaszek kupił wielką kamienicę, otwarł handel miodu i woskowych wyrobów…”.
View in Google Scholar
45. Chmiel A.: Szkice krakowskie…, s. 185–190. O widoku pisze też: Jóźkiewicz K.: Zabytkowy Kraków w malarstwie XIX w. „Biuletyn Krakowski” 1960, t. 2, s. 79.
View in Google Scholar
46. Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANK), Akta Budownictwa Miejskiego, sygn. 201.
View in Google Scholar
47. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 102, 106.
View in Google Scholar
48. Kawecki S.: Opis miasta Krakowa…, s. 17.
View in Google Scholar
49. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 101–103.
View in Google Scholar
50. Rederowa D.: Studia… Cz. 1, s. 176. Zob. też Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 35–46; Małecki J.M.: Pod rządami austriackimi i w Księstwie Warszawskim (1796–1815). W: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków w latach 1796–1918. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, J. Mitkowski. Kraków 1979, s. 37.
View in Google Scholar
51. Kawecki S.: Opis miasta Krakowa…, s. 36.
View in Google Scholar
52. Ibidem, s. 37.
View in Google Scholar
53. Chmiel A.: Szkice krakowskie…, s. 186.
View in Google Scholar
54. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 79. Tytułem uzupełnienia należy dodać, że przeważająca część fundamentów zarówno budowli sakralnych, jak i kolegium jezuickiego przetrwała.
View in Google Scholar
55. Datowanie wynika z konfrontacji planu Senackiego z planem Krakowa z 1836 r., reprodukowanym m.in. w: Kawecki S.: Opis miasta Krakowa…, pierwsza wkładka.
View in Google Scholar
56. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 53.
View in Google Scholar
57. Kalinowski W., Trawkowski S.: Uwagi o urbanistyce i architekturze miejskiej Królestwa Kongresowego w I połowie XIX wieku. „Studia i Materiały do Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki” 1956, t. 1; Kalinowski W.: Rozwój i przebudowa miast polskich w okresie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1998, t. 43, nr 1–2, s. 23–61.
View in Google Scholar
58. Różniły się szczegółami wynikającymi z tematyki oraz etapowym odchodzeniem od idei fontanny, z której miał wyrastać obelisk. W Monumencie Wdzięczności, z herbami „państw opiekuńczych” (Rosja, Austria, Prusy), zachowane jeszcze zostały personifikacje bóstw rzecznych i zbiornik wodny. W wersji drugiej personifikacje zostały zastąpione płaskorzeźbami z przedstawieniami wojowników z tarczami herbowymi, a zbiornik wodny usunięty. Wreszcie w pomniku poświęconym Kościuszce aspekt wody został zupełnie zarzucony, a głównym elementem narracji miały stać się tablice ze scenami z życia bohatera oraz plakiety z herbami. Zob. Michalczyk Z.: Michał Stachowicz (1768–1825). Krakowski malarz między barokiem a romantyzmem. T. 1. Warszawa 2011, s. 212–215 (Michalczyk nie łączy pomnika Kościuszki z placem Szczepańskim). Zob. także Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 102; Lubicz-Pachoński J.: Kościuszko w Krakowie. Kraków 1952, s. 112. Pomnik miał być „zdobny dwoma pasami płaskorzeźb: jednopolowym górnym i trójpolowym dolnym. Projektodawca przedstawił do wyboru dwa rozwiązania: »międzynarodowe« i »polskie«. W obu odmianach miały się powtarzać w polach górnych herby Polski, Litwy i Krakowa oraz podobizna Kościuszki. Naczelnik miał być utrwalony albo z szablą w ręku w czasie przysięgi, albo w wieku starszym, uwieńczony wawrzynem. Trzypolowy pas dolny przewidywał: w górze nawę kraju lub miasta, związanego z działalnością Kościuszki, w środkowym polu, jako element dekoracyjny, lufę armatnią, w dolnym płaskorzeźby figuralne, wyjaśniające umieszczenie nazwy górnej”.
View in Google Scholar
59. Bęczkowska U.: Karol Kremer i krakowski Urząd Budownictwa w latach 1837–1860. Red. W. Bałus. Ars Vetus et Nova, t. 31. Kraków 2011, il. 170.
View in Google Scholar
60. Chmiel A.: Szkice krakowskie…, s. 186.
View in Google Scholar
61. Komorowski W.: Architektura Rynku Głównego w Krakowie od założenia do dzisiaj. W: Rynek krakowski odkryty na nowo. Red. nauk. E. Firlet. Biblioteka Krzysztoforska, nr 6. Kraków 2014, s. 223.
View in Google Scholar
62. Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego… T. 2, s. 230–231.
View in Google Scholar
63. Kawecki S.: Opis miasta Krakowa…, s. 37.
View in Google Scholar
64. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, ryc. 76 na s. 100.
View in Google Scholar
65. Demel J.: Stosunki gospodarcze i społeczne Krakowa w latach 1846–1853. Biblioteka Krakowska, nr 107. Kraków 1951, s. 288.
View in Google Scholar
66. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 132–133. Oświetlenie tego rodzaju, zainicjowane jeszcze przez Austriaków, funkcjonowało do lat sześćdziesiątych XIX w., a w niektórych częściach Krakowa nawet do końca XIX w.
View in Google Scholar
67. Kawecki S.: Opis miasta Krakowa…, s. 37.
View in Google Scholar
68. Duda J.: Bruki w krajobrazie Krakowa. Kraków 1998, s. 42.
View in Google Scholar
69. Ibidem, wkładka po s. 44.
View in Google Scholar
70. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 131; Tobi a s z M.: Historia kanałów miasta Krakowa. W: Kanały zabytkowego Krakowa. Kraków 1976; Lule -wicz D.: Regres, stagnacja, postęp? W poszukiwaniu nowoczesnego oblicza Krakowa czasów Wolnego Miasta. W: Wolne Miasto Kraków. W poszukiwaniu nowoczesności. Kraków 2015, s. 196–201. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, pałac Pod Krzysztofory, 9 maja – 15 listopada 2015 r. Kurator Dominik Lulewicz.
View in Google Scholar
71. Purchla J.: O architekturze krakowskiej połowy XIX wieku. „Rocznik Krakowski” 1987, t. 53, s. 121, 124.
View in Google Scholar
72. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 131.
View in Google Scholar
73. Wykazała to m.in. inwentaryzacja przeprowadzona w latach siedemdziesiątych XX w. Zob. Tobiasz M.: Historia kanałów…
View in Google Scholar
74. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 131.
View in Google Scholar
75. Katalog dawnych map…, s. 185. Stan ten pokrywa się częściowo z projektem z 1820 r., zob. Lul ewi c z D.: Regres, stagnacja…, s. 200–201.
View in Google Scholar
76. Lulewicz D.: Regres, stagnacja…, s. 200.
View in Google Scholar
77. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 102, 131.
View in Google Scholar
78. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 30.
View in Google Scholar
79. Ibidem, s. 30, 34–35.
View in Google Scholar
80. Lepiarczyk J.: Działalność architektoniczna Sebastiana Sierakowskiego. Projekty klasycystyczne i neogotyckie (1777–1824). „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego CLXXV. Prace z Historii Sztuki” 1968, z. 7, s. 16–18, ryc. 48–52; Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 53–60.
View in Google Scholar
81. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 66.
View in Google Scholar
82. Bęczkowska U.: Karol Kremer…, s. 426.
View in Google Scholar
83. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 91–92, ryc. 61; Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 75–78; Bęczkowska U.: Karol Kremer…, s. 429. W przyp. 429 szersza charakterystyka projektu.
View in Google Scholar
84. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 74. Autor dziękuje pani dr Urszuli Bęczkowskiej za wskazówki przy interpretacji cech stylowych projektów architektonicznych z lat czterdziestych XIX w.
View in Google Scholar
85. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 93; Nowa cki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 75–78; Bi a łki ewi c z Z.J.: Przemiany architektury krakowskiej w połowie XIX wieku. Kraków 1994, s. 153; Bęczkowska U.: Karol Kremer…, s. 429. W przyp. 1042 szersza charakterystyka projektu.
View in Google Scholar
86. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 93; Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 81–82; Bęczkowska U.: Karol Kremer…, s. 432–433. Zob. też Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego… T. 1, s. 340–341.
View in Google Scholar
87. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 82–103; Bęczkowska U.: Karol Kremer…, s. 433–439.
View in Google Scholar
88. Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego… T. 1, s. 340.
View in Google Scholar
89. Opinia Hilarego Meciszewskiego, przyszłego dyrektora teatru, za: Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 85. Szerszy opis prac: ibidem, s. 85–86. Zob. także Bę c zkowska U.: Karol Kremer…, s. 436.
View in Google Scholar
90. Za: Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 84.
View in Google Scholar
91. Bęczkowska U.: Karol Kremer…, przyp. 1071 na s. 437.
View in Google Scholar
92. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 87–90; Bęczkowska U.: Karol Kremer…, s. 440.
View in Google Scholar
93. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 95–96; Bęczkowska U.: Karol Kremer…, s. 442.
View in Google Scholar
94. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 96–97; Bęczkowska U.: Karol Kremer…, s. 438–439, 442.
View in Google Scholar
95. Bęczkowska U.: Karol Kremer…, s. 439, 447. Bęczkowska polemizuje z Nowackim w sprawie przebiegu i jakości prac wykończeniowych oraz udziału różnych autorów w ich realizacji.
View in Google Scholar
96. Ibidem, s. 443–446. Na s. 420 autorka relacjonuje inne opinie o stylistyce fasad.
View in Google Scholar
97. Mączyński J.: Pamiątka z Krakowa. Opis tego miasta i jego okolic. Cz. 3. Kraków 1845, s. 176–177.
View in Google Scholar
98. Za: Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 101.
View in Google Scholar
99. „Kłosy” 1873, nr 438 z 8, s. 338: „Gmach dosyć pokaźny, lubo nie odznaczający się niczem pod względem architektonicznym, ani też nie wskazujący żadną zewnętrzną choćby ozdobą, że jest to świątynia Muz, przybytek zabawy, jeden z najważniejszych dla mieszkańców Krakowa. Mieszkańcy ci bowiem po staremu żyją każdy z osobna, w gronie rodzinnem, nie siląc się na wytworzenie cieplejszego życia towarzyskiego (…). Ubóstwem struktury, skromnością małomieszczańską, przypomina teatr krakowski teatr Burgu wiedeńskiego. Umieszczony na rogu ulicy Szczepańskiej i Teatralnej [Jagiellońskiej], podobny on do swoich sąsiadów, nie odstępując od nich nawet wyższym kominem; nie ma zajazdu, balustrady, kolumnady, zwyczajną tylko szerszą sień, z której wprost wchodzi się lub na korytarze parterowe lub do pięter lożowych (…). Plan nowego teatru nakreślił zdolny budowniczy ś.p. Karol Kremer, zmuszony był wszakże plan ten zastosować do danych sobie poleceń, czem jedynie wytłumaczyć się da prostota stylu gmachu, posunięta do zbyt sielskich granic”.
View in Google Scholar
100. W tym okazała dwupiętrowa kamienica pod nr. 6, o klasycystycznej fasadzie, wystawiona z wykorzystaniem murów dwóch starszych domów w latach 1824–1826, wg Cz apc z yńska D., Fi l ipowicz M., Sławiński S.: „Zespół obiektów przy pl. Szczepańskim 6 i Reformackiej 3. Ekspertyza konserwatorska. Dokumentacja nauk.-hist.”. T. 1. Kraków 1977, s. 27–28, Miejskie Biuro Projektów w Krakowie, mps w archiwum WUOZ w Krakowie.
View in Google Scholar
101. Głębocki J.T.: Zakłady ku ulżeniu cierpieniom bliźnich obecnie w Krakowie istniejące z krótką wzmianką o dawniejszych, a dziś istniejących tego rodzaju. Kraków 1852, s. 85; Bąk J.: Opieka społeczna nad sierotami w Krakowskim Towarzystwie Dobroczynności w latach 1816–1916. „Rocznik Krakowski” 1975, t. 46, s. 99.
View in Google Scholar
102. Richter K.: „Kadaster miasta Krakowa…”, s. 49; Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego… T. 1, s. 321; Nowolecki A.: Wykaz ulic, placów, kościołów i domów miasta Krakowa. Kraków 1878, s. 117.
View in Google Scholar
103. Pasiecznik J.: Kościół i klasztor reformatów w Krakowie. Biblioteka Krakowska, nr 119. Kraków 1978, s. 123.
View in Google Scholar
104. Iwona Kawalla sądzi, że powodem był płytko zalegający gruz po rozebranych budowlach. Zob. Lulewicz D.: Regres, stagnacja…, s. 164.
View in Google Scholar
105. Bieniar zówna J: Od Wiosny Ludów do Powstania Styczniowego. W: Dzieje Krakowa. T. 3…, s. 199–206.
View in Google Scholar
106. Projekt uporządkowania miasta Krakowa w ogólnych zarysach skreślony przez Prezydenta Miasta odczytany na posiedzeniu Rady Miejskiej w dniu 5 stycznia 1871 r. odbytem. Kraków 1871, s. 5–8.
View in Google Scholar
107. ANK, Archiwum Budownictwa Miejskiego, sygn. TAU BUP 8, pl. 356a i 356b. Autor dziękuje pani dr. Iwonie Kawalli za udostępnienie zgromadzonego przez nią materiału źródłowego.
View in Google Scholar
108. Bęczkowska U.: Pałac Sztuki. Siedziba Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Red. W. Bałus. Ars Vetus et Nova, t. 9. Kraków 2002, s. 57.
View in Google Scholar
109. Michalik J.: Żywoty budynków teatru krakowskiego 1865–1893. Kraków 1994, s. 20.
View in Google Scholar
110. „Czas” 1887, nr 172, z 30 lipca, s. 2: „Od pewnego czasu widoczna jest dążność do uporządkowania placów targowych w naszym mieście i to placów takich, jak Szczepański i Mały Rynek, położonych w środku miasta. Co do placu Szczepańskiego z przyjemnością zaznaczyć możemy, iż życzeniom naszym stało się już po części zadosyć, a niebawem ziszczonymi one zostaną w zupełności. Jak dotąd oczyszczono połowę placu z wstrętnych bud odrapanych i niebawem dla wygody publiczności, stawać tu będą fury z artykułami żywnościowymi, co jest pożądane zarówno dla konsumentów, jak producentów włościan z okolic Krakowa. Pozostałe na placu Szczepańskim kramy będą odświeżone, odczyszczone i pomalowane (…). Wydział trzeci Magistratu i komisariat targowy dążąc w tym kierunku ogólnego uporządkowania placów targowych wspólnie z komisją targową – pilnują zarazem bardzo sumiennie, by przekupki nie wykupywały w zakazanym czasie, t.j. do godziny 11 przed południem artykułów żywności, baczą też bardzo surowo, by nie sprzedawano owoców szkodliwych zdrowiu, a mogących stać się przyczyną epidemii – i w tej mierze rozwijają wielką czujność”.
View in Google Scholar
111. Mossakowska W., Zeńczak A.: Kraków na starej fotografii. Kraków 1984, s. 71.
View in Google Scholar
112. „Czas” 1861, nr 138, z 19 czerwca, s. 3.
View in Google Scholar
113. Demel J.: Stosunki społeczne i gospodarcze w Krakowie w latach 1853–1866. Biblioteka Krakowska, nr 112. Kraków 1958, s. 652; Estreicherówna M.: Życie towarzyskie i obyczajowe Krakowa w latach 1848–1863. Kraków 1968, s. 13.
View in Google Scholar
114. Malik A.: Plac Szczepański wczoraj i dziś. „Rocznik Krakowski” 1986, t. 52, s. 119–122.
View in Google Scholar
115. Homola I.: Kraków za prezydentury Mikołaja Zyblikiewicza (1874–1881). Kraków 1976, s. 40; Duda J.: Bruki…, s. 46, il. 24.
View in Google Scholar
116. Mossakowska W., Zeńczak A.: Kraków…, s. 71, 72, 74–77.
View in Google Scholar
117. Skrejko M.: Kraków. Fotografie z dawnych lat. Olszanica 2006, s. 45, 46, 49.
View in Google Scholar
118. Broni ewski S.: Kraków wczorajszy w anegdocie. W: Kopiec wspomnień. Red. J. Gintel. Wyd. 2 rozsz. Kraków 1964, s. 460: „W końcu XIX w. plac był wybrukowany kocimi łebkami, które w ciągu pół wieku wyszlifowały się bardziej półkolisto i snadniej na nich dziś wykręci nogę dama na szpilkowym obcasie, aniżeli wówczas czarnowiejska przekupka, która nosiła buty z miękką półcholewką i stukała podkówkami po szczepańskim bruku, rozkładając na straganie stosy włoskiej kapusty, warkocze cebuli, amaranty buraków ćwikłowych, ceglaste ogony marchwi i ogromne kule złocistej dyni”.
View in Google Scholar
119. ANK, Akta Budownictwa Miejskiego, sygn. Dz. I, l.sp. 241.
View in Google Scholar
120. Łukacz M., Komorowski W., Czapczyńska D., Putyra A.: „Studium urbanistyczno-konserwatorskie staromiejskiego bloku nr 6 w Krakowie” [zabudowa między placem Szczepańskim i ulicami Św. Tomasza, Sławkowską, Św. Marka oraz Reformacką]. T. 1. Kraków 1980, s. 57, 59, Miejskie Biuro Projektów w Krakowie, mps w archiwum WUOZ w Krakowie.
View in Google Scholar
121. Cyrankiewicz S.: Przewodnik po cmentarzach rzeczowo spisany przez… Kraków 1908, s. 484–485.
View in Google Scholar
122. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 103.
View in Google Scholar
123. Ibidem, s. 105. Zob. Estreicher K.: Kołłątaj i kamienica Estreicherów. „Rocznik Krakowski” 1977, t. 48, s. 168.
View in Google Scholar
124. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 105; Michalik J.: Żywoty budynków…, s. 27–32.
View in Google Scholar
125. Michalik J.: Żywoty budynków…, s. 12.
View in Google Scholar
126. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 105.
View in Google Scholar
127. Ibidem, s. 109–110; Michalik J.: Żywoty budynków…, s. 33. „Pomysł tego przybudowania umożliwił dla tych, co most ten postawić kazali, dalsze używanie gmachu, lecz oszpecił go do tego stopnia, iż stał się on przedmiotem podziwu obcych a urągowiskiem swoich. Zaznaczamy to ze względu, iż niezawodnie na całej kuli ziemskiej nie istnieje i nie istniał teatr posiadający na zewnątrz tak potwornie »zbudowane« mosty, galerie i jakieś szałasy z drzewa zbite, w wysokim stopniu nie ogniotrwałe, ale przeciwnie: ciągle same grożące pożarem, a których przeznaczeniem było… zabezpieczenie od pożaru. Wszystko to już dziś do przeszłości należy. Mosty te sprzedane przez licytację, rozebrane zostały w końcu października 1893 r.”. Cyt za: „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1894”, r. 63, s. 126.
View in Google Scholar
128. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 237.
View in Google Scholar
129. Ibidem, s. 238.
View in Google Scholar
130. Projektowane przez Malczewskiego złote tło zostało położone dopiero podczas prac konserwatorskich prowadzonych w 2012 r. przez firmę Art-Forum Bożeny Boby-Dygi.
View in Google Scholar
131. Literatura odnosząca się do Pałacu jest stosunkowo obszerna; wybrane pozycje bibliograficzne: Wa l l i s M.: Secesja. Warszawa 1974, s. 130; Miłobędzki A.: Zarys dziejów architektury w Polsce. Wyd. 3. Warszawa 1978, s. 299 („ekspresyjnie powyginana, »botaniczna « architektura łączy się z elementami klasycznymi”); Dobrowolski T. : Sztuka Krakowa. Wyd 4. Kraków 1971, s. 462; Purchla J.: Urbanistyka i architektura około 1900–1918. Secesja – wczesny modernizm. W: Fabiański M., Purchla J.: Historia architektury Krakowa w zarysie. Kraków 2001, s. 63; Solewski R.: Franciszek Mączyński i wspólnota sztuk w architekturze miasta. Realizacja idei „Gesamtkunswerk” we wczesnej twórczości krakowskiego architekta. „Rocznik Krakowski” 1995, t. 61, s. 97–102; idem: Franciszek Mączyński (1874–1947) – krakowski architekt. Kraków 2005, s. 37–40; Bęczkowska U.: Pałac Sztuki… Autorka ostatniej z wymienionych pozycji, będącej pierwszą monografią budynku, informuje o budowli najszerzej, omawiając przedsięwzięcia przedprojektowe (konkurs rozpisany przez miasto), proces budowy, zmieniające się koncepcje autorskie, kontekst stylistyczny (sytuacja w polskiej architekturze przełomu XIX i XX w., wpływ architektury Wiednia). Praca zawiera następującą konkluzję (s. 100): „Pałac Sztuki powstał jako efekt różnorodnych inspiracji i wpływów. O ile o jego formie plastycznej zadecydowała przede wszystkim estetyka secesyjna, oddziałująca za pośrednictwem wiedeńskich realizacji Otto Wagnera i Josepha Olbricha, o tyle układ przestrzenny gmachu stanowi reminiscencję rozwiązań stosowanych w architekturze pawilonów wystawowych, które dały początek nowoczesnemu muzealnictwu. Czerpanie z obu tych źródeł sprawia, że gmach krakowskiego TPSP należy oczytać jako dzieło nowatorskie na gruncie krakowskim, którego ostateczny kształt architektoniczny stanowił wynik poszukiwań formy najlepiej dostosowanej do funkcji, jaką miał pełnić”.
View in Google Scholar
132. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 237–262; Purchla J.: Jak powstał nowoczesny Kraków. Wyd. 2. Kraków 1990, s. 51.
View in Google Scholar
133. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1907”, r. 76, s. 72.
View in Google Scholar
134. Str yjeński T., Mączyński F.: Stary Teatr. Przebudowa Starego Teatru krakowskiego na salę balową i koncertową i na konserwatorium muzyczne w Krakowie wykonana w latach 1903–1906. „Architekt” 1907, t. 8, s. 25–36; Miłobędzki A.: Zarys dziejów architektury…, s. 299; Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 245–265; Solewski R.: Franciszek Mączyński (1874–1947)…, s. 51–54; Gutowski B.: Architektura secesyjna Krakowa i jej mecenasi. W: Mecenat artystyczny a oblicze miasta. Materiały LVI Ogólnopolskiej Sesji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Kraków 8–10 XI 2007. Red. D. Nowacki. Kraków 2008, s. 159–160.
View in Google Scholar
135. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 254.
View in Google Scholar
136. Purchla J.: Urbanistyka i architektura…, s. 63–64.
View in Google Scholar
137. Prowadzony według projektu Andrzeja Kadłuczki z zespołem od 1998 r. głównie przez Firmę Konserwatorską Piotr Białko.
View in Google Scholar
138. W sali dużej „od jasnożółtych ścian z białymi drzwiami, firankami przy oknach białymi i saumon [łososiowymi], z żółtymi reflektorami z grubej blachy, idzie na salę ton ciepły, »życzliwy« cerze (…). Z ciekawych w kształcie żyrandoli pada od góry przyćmiony nieco blask elektryczności, ujętej w szkła matowe; z galerii nad estradą zwieszają się znów pojedyncze lampki o błękitnawym tonie światła, tworząc delikatny, wytworny kontrast”. Cyt. za: „Czas” 1906, nr 40, z 19 lutego, s. 31. W sali małej, z dekoracją wykonaną przez Eugeniusza Dąbrowę, „całość utrzymana jest dyskretnie w tonie szarym, ożywiona fryzem z akacyj jasnych, biegnącym nad okładziną”. Cyt. za: Str yjeński T., Mączyński F.: Stary Teatr…, s. 29. „Wszystko pomyślane i rozwiązane jest artystycznie, bez śladu banalności lub zewnętrznego szyku”. Cyt. za: „Tygodnik Ilustrowany” 1906, nr 8, s. 157.
View in Google Scholar
139. Klein F.: Notatnik krakowski. Kraków 1965, s. 35.
View in Google Scholar
140. Garlicki S.: Sklepy Krakowa na początku XX wieku. Biblioteka Krakowska, nr 149. Kraków 2008, s. 94, 228.
View in Google Scholar
141. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1907”, r. 76, s. 72–73; [Trojanowski E.:] Restauracja w Starym Teatrze w Krakowie. „Architekt” 1907, t. 8, s. 58–60, 79–82.
View in Google Scholar
142. Purchla J.: Urbanistyka i architektura…, s. 67.
View in Google Scholar
143. Klein F.: Notatnik…, s. 35–36: „Większa sala na parterze, pomysłu E. Trojanowskiego, miała boazerię malowaną na niebieski kolor, a meble dębowe bejcowane na szaro. Mniejsza sala, pomysłu L. Wojtyczki, miała nad boazerią dekorację kilimową o motywach roślinnych, a meble z masywnego mahoniu. Salka bufetowa na pierwszym piętrze, pomysłu J. Czajkowskiego, miała piękny fryz z pawi na tle jesiennych liści, a meble złocone. Gabinet na I piętrze, pomysłu E. Dąbrowy, miał kilimy w żółtym tonie, a meble jaworowe obite żółtą materią. Na drugim piętrze znajdowały się jeszcze trzy gabinety, w tym Józefa Czajkowskiego, jeden z fryzem kotów na złotym tle, drugi z fryzem tańczących par na takim samym tle, a meble w obu jesionowe”.
View in Google Scholar
144. Jakubowski K.: Kawa i ciastko o każdej porze. Historia krakowskich kawiarni i cukierni. [Warszawa 2012], s. 69–70.
View in Google Scholar
145. Purchla J.: Jan Zawiejski, architekt przełomu XIX i XX w. Warszawa 1986, s. 153–156.
View in Google Scholar
146. „Nowości Ilustrowane” 1907, nr 28, s. 8–9. Jako pierwszy ofiarą pożaru padł Drobnerion, miał bowiem „jednę słabą stronę: był z drzewa, mimo że znajdował się w śródmieściu, o kilkanaście kroków od Rynku (…). Tysiące widzów spoglądały z sąsiednich ulic na wspaniały obraz. Wśród płomieni i dymu oraz kłębów pary wodnej z topiącego się szybko na dachu śniegu, widać było sylwetki strażaków, kierujących wężami”.
View in Google Scholar
147. Purchla J.: Jan Zawiejski…, s. 155.
View in Google Scholar
148. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 338.
View in Google Scholar
149. Estreicher K.: Kołłątaj i kamienica…, s. 168.
View in Google Scholar
150. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, nr inw. MHK-1238/VIII.
View in Google Scholar
151. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1909”, r. 78, s. 77.
View in Google Scholar
152. Purchla J.: Jak powstał…, s. 33, 36.
View in Google Scholar
153. Ibidem, s. 78, 128.
View in Google Scholar
154. Grodziska K.: Cmentarz Rakowicki…, s. 73–74.
View in Google Scholar
155. „Wysoka kamienica na modłę wiedeńską, z parterem z granitowych słupów i belek żelaznych”. Cyt. za: „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1909”, r. 78, s. 77.
View in Google Scholar
156. Garlicki S.: Sklepy Krakowa…, s. 94.
View in Google Scholar
157. Ibidem, il. 26.
View in Google Scholar
158. Gwiazdomorski J.: Architekt Władysław Kaczmarski. „Rocznik Krakowski” 1978, t. 49, s. 182; Purchla J.: Jak powstał…, s. 72, 126.
View in Google Scholar
159. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1909”, r. 78, s. 76.
View in Google Scholar
160. Dom Towarzystwa Rolniczego. „Architekt” 1910, t. 11, z. 3, s. 47; Dobrowolski T. : Sztuka Krakowa…, s. 459; Purchl a J.: Jak powstał…, s. 70–71.
View in Google Scholar
161. Estreicher K.: Wspomnienia dwóch krakowian. „Rocznik Krakowski” 1975, t. 46, s. 132–136; Górska H.: Działalność architektoniczna Sławomira Odrzywolskiego (1846–1933). „Teka Komisji Architektury i Urbanistyki” 1982, t. 16, s. 244–245; Purchla J.: Urbanistyka i architektura…, s. 65.
View in Google Scholar
162. Banach J.: Ikonografia Rynku Głównego w Krakowie. Katalog Widoków Krakowa, t. 1. Red. J. Banach. Kraków 1998, s. 40.
View in Google Scholar
163. Załęski S.: OO. Jezuici w Polsce. T. 4. Cz. 1. Kolegia i domy założone za królów Augusta i Stefana Batorego 1564–1588. Kraków 1905, s. 478.
View in Google Scholar
164. Dettloff P.: Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polsce w latach 1918–1939. Teoria i praktyka. Red. W. Bałus. Ars Vetus et Nova, t. 23. Kraków 2006, s. 381–382; Zbroja B.: Architektura międzywojennego Krakowa 19181–1939. Budynki, ludzie, historie. Kraków 213, s. 190–193; Twardowska K.: Krakowskie realizacje architekta Fryderyka Tadaniera. „Rocznik Krakowski” 2014, t. 70, s. 203.
View in Google Scholar
165. Twardowska K.: Krakowskie realizacje…, s. 203–204.
View in Google Scholar
166. Ibidem, s. 204–205.
View in Google Scholar
167. Purchla J.: Urbanistyka i architektura…, s. 309.
View in Google Scholar
168. Chmiel A.: Szkice krakowskie…, s. 187. Budynek zburzono w czerwcu 1932 r., zob. ANK, Zbiór Fotograficzny, sygn. A III/1016.
View in Google Scholar
169. „Dziennik Rozporządzeń dla stoł. król. Miasta Krakowa” 1921, nr 5, s. 46.
View in Google Scholar
170. Nie wspomina o tym Kazimierz Nowacki, zob. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…
View in Google Scholar
171. Skorupska-Szarlej J.: Otwarcie wystawy zbiorów Feliksa Jasieńskiego w kamienicy Szołayskich. „Rocznik Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk” 2004, t. 49, s. 445–449.
View in Google Scholar
172. Remer J.: Kronika konserwatorska. „Rocznik Krakowski” 1938, t. 30, s. 259.
View in Google Scholar
173. Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy: Frycz Karol Józef. Hasło oprac. H. Bartnicka-Górska. T. 2. Wrocław 1975, s. 253.
View in Google Scholar
174. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 338; Dużyk J.: Życie literackie. W: Dzieje Krakowa, T. 4. Kraków w latach 1918–1939. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1997, s. 357; Jakubowski K: Kawa i ciastko…, s. 110.
View in Google Scholar
175. Zbroja B., Myśl ik K.: Nieznany portret Krakowa. Kraków 2010, s. 109–111.
View in Google Scholar
176. Duda J.: Bruki…, s. 46.
View in Google Scholar
177. Ibidem, s. 73.
View in Google Scholar
178. Winiarczyk K.: Przepis na Kraków Jerzego Dobrzyckiego. Folder wystawy. Kraków 2014, s. 41. Wystawa w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, oddział Kamienica Hipolitów, 4 września 2014 r. – 8 lutego 2015 r. Kurator Katarzyna Winiarczyk.
View in Google Scholar
179. Komorowski W.: Architektura Rynku Głównego w Krakowie…, s. 279.
View in Google Scholar
180. Kluczewski M.: Bez zaciemnienia. Codzienność okupowanego Krakowa w materiałach Archiwum Państwowego w Krakowie. Kraków 2009, s. 29.
View in Google Scholar
181. Skorupska-Szarlej J.: Otwarcie wystawy…, s. 455.
View in Google Scholar
182. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 407–409.
View in Google Scholar
183. Klein F.: Notatnik…, s. 36, 39: „Gdy dziś spojrzymy na Stary Teatr – nie poznamy go. Obie sale – wielka i mniejsza na I piętrze, nie istnieją, zamienione na sale teatralne. Tak samo zniknął piękny stylowy lokal restauracyjny. Także wykwintne i kosztowne meble zniknęły – nie wiadomo gdzie. Czasem po biurach magistrackich spotykałem jakiś stołek z mahoniu, należący do inwentarza dawnej restauracji. Dziś już nikt nie dojdzie, gdzie to się wszystko podziało. Zaledwie ćwierć wieku przeszło, a Stary Teatr, ta chluba kultury Krakowa, miejsce niezliczonych świetnych koncertów, wspaniałych bali w karnawale, redut, maskarad – nie istnieje. Już przed drugą wojną światową lokal restauracyjny obrócono na inne cele, a lata okupacji niemieckiej w czasie drugiej wojny światowej dokończyły zniszczenia”.
View in Google Scholar
184. Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 5. Kraków w latach 1939–1945. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 2002, s. 237.
View in Google Scholar
185. Nowacki K.: Architektura krakowskich teatrów…, s. 413–414.
View in Google Scholar
186. Ibidem, s. 426; Jakubowski K: Kawa i ciastko…, s. 172–73.
View in Google Scholar
187. Encyklopedia Krakowa. Red. prowadzący A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 377.
View in Google Scholar
188. Komorowski W.: Architektura Rynku Głównego w Krakowie…, s. 277.
View in Google Scholar
189. Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 6. Kraków w latach 1945–1989. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 2004, s. 534.
View in Google Scholar
190. Włodarczyk M.: Architektura lat 60-tych w Krakowie. Kraków 2006, s. 117–118; Jakubowski K: Kawa i ciastko…, s. 173.
View in Google Scholar
191. Włodarczyk M.: Architektura…, s. 117.
View in Google Scholar
192. Ibidem, s. 117–118.
View in Google Scholar
193. Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 6…, s. 536.
View in Google Scholar
194. Według ulotki wydanej z okazji otwarcia placu po remoncie.
View in Google Scholar
195. Karpińska M.: Płacz nad placem Szczepańskim. „Architektura i Biznes” [online]. 2010, nr 9 [dostęp: 12 września 2015 r.]. Dostępny w internecie: www.architekturaibiznes.com.pl/start.php?opt=sites&item_id=1381. Tam też zamieszczone wypowiedzi Jacka Majchrowskiego, Andrzeja Wyżykowskiego, Piotra Gajewskiego, Witolda Cęckiewicza i Romualda Loeglera.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

