Odbudowa kościołów Św. Trójcy i Św. Franciszka w Krakowie w drugiej połowie w. XIX — koncepcje
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.1985.04Abstrakt
Brak abstraktu dla tego artykułu.
Bibliografia
1. Akcja tzw. „upięknienia” jest głównym tematem rozprawy: M. Borowiejska-Birkenmajerowa, J. Demel, Działalność Urbanistyczna i architektoniczna Senatu Wolnego Miasta Krakowa w latach 1815—1846. „Studia i Materiały do Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki” t. 4, Warszawa 1963.
View in Google Scholar
2. Szkoda, że w wartościowej skądinąd książce: J. Вo-gdanowski, Warownie i zieleń twierdzy Kraków, Kraków 1979, autor nie dostrzega faktu, iż podjęte po r. 1850 przez zaborcę austriackiego rozległe prace fortyfikacyjne doprowadziły do bezpowrotnego zniszczenia szeregu elementów planu przestrzennego Krakowa, opracowanych i częściowo zrealizowanych w okresie istnienia Rzeczypospolitej Krakowskiej.
View in Google Scholar
3. Pożar z lipca 1850 r. posiada wyczerpującą monografię z dokładnymi odsyłaczami do źródeł i literatury przedmiotu: J. Demel, Pożar Krakowa 1850 r. „Rocznik Krakowski” R. 32:1952, z. 3.
View in Google Scholar
Ostatnio pisała na ten temat Celina Вąk-Ko-czarska, Pożar Krakowa w 1850 r. „Magazyn Kulturalny” R. 1979, nr 4, s. 22—23.
View in Google Scholar
3. Demel, dz. cyt., s. 75—76.
View in Google Scholar
4. tamże, s. 76—87.
View in Google Scholar
5. tamże, s. 87—88.
View in Google Scholar
6. Przytoczone według: Demel, dz. cyt., s. 87.
View in Google Scholar
7. M. Вorowiejska-Вirkenmajerowa, Kształt średniowiecznego Krakowa, Kraków 1975, s. 65, 121.
View in Google Scholar
8. Temu tak istotnemu problemowi poświęcił interesujące i obszerne studium Jerzy Frycz, Restauracja i konserwacja zabytków architektury w Polsce w latach 1795—1918, Warszawa 19'75, s. 87—134.
View in Google Scholar
9. Demel, dz. cyt., s. 88.
View in Google Scholar
10. tamże, s. 89.
View in Google Scholar
11. Demel, dz. cyt., s. 89, oraz przypis 7 tamże (fragment wspomnień Popiela); Frycz, dz. cyt., s. 99; J. Mączyński, Pamiątka z Krakowa, cz. 3, Kraków 1845,, s. 111—120.
View in Google Scholar
12. Frycz, dz. cyt., s. 110; P. Popiel, W sprawie kościoła dominikańskiego, Kraków (1887), s. 7 (nadbitka z „Czasu” nr 129, 130).
View in Google Scholar
13. Frycz, dz. cyt, s. 111 i przypis 65 tamże. W Bibliotece Oddziału PAN w Krakowie znajduje się interesująca korespondencja Żebrowskiego z trudnego okresu jego emigracji, rzucająca światło na jego zainteresowania.
View in Google Scholar
14. E. Steh1ik, Kilka uwag obecnej budowy kościoła św. Trójcy w Krakowie dotyczących, Kraków 1864, s. 13.
View in Google Scholar
15. ADK rkp. „Regestr fabryki kościoła św. Trójcy, spalonego w czasie pożaru Krakowa R.P. 1850”. Zachowały się tam następujące pozycje: „Langmanowi kamieniarzowi za rozetę do wielkiego okna facyaty”, luty 1864, Złr. 300; „Langmanowi kamieniarzowi za pięć rozet do okien w nawie głównej i za laski do okna wielkiego Złr. 150” — czerwiec 1865. W lipcu 1866 r. otrzymał Langman wynagrodzenie za „4 kroksztyny i odrzwia do kaplicy Fiszerów”.
View in Google Scholar
W archiwum klasztornym zachowały się umowy zarówno na budowę kruchty, jak i ołtarza wielkiego. Koszt kruchty (1874—1875, Adam i Zygmunt Trembeccy) wyniósł 8000 Złr., części kamiennej ołtarza (1875—76, także bracia Trembeccy) — 13.000 Złr.
View in Google Scholar
16. Popiel, dz. cyt., s. 7.
View in Google Scholar
17. ADK, Akta luźne, Kr. 77.
View in Google Scholar
18. P. Popiel, Uwagi nad projektem restauracji kościoła Panny Marii. „Czas” R. 1867, nr 55, s. 1 (głos w dyskusji w kwestii odnowienia kościoła Mariackiego. W dyskusji tej krańcowo odmienne stanowisko zajmował Władysław Łuszczkiewicz, który opowiadał się za usunięciem barokowych i rokokowych elementów wystroju wnętrza, jako że „barocco jest upadkiem sztuki, dlatego, że jest bezrozumnym, niekonkretnym...”; por.: W. Łuszczkiewicz, Słowo o re- stauracyi kościoła Panny Marii w Krakowie. „Czas” R. 1867, nr 108, s. 1―2).
View in Google Scholar
19. Frycz, dz. cyt., s. 113; br. Kazimierz Jucewicz, Okruszyny biograficzne, rkp. ADK, Kr. 907, s. 318—319 (życiorys o. Pavoniego).
View in Google Scholar
20. ADK, Regestr fabryki kościoła św. Trójcy... s. 107: „Rachunek dla p. Józefa kamieniarza za przedłużenie linii łukowych u dziesięciu pilastrów w wielkiej nawie kościoła z polecenia o. Wincentego Podlewskiego przeora 860 Złr.” (r. 1875): por. też Frycz, dz. cyt., s. 113.
View in Google Scholar
21. Warto dodać, iż brak jakichkolwiek zastrzeżeń co do pracy Trembeckich, z czego wynika, że z umów wywiązywali się należycie. O programie ich prac informują szczegółowo odpowiednie punkty kontraktu.
View in Google Scholar
22. Byli to: br. Damian Bieniasiewicz, br. Dionizy Wójcik, br. Ambroży Krygowski, br. Herman Stopa; stolarze świeccy: Maciej Lipski, Mikołaj Węgrzyn, Ludwik Tomasiewicz, Stanisław Banasiński. Rzeźby w stallach wykonywali snycerze: Kazimierz Chodziń- ski (Chadziński) rzeźbił figury, natomiast Józef Wójcik (zamieszkały przy ul. Mikołajskiej 16) rzeźbił kapitele małe i duże, „bukiety”, oraz żabki, wykonał ich modele. Wykonał on także „tył” (zapiecek) do tronu biskupiego.
View in Google Scholar
23. S t. Tomkowi c z, Nieco o zabytkach krakowskich, ich miłośnikach i niszczycielach, Kraków 1887, s. 1—3 (nadbitka z „Czasu” nr 2 9, 52—53, 73—74); Frycz, dz. cyt., s. 113―115.
View in Google Scholar
24. Maske (Matzke) był również autorem polichromii w kościele Norbertanek na Zwierzyńcu, oraz w krypcie Zasłużonych na Skałce, przy realizacji której czynny był także Teofil Żebrawski.
View in Google Scholar
ADK, Regestr fabryki..., zawiera pozycję: „Malowidła w prezbiteryum według planu p. Maske pod kierownictwem pp. Matejki i Łuszczkiewicza, nadto poprawki co do firanek okiennych (draperie) — 3200 Złr.”
View in Google Scholar
Fryz z gryfów w polichromii został wykonany za radą Matejki i Łuszczkiewicza. Ci sami konsultanci odradzili malowania 1'5 figur, które Maske zamierzał w polichromii umieścić — ADK, Akta luźne, Kr. 77: list Łuszczkiewicza z dn. 20. VII 1877.
View in Google Scholar
25. ADK, br. Jucewicz, Okruszyny... (w życiorysie o. Pavoniego).
View in Google Scholar
26 M. Pavoni, Odpowiedź oo. Dominikanów krakowskich na zarzuty, które p. Stanisław Tomkowicz w felietonie „Czasu” (...) umieścił, Kraków 1887; konspekt tejże odpowiedzi: ADK, Akta luźne, Kr. 77:
View in Google Scholar
„Gdy atoli Prześw. Magistrat nie przestawał nalegać o kruchtę, wtedy Ojcowie zmusili niejako niżej podpisanego, aby wziął się do pracy. Tenże zrobił tedy ośm przeszło takowych [projektów], z których ostatni potwierdzonym został przez Prześw. Komitet Fabryki Kościelnej, pomimo, że w razie Jego Excel. P. Popiel niechętnym był temu...”.
View in Google Scholar
W sprawie anioła zob.: br. Jucewicz, Okruszyny..., s. 202.
View in Google Scholar
27. K. R. Kremer, Niektóre uwagi o ważności zabytków na naszej ziemi, Kraków 1849; W ł. Łuszczkiewicz, Wskazówka do utrzymywania kościołów, cerkwi i przechowywanych tamże zabytków przeszłości, Kraków 1869; tenże, Poradnik dla zajmujących się utrzymaniem i restauracyą kościołów i kościelnych sprzętów, Warszawa 1887; J. Kremer, Kraków wobec Polski i Sukiennice jego oraz słowo o bramie Floriańskiej, Kraków 1870; J. Łepkowski, O poszanowaniu zabytków ojczystej przeszłości, w: tenże, O zabytkach Kruszwicy, Gniezna i Krakowa oraz Trzemeszna, Rogoźna, Kcyni, Dobieszewka, Gołańczy, Gąsawy, Żnina, Pakości, Kościelca, Inowrocławia, Strzelna i Mogilna, Kraków 1866.
View in Google Scholar
28. J. Muczkowski, Pomnik Kazimierza Wielkiego w katedrze na Wawelu. „Rocznik Krakowski” R. 19:1923, s. 140—141 (s. 140, Fig. 3, reprod. pomnika grobowego papieża Innocentego IV [właść. VI] w Awi- nionie).
View in Google Scholar
29. ADK, Regestr fabryki...: Rachunek za dęby wyciągnięte z Wisły na ławki” (grubości 60, 50, 30 cali) —- listopad 1856. Z dębu wysokiej jakości wykonano nie tylko stalle, lecz także 36 ław według projektu o. Pavoniego, oraz konfesjonały, z których pierwszy ukończony został w r. 1875.
View in Google Scholar
30. ADK, M. Pavoni, konspekt „Odpowiedzi...”:
View in Google Scholar
„Lecz tenże ... odmówił absolutnie po kilkakroć, utrzymując, że ma dosyć do pracy jako profesor filozofii i teologii, utrzymujący dwie szkoły codziennie”;
View in Google Scholar
wspomina o tym również kronikarz klasztoru br. Jucewicz.
View in Google Scholar
31. Kwota wynika z podsumowania rachunków; por. też: br. Jucewicz, Okruszyny... s. 319; M. Pavoni, konspekt „Odpowiedzi”.
View in Google Scholar
32. Pavoni, konspekt „Odpowiedzi”.
View in Google Scholar
33. ADK, Akta luźne, Kr. 77: list Łuszczkiewicza do Matejki z dn. 26. IX 1874, z dopiskiem Fr. Paszkowskiego: „Zgadzam się zupełnie z myślami wyrażonemi przez W. Prof. Łuszczkiewicza. Kraków, 4 listopada 1874. Fr. Paszkowski”.
View in Google Scholar
34. Pavoni, konspekt „Odpowiedzi”, poświęca krypcie następujący fragment:
View in Google Scholar
„... zrestaurowaną została także krypta pod wielkim ołtarzem czyli raczej piwnica, przeznaczona dawniej na przechowanie wina mszalnego, albowiem ołtarz nie mógł być postawionym bez fundamentów (...) Nadto wspomniona piwnica, jak Pan Trembecki twierdzi, była całkiem przepaloną, i sypała się jak piasek (...) Zresztą nowo przebudowane jej sklepienie spoczywa na tym samym filarze, który tylko zreparowanym, a nie zniszczonym został, jak również w tym samym stylu pozostaje”.
View in Google Scholar
Do powyższego wyjaśnienia można mieć pewne zastrzeżenia, zwłaszcza dotyczące swoiście pojętego „odnowienia” krypty; por.: ADK, rkp. br. Kazimierz Jucewicz, Kościół św. Trójcy w Krakowie, s. 67.
View in Google Scholar
35. ADK, Korespondencja handlowa o. Pavoniego.
View in Google Scholar
36. Br. Jucewicz, Okruszyny..., s. 319—320.
View in Google Scholar
37. Br. Jucewicz, Kościół św. Trójcy..., s. 65—67.
View in Google Scholar
38. List Łuszczkiewicza do Matejki z dn. 26. IX 1874; por. wyżej przypis 33.
View in Google Scholar
39. Sklepienie sypialni Matejki w jego domu przy ul. Floriańskiej 41 także jest pomalowane na kolor błękitu ze złotymi gwiazdami. Byłoby ciekawe stwierdzić, od jakiego czasu pojawia się ów motyw w twórczości tego artysty, a w przypadku polichromii dominikańskiej, czy zapożyczył go Matejko od Maskego, czy też Matejko podsunął motyw Maskemu, konsultując polichromię w kościele św. Trójcy, a następnie sam powtórzył w kościele Mariackim. Z listu Łuszczkiewicza wynikałoby, że raczej był to pomysł Maskego.
View in Google Scholar
40. ADK, Regestr fabryki... ujmuje pozycje dotyczące wypłat ratalnych za „chór wielki” (40 Złr. w r. 1867, 28 Złr. à conto w r. 1868) i dalsze.
View in Google Scholar
41. Np. katedry w Kolonii, Pradze, Wiedniu, Trond- heim (Nidaros).
View in Google Scholar
42. M. Pavoni, konspekt „Odpowiedzi”.
View in Google Scholar
43. M. Pavoni, Odpowiedź..., Kraków 1887, s. 26.
View in Google Scholar
44. Postulat ów, tak często później ponawiany, wysunął po raz pierwszy Feliks Radwański (st.), senator Wolnego Miasta Krakowa, u progu 1817 r., przemawiając na posiedzeniu Senatu w obronie Barbakanu.
View in Google Scholar
45. Problem ten ostatnio szerzej przedstawił J. Frycz w cytowanym tu cennym opracowaniu, w osobnym rozdziale (s. 135—188).
View in Google Scholar
46. Wybitny ten uczony uważany jest za ojca nowoczesnej. naukowo pojętej historii sztuki w Polsce.
View in Google Scholar
47. Tomkowicz, Nieco o zabytkach..., „Czas” R. 188 7, nr 29, 52―53, 73—74.
View in Google Scholar
48. ADK, Akta luźne, Kr. 77: konspekt „Odpowiedzi” Pavoniego.
View in Google Scholar
49. Frycz, dz. cyt., s. 135—436.
View in Google Scholar
50. Są to kaplice: św. Jacka, św. Dominika (Myszkowskich), św. Róży Limańskiej (Lubomirskich), św. Katarzyny Sieneńskiej (Zbaraskich), Matki Bożej Różańcowej.
View in Google Scholar
51. Co prawda i do odbudowy świątyni dominikańskiej także brak dokumentujących ją rysunków, oraz szeregu innych informacji. Tym niemniej zachowany materiał źródłowy jest wcale obfity, co pozwoliło autorce niniejszego artykułu ustalić F. Księżarskiego jako autora projektu chóru, nazwiska snycerzy i innych współdziałających przy odbudowie osób, dokładnie określić materiał, z którego wykonano ołtarz wielki, jego pierwotny koloryt, fazy budowy itp. Natomiast do prac restauracyjnych dotyczących kościoła franciszkańskiego materiał źródłowy jest bardziej skąpy, co potwierdza J. Frycz, dz. cyt., s. 104, przypis 39.
View in Google Scholar
52. W korpusie nawowym kościoła dominikańskiego zachowały się wprawdzie ślady wcześniejszego od bazylikowego układu halowego (w nawach bocznych), są one jednak mało widoczne. Natomiast kolejne fazy przemian średniowiecznej architektury kościoła franciszkańskiego rysują się wyraźnie, na co zwrócił uwagę i podkreślił w czasie restauracji tej świątyni K. R. Kremer; por.: J. Kremer, Podróż do Włoch t. 2, Wilno 1859, s. 73: „Jakoż po odbudowaniu go po pożarze w r. 1850 okazały się ślady, z których z pewnością zgadnąć można epoki architektoniczne, które on przeszedł...”.
View in Google Scholar
53. Tak pisze o tym J. Kremer, dz. cyt., s. 73—74:
View in Google Scholar
Gdy w r. 1655 za czasów wojen szwedzkich kościół Franciszkański zgorzał, nastało trzecie przeistoczenie jego architektury. To odbudowanie przypadło atoli w czasy najgorszego smaku (...) Zbudowano teraz sklepienie krągłe z wszystkiemi przyborami odpowiednimi ówczesnemu zwichniętemu smakowi — ozdobiono mdłemi, płaskiemi tę nawę pilastrami i nadziano im kapitele korynckie (...) Presbiterium napuszczono światłem jaskrawem, rażącem; bo ta- kowe wtedy wielce lubiono”.
View in Google Scholar
J. Kremer wspomina również, że w czasie tej odbudowy zamurowano główne wejście od zachodu. Jest jednak wątpliwe, by istotnie tam było; każe o tym wątpić usytuowanie kościoła w pobliżu fortyfikacji miejskich i lokalizacja zabudowy przyklasztornej.
View in Google Scholar
Warto przytoczyć tutaj jeszcze jeden fragment wypowiedzi J. Kremera: „Jakoż zachciało się kopuły na skrzyżowaniu ramion. I zbudowano ją. Lecz ona nie była widna od ulicy”.
View in Google Scholar
I dalej: „Więc ta kopuła nie oświecała wnętrza świątnicy oknami. Więc dano jej okna ślepe, świecące zwierciadłami zamiast szyb”.
View in Google Scholar
I tutaj budzi się nowa wątpliwość — w pożarze z r. 1655 ucierpiała głównie nawa, natomiast zachowały się prezbiterium i sklepienia w ramionach tran- septu. A zatem i owa kopuła, którą J. Kremer uważa za barokową, mogła być pozostałością po dolnej części konstrukcji wieży, która tu istniała do r. 1465, a najpewniej została wzniesiona w pierwszej fazie budowy kościoła, jak to spotyka się w romańszczyź- nie.
View in Google Scholar
54. Por.: K. Rosenbaiger, Dzieje kościoła oo. Franciszkanów w Krakowie w wiekach średnich, Kraków 1933, ryc. 9. Autor reprodukuje akwarelę W. Gutowskiego, przedstawiającą kościół od strony wschodniej z wieżą dzwonną istniejącą tutaj w latach 1563— 1801; J. Muczkowski, Kościół Św. Franciszka w Krakowie, Kraków 1901, s. 14—16.
View in Google Scholar
55. Pisze o tym, powołując się na A. Grabowskiego, J. Deme1, dz. cyt., s. 88.
View in Google Scholar
56. Owa kopuła mogła być pozostałością późnoromańskiej konstrukcji wieży świątyni zbudowanej na rzucie centralnym (por. przypis 53). Uległa zniszczeniu w czasie pożaru z r. 1850.
View in Google Scholar
57. Akwarelę reprodukuje K. Rosenbaiger, dz. cyt., ryc. 12.
View in Google Scholar
58. J. Kremer, dz. cyt. s. 74.
View in Google Scholar
59. tamże, s. 72, 74.
View in Google Scholar
60. J. Kremer, dz. cyt., s. 72.
View in Google Scholar
61. tamże, s. 73. Drugi tom „Podróży do Włoch” J. Kremera, w którym jest mowa o tych odkryciach, ukazał się drukiem w r. 1859, wobec tego nie miał słuszności K. Rosenbaiger przypisując je Wł. Ekiel- skiemu (za „Kalendarzem Czecha” R. 1896, s. 81—83; R. 1897, s. 65); por.: Rosenbaiger, dz. cyt., s. 92, przypis 1.
View in Google Scholar
62. Problem ten omówiono szerzej w następujących pracach: M. Вorowiejska-Birkenmajerowa, Barbakan Krakowski, Kraków 1979, oraz K. Estrei- cher, Collegium Maius. Dzieje gmachu, Kraków 1968.
View in Google Scholar
63. M. Вorowiejska-Вirkenmajerowa, Barbakan..., s. 118—124.
View in Google Scholar
64. J. Muczkowski, dz. cyt., s. 40.
View in Google Scholar
65. Muczkowski, dz. cyt., s. 40—42; O. Alojzy Karwacki, Pamiętniki, rkp. APFKr., s. 179 (206).
View in Google Scholar
66. Muczkowski, dz. cyt., s. 39—40; Rosenbaiger, dz. cyt., s. 82, przypis 1; A. Karwacki, dz, cyt., s. 125 (135).
View in Google Scholar
67. Karwacki, dz. cyt., s. 117 (125).
View in Google Scholar
68. tamże, s. 181 (208): „Jakoś w połowie swych pierwszych rządów ogłosił konkurs za nagrodami na projekt polichromii kościoła. Na razie był zamiar pomalowania tylko części krzyżowej...”.
View in Google Scholar
I dalej: „Akademia Sztuk Pięknych wyznaczyła również nagrodę za najlepszy projekt. Do konkursu stanęło kilku artystów, ale sędziowie przyznali pierwszeństwo i nagrodę projektowi Mikulskiego i Górskiego (...) Malarze wzięli się do wykonania przyjętego projektu. Skoro już część ścian pomalowali, pokazało się, że malowidło nie licuje z charakterem starożytnego kościoła. Komisja złożona z rzeczoznawców, artystów, architektów i konserwatorów, uchwaliła by zaprzestać malowania i nowy konkurs ogłosić. Ale im łatwo radzić i uchwalać...”.
View in Google Scholar
69. A. Karwacki, dz. cyt., s. 181 (208): „Przyszedł komuś na myśl młody artysta malarz i poeta Stanisław Wyspiański, krakowianin, który już się zaznaczył w malarstwie. Jemu tedy oddano malowanie naszego kościoła, ale na całkowitą jego odpowiedzialność, bez żadnych uprzednich planów, bo to jesień, a na Boże Narodzenia chciano kościół uprzątnąć z rusztowań”
View in Google Scholar
Jak widać, Wyspiański przypadkowo trafił do Franciszkanów jako wykonawca polichromii. Czas i koszt, z jakim wiązałoby się czekanie na nowy konkurs, rozebranie rusztowania i ponowny montaż były tu w znacznej mierze decydujące, choć na pewno nie pozostała bez wpływu pozytywna opinia o dotychczasowych osiągnięciach Wyspiańskiego. O perypetiach związanych z wykonaniem witraży pisze A. Karwacki na ss. 178 (205) i 179 (206). Kończy tak: „Kościół nasz z powodu okien Wyspiańskiego stał się sławnym i rzeczywiście jest w nich jakaś siła, oryginalność, jakiej nie spotyka się w innych oknach, np. w katedrze wawelskiej, gdzie sławny artysta Mehoffer sławne tworzy karykatury” (sic!). O pracach u Franciszkanów wspomina Wyspiański w swoich listach do L. Rydla. Por.: Listy Stanisława Wyspiańskiego do Lucjana Rydla, t. 2, cz. 1 i 2, Kraków 1979, passim.
View in Google Scholar
70. J. Frycz, dz. cyt., s. 236.
View in Google Scholar
71. J. Muczkowski, dz. cyt., s. 45.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
