Żydzi krakowscy w latach 1796—1939

Tomasz Gąsowski

doi:10.32030/KRZY.1988.03

Autor

Tomasz Gąsowski

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.1988.03

Abstrakt

Brak abstraktu dla tego artykułu.

Bibliografia

1. Por. A. Eisenbach, Emancypacja Żydów na ziemiach polskich 1785–1870, na tle europejskim, Warszawa 1988, s. 11–25.
View in Google Scholar

2. S. Grodziski, Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772–1848, Ossolineum, 1971, s. 99– 107.
View in Google Scholar

3. F. Friedman, Die galizischen Juden in Kampfe um ihre Gleichberechtigung 1848–1868, Frankfurt am Main 1929, s. 89–91.
View in Google Scholar

4. M. Bałaban, Dzieje Żydów w Galicji i Rzeczy pospolitej Krakowskiej 1772–1868, Lwów 1914, s. 110.
View in Google Scholar

5. Tenże, Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304–1868, t. 2, Kraków 1936, s. 601.
View in Google Scholar

6. Przeniesiony tam został z Placu Nowego w 1822. Nowy budynek wzniesiono w latach 60-tych XIX w., zob. J. Purchla, O architekturze krakowskiej po łowy XIX w., Rocznik Krakowski, 53, 1987, s. 103– 104.
View in Google Scholar

7. Bałaban, Historia, s. 609.
View in Google Scholar

8. W. Häusler, Das österreichische Judentum zwischen Beharrung und Fortschritt (w:) Die Habs burgermonarchie 1848–1918, hrsg. von A. Wandruszka und P. Urbanitsch, bd. Die Konfessionen, Wien 1985, s. 644, 647.
View in Google Scholar

9. C.A. Macartney, The Habsburg Empire 1790–1918, London 1971, s. 502.
View in Google Scholar

10. Statut dla Zboru Izraelickiego w Krakowie. Kraków 1869, Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Gmina Krakowska (GKr) nr 541.
View in Google Scholar

11. Statut dla Zboru Izraelickiego w Krakowie, Kraków 1912, GKr nr 542.
View in Google Scholar

12. GKr, nr 1131.
View in Google Scholar

13. „Tygodnik”. Organ stronnictwa Niezawisłych Żydów, 1909, nr 20.
View in Google Scholar

14. Tamże, 1909, nr 21.
View in Google Scholar

15. Świadczy o tym korespondencja z innymi gmina mi zachodniogalicyjskimi, GKr nr 609.
View in Google Scholar

16. M. Ringel, Ustawodawstwo Polski Odrodzonej o gminach żydowskich (w:) Żydzi w Polsce Odrodzonej, t. 2, Warszawa 1934, s. 242.
View in Google Scholar

17. J. Tomaszewski, Rzeczpospolita wielu narodów, Warszawa 1985, s. 171.
View in Google Scholar

18. S. Świszczowski, Miasto Kazimierz pod Krakowem, Kraków 1981, s. 267.
View in Google Scholar

19. Z. Sułowski, Mechanizmy ekspansji demograficznej Żydów w miastach polskich XVI–XIX (w:) Zeszyty Naukowe KUL, 17, 1974, nr 3, s. 33 i n.
View in Google Scholar

20. I. Schiper, Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, s. 443.
View in Google Scholar

21. Tamże, s. 449.
View in Google Scholar

22. R. Mahler, The Economic Bacground of Jewish Emigration from Galicia to the United States, Yivo Annual of Jewish Socila Science, 7, 1952.
View in Google Scholar

23. Bałaban, Historia, s. 578–580.
View in Google Scholar

24. Tamże, s. 587.
View in Google Scholar

25. Świszczowski, op. cit., s. 169.
View in Google Scholar

26. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, Dzieje Krakowa. Kraków, w latach 1796–1918, Kraków 1979, s. 53.
View in Google Scholar

27. Eisenbach, op. cit., s. 221.
View in Google Scholar

28. F. Friedman, Dzieje Żydów w Galicji 1772– 1914, (w:) Żydzi w Polsce Odrodzonej, t. 1, Warszawa 1933, s. 381.
View in Google Scholar

29. Świszczowski, op. cit., s. 271.
View in Google Scholar

30. „Głos Narodu”, 1912, nr 18.
View in Google Scholar

31. K. Karolczak, Właściciele domów w Krakowie na przełomie XIX i XX w., Kraków 1987, s. 174–176.
View in Google Scholar

32. J. Purchla, Jak powstał nowoczesny Kraków, Kraków 1979, s. 69.
View in Google Scholar

33. A. Bieberstein, Zagłada Żydów w Krakowie, Kraków 1985, s. 44.
View in Google Scholar

34. Bałaban, Historia, s. 581, przyp. 39.
View in Google Scholar

35. Bieniarzówna, Małecki, op. cit., s. 113.
View in Google Scholar

36. Eisenbach, op. cit., s. 218–219.
View in Google Scholar

37. Bałaban, Historia, s. 53.
View in Google Scholar

38. Bieniarzówna, Małecki, op. cit., s. 53.
View in Google Scholar

39. Tamże, s. 54.
View in Google Scholar

40. Bieniarzówna, Małecki, op. cit., s. 117.
View in Google Scholar

41. J. Demel, Stosunki gospodarcze i społeczne Krakowa w latach 1846–1853, Kraków 1951, s. 214– 215.
View in Google Scholar

42. Bieniarzówna, Małecki, op. cit., s. 305.
View in Google Scholar

43. Polski Słownik Biograficzny, t. 20, Ossolineum 1975, s. 420–421.
View in Google Scholar

44. M. Nadobnik, Materiały statystyczne do reformy sejmowej ordynacji wyborczej, Wiadomości Statystyczne o Stosunkach Krajowych, 24, 1912, z. 3, s. 35.
View in Google Scholar

45. Tamże, s. 32. 46 J. Buzek, Materiały statystyczne do reformy sejmowej prawa wyborczego, Wiadomości Statystyczne o Stosunkach Krajowych, 21, 1906, z. 1, s. 15.
View in Google Scholar

47. Z. Tabaka, Analiza zbiorowości studenckiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1850–1918, (w:) Studia z dziejów młodzieży Uniwersytetu Krakowskiego od Oświecenia do połowy XX w., Kraków 1970, s. 114.
View in Google Scholar

48. J. Tenenbaum, Żydowskie problemy gospodarcze Galicji, Wiedeń 1918, s. 104.
View in Google Scholar

49. Jesienią 1907 r. doszło nawet w Krakowie do strajku żydowskich rzeźników z tego powodu, „Jedność”, 1907, nr 36.
View in Google Scholar

50. A. Pilch, Dzieje ruchu robotniczego w Krakowskiem 1918–1939, Kraków 1987, cz. 1, tab. 2–8a.
View in Google Scholar

51. Tamże, tab. 9c.
View in Google Scholar

52. S. Bronsztejn, Ludność żydowska w Polsce w okresie międzywojennym, Ossolineum 1963, s. 234.
View in Google Scholar

53. M. Buber, Opowieści chasydów, Poznań 1986, s. 15–80. Polski Słownik Biograficzny, t. 20, Ossolineum s. 387–388. 1975, Jego odezwa wyborcza z grudnia 1848 r. głosiła: Zgodnie z własnym przekonaniem i nauczony do świadczeniem uznaję, że przyszłość Ojczyzny naszej polskiej nie na drodze dyssolucji społecznej, ale na drodze organicznej może być tylko zapewnioną, dlatego stale trzymać się będę zasad i ludzi, którzy do tego podadzą rękę”. Bałaban, Dzieje, s. 173.
View in Google Scholar

56. Bieniarzówna, Małecki, op. cit., s. 214.
View in Google Scholar

57. Był on inicjatorem zjazdu galicyjskich rabinów we Lwowie, którego uczestnicy opowiedzieli się za podporządkowaniem gmin władzy rabinów. Dr Lustgartem, Kilka uwag o wiecu rabinów we Lwowie, Kraków 1882.
View in Google Scholar

58. R. Mahler, The social and political aspects of the Haskalah in Galicia, Yivo Annual of Jewish Social Science, 1, 1946, s. 64–66.
View in Google Scholar

59. Bałaban, Historia, s. 609–610.
View in Google Scholar

60. Por. Modlitewnik polski dla unarodowionej młodzieży wyznania mojżeszowego w Polsce, opracował M. Weyber, krakowianin, podchorąży b. wojsk polskich z roku 1830/31, Kraków 1880.
View in Google Scholar

61. Mieściła się ona w kazimierskim ratuszu, zob. „Jedność”, 1900, nr 28 i 1911, nr 11. 62 Donosiła o tym „Gazeta Krakowska”, 1844, nr 172.
View in Google Scholar

63. Inaczej działo się we Lwowie, gdzie asymilacja odbywała się początkowo na gruncie kultury niemieckiej, por. L.P. Everett, The Rise of Jewish National Politics in Galicia 1905–1907, (w:) Nation building and the Politics of Nationalism. Essays on Austrian Galicia, ed. A. S. Markovits and F.E. Sysyn, Harvard University Press 1982, s. 156.
View in Google Scholar

64. Bałaban, Historia, s. 665.
View in Google Scholar

65. M. Bałaban, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935, s.
View in Google Scholar

66. Bałaban, Historia, s. 711, przyp. 48.
View in Google Scholar

67. Bałaban, Dzieje, s. 172.
View in Google Scholar

68. Jego poprzednikiem było Towarzystwo Przyjaciół Postępu założone w 1870, które wg pierwotnego, a nie zrealizowanego zamysłu miało stanowić zalążek odrębnej gminy, „Izraelita”, 1870, nr 1. Statut Stowarzyszenia Izraelitów Postępowych w wersji z 1912 r., GKr nr 547.
View in Google Scholar

69. Deklaracja programowa głosiła: „Polakiem jest każdy, kto się na tej ziemi urodził, wychował i święty dług względem matki ojczyzny zaciągnął bez różnicy wyznania…”, „Izraelita”, 1870, nr 1. Rozwinięcie tych tez zawiera broszura J. Warschauera, O spolszczeniu Izraelitów galicyjskich, Kraków 1882.
View in Google Scholar

70. W Krakowie mieściła się jedna z jej central, por. J. Starke1, Fundacja Hirscha i sprawa żydowska w Galicji, Ekonomista Polski, 2, 1890, s. 18 i n.
View in Google Scholar

71. Z czasem zwolenników tej konserwatywnej orientacji zaczęto określać mianem kahalników. Ich organem prasowym stał się ukazujący się od 1907 r. „Głos żydowski”.
View in Google Scholar

72. E. Mendelsohn, Jewish Assimilation in Lviv: The Case of W. Feldman, (w:) Nationbildung, op. cit., s. 101 i n.
View in Google Scholar

73. „Krytyka, 11, 1910, z. 4.
View in Google Scholar

74. Za przykład mogą posłużyć dzieje rodziny Feintuchów, por. J. Purchla, Jan Zawiejski, architekt przełomu XIX i XX w., Warszawa 1986, s. 14 i 71.
View in Google Scholar

75. A. Hertz, Żydzi w kulturze polskiej, Paryż 1961, s. 141 i n.
View in Google Scholar

76. Bronsztejn, op. cit., s. 31, tab. 7.
View in Google Scholar

77. Komitet budowy pomnika zawiązał się w 1883 r., „Ojczyzna” 1884, nr 8. Zamysł nie został zrealizowany z braku funduszy.
View in Google Scholar

78. J. Lichten, Uwagi o asymilacji i akulturacji Żydów w Polsce w latach 1863–1943, Znak, 1988, nr 396–397, s. 60 i n.
View in Google Scholar

79. Archiwum Państwowe w Krakowie, Akta Dyrekcji Policji w Krakowie (DPKr), nr 193.
View in Google Scholar

80. S.R. Landau, Syjonizm. Po kongresie w Bazylei w sierpniu 1897 r., Kraków 1897, s. 3–4.
View in Google Scholar

81. „Przyszłość”, 1882, nr 1.
View in Google Scholar

82. Archiwum Państwowe w Krakowie Starostwo Grodzkie Krakowskie (SGKr) nr 239.
View in Google Scholar

83. „Wschód”, 1910, nr 19–20.
View in Google Scholar

84. Archiwum Główne Akt Dawnych, ck. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, M.I.A., nr 209, protesty, m.in. z Krakowa, w związku z nie uwzględnianiem języka żydowskiego.
View in Google Scholar

85. Por. M.G. Steinlauf, The Polish-Jewish Daily Press, Polin, vol. 2, 1987, s. 234 i n.
View in Google Scholar

86. Zob. N. Thon-Rostowa, Ozjasz Thon, Lwów 1937.
View in Google Scholar

87. A. Hafftka, Żydowskie stronnictwa, polityczne w Polsce Odrodzonej, (w:), Żydzi w Polsce Odrodzonej, t. 2, s. 255 i n.
View in Google Scholar

88. Tegoż, Działalność parlamentarna i polityczna posłów i senatorów żydowskich w Polsce Odrodzonej, tamże, s. 316.
View in Google Scholar

89. Tamże, s. 329.
View in Google Scholar

90. M. Rympel, Słowo o Żydach krakowskich w okresie międzywojennym (w:) Kopiec wspomnień, wyd. II rozszerzone, Kraków 1964, s. 424 i n.
View in Google Scholar

91. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 IX 1921, Statystyka Polski, t. XXVI, Warszawa 1926.
View in Google Scholar

92. Encyclopedia Judaica, Jerusalem 1972, t. 14, s. 1028–1029.
View in Google Scholar

93. W. Najdus, Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska, 1890–1918, Warszawa 1983, s. 164 i n.
View in Google Scholar

94. J. Buszko, Dzieje ruchu robotniczego w Galicji Zachodniej (1848–1918), Kraków 1986, s. 305 i n.
View in Google Scholar

95. H. Piasecki, Sekcja żydowska PPSD i Żydowska Partia Socjalno-Demokratyczna, Ossolineum 1982, s. 116.
View in Google Scholar

96. Pilch, op. cit., cz. 1., s. 11 i n.
View in Google Scholar

97. Buszko, op. cit., s. 312.
View in Google Scholar

98 Pi1ch, cz. 1, s. 85–86.
View in Google Scholar

99. Tamże, cz. 2, s. 301. W 1938 r. Bund zdobył jedynie 2 mandaty do Rady Miejskiej.
View in Google Scholar

100. Tamże, cz. 1, s. 271.
View in Google Scholar

101. Wg Ch. Shmeruka była to cecha charaktery styczna dla kultury żydowskiej w Polsce międzywojennej, różniąca ją od innych skupisk diaspory, por. Steinlauf, op. cit., s. 234.
View in Google Scholar

102. Encyclopaedia Judaica, Jerusalem 1972, t. 5, s. 1032–1038.
View in Google Scholar

103. Por. Antologia poezji żydowskiej, Warszawa 1983, s. 87.
View in Google Scholar

104. J. Sander, Maurycy Gottlieb – uczeń Matejki, Biuletyn ŻIH, 4, 1953, s. 97–142, E. Podhorizer-Sandel, Ze zbiorów Muzeum ŻIH, Leopold Gottlieb, „Fołks Sztyme”, 1980 nr 4.
View in Google Scholar

105. Almanach szkolnictwa żydowskiego w Polsce, Warszawa 1938.
View in Google Scholar

106. Tamże.
View in Google Scholar

107. Tamże.
View in Google Scholar

108. Tamże.
View in Google Scholar

109. Bieberstein, op. cit., s. 208.
View in Google Scholar

110. Tamże, s. 23.
View in Google Scholar

111. Almanach szkolnictwa.
View in Google Scholar

112. Almanach i leksykon żydostwa polskiego, Lwów 1937, passim.
View in Google Scholar

113. Polski Słownik Biograficzny, t. 9, Ossolineum 1960, s. 148–150.
View in Google Scholar

114. SGKr nr 249, „Tygodnik” 1910 nr 12.
View in Google Scholar

115. SGKr nr 239–250.
View in Google Scholar

116. J. Steinberg, Historia żydowskiego stowarzyszenia humanitarnego B,ne B,brith w Krakowie, Kraków 1932.
View in Google Scholar

117. Rympel, op. cit.
View in Google Scholar

118. S. Dankowicz, Kazanie w czasie żałobnego nabożeństwa za wiekopomnej pamięci króla Kazimierza Wielkiego, Kraków 1869.
View in Google Scholar

119. Friedman, Dzieje, s. 381.
View in Google Scholar

120. Tamże, s. 393.
View in Google Scholar

121. C. Bąk-Koczarska, Juliusz Leo, twórca wielkiego Krakowa, Ossolineum 1986, passim.
View in Google Scholar

122. Było to pismo poświęcone „sprawom społecznym, politycznym, ekonomicznym i literackim, organ stronnictwa Niezawisłych Żydów – żydowskiej partii demokratycznej”. Pozostawało ono w opozycji za równo do syjonistów jak i zwolenników ortodoksji, tzw. kahalników.
View in Google Scholar

123. „Tygodnik”, 1905, nr 1.
View in Google Scholar

124. Zob. F. Golczewski, Polnisch-jüdische beziehungen, 1881–1922, Wiesbaden 1981, passim.
View in Google Scholar

125. Rympel, op. cit.
View in Google Scholar

126. S. Rudnicki, From „numerus clausus” to „numerus nullus”, Polin, 2, 1987, s. 254, zob. też H. Ritterman-Abir, Nie od razu Kraków zapomniano, Jerozolima 1984, s. 127.
View in Google Scholar

127. Por. I pozostała tylko legenda. Wspomnienia z żydowskiego Krakowa, Tel Awiw 1986, s. 7.
View in Google Scholar

128. Cytat za S. Grodziski, W królestwie Galicji i Lodomerii, Kraków 1976, s. 107.
View in Google Scholar

Żydzi krakowscy w latach 1796—1939

Autor

DOI:

Abstrakt

Bibliografia

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

Numer

Dział

Licencja

Jak cytować

Język / Language

Latest publications

wydawca