Miniatury Kodeksu Behema jako ilustracja warunków pracy i mieszkania mieszczan
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.1991.02Abstrakt
THE MINIATURES FROM BEHEM’S CODE — AN ILLUSTRATION OF WORK AND LIVING CONDITIONS OF BURGHERS
In 1505 Baltazar Behem, a town clerk, donated a code including guild charters, laws and statutes decorated with 27 miniatures to the Cracow City Council. Most of them represent craftsmen at work; part of them represent guild emblems with items manufactured by the guild members or the symbols of their work. The miniatures show manufacturing skills along with the tools used and the products manufactured. They also show craftsmen’s workshop furnishing — all kinds of tables, benches, chests, cabinets, lavabos, stools etc. Some miniatures represent interiors that may be regarded as living rooms rather than workshops. Several other miniatures depict townscape and its environs. Although the items and the interiors shown in the miniatures are modelled after the German prints, they are generally realistic. However, the townscape and the town environs modelled after Flemish painting and prints do not in the least portray the Cracow of the beginning of the 16th century.
Bibliografia
1. Z. Ameisenowa, Rękopisy i pierwodruki iluminowane Biblioteki Jagiellońskiej, Wrocław-Kraków 1958, s. 163.
View in Google Scholar
2. Najobszerniej zajął się tym w odniesieniu do Kodeksu Behema, W. Terlecki, Ze studiów nad miniaturą polską XVI w., Spraw. Tow. Nauk. we Lwowie, Lwów 1930, t. X. Katalog zestawiający dzieła małopolskie z ich wzorami graficznymi podał A. M. Olszewski, Pierwowzory graficzne późnogotyckiej sztuki małopolskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975.
View in Google Scholar
3. K. Estreicher, Miniatury Kodeksu Bema oraz ich treść obyczajowa, Rocz. Krak. t. XXIV, 1933.
View in Google Scholar
4. Np. cech murarzy zorganizował się w 1512 r., J. Ptaś- nik, Codex picturatus Baltazara Behema. Problem autorstwa, Kwart. Hist. R. XLIV, t. 1, 1930, s. 6.
View in Google Scholar
5. J. S. Jamroz, Mieszczańska kamienica krakowska wiek XIII-XV, Kraków-Wrocław 1983, s. 84.
View in Google Scholar
6. H. Jasieński, Dawna kamienica krakowska jej układ i wnętrze, Kraków 1934, Bibl. Krak. nr 83, s. 25: także J. Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, Kraków 1934, s. 482.
View in Google Scholar
7. M. Gutkowska-Rychlewska, Historia ubiorów, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968, s. 382.
View in Google Scholar
8. M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław-Warszawa- -Kraków-Gdańsk-Łódź, 1986
View in Google Scholar
9. Z. Ameisenowa, op. cit., s. 163.
View in Google Scholar
10. R. Rybarski, Handel i polityka handlowa Polski w XVI stuleciu, Poznań 1928, t. 1, s. 271.
View in Google Scholar
11. J. Ptaśnik, op. cit., s. 169.
View in Google Scholar
12. Np. oszacowanie towarów znajdujących się w kramie Walentego z 26.II.1547 r. w: S. Nawrocki, J. Wisłocki, Inwentarze mieszczańskie z lat 1528-1635 z ksiąg miejskich Poznania, Poznań 1961, s. 13, nr 17.
View in Google Scholar
13. J. Ptaśnik, op. cit., s. 171.
View in Google Scholar
14. J. Goctwicka, N. Narębski, Zarys historii meblarstwa, Toruń 1968, s. 15.
View in Google Scholar
15. Taki sposób gotowania w Ołtarzu Mariackim Wita Stwosza: [także] J. Bieniarzówna, Z dawnego Krakowa, Kraków 1957, s. 123.
View in Google Scholar
16. Tamże, s. 124.
View in Google Scholar
17. H. Samsonowicz, Materiały do historii wytwórczości przemysłowej wiejskiej w Polsce feudalnej, Kwart. Hist. Kult. Mat., Warszawa R. I, 1953, nr 1-2, s. 146.
View in Google Scholar
18. Tamże, s. 146.
View in Google Scholar
19. Inaczej B. Bucher, Die alten Zunst und Verkehrsord- nungen der Stadt Krakau, Wien 1889, s. XV.
View in Google Scholar
20. [zob.] H. Samsonowicz, op. cit., s. 147.
View in Google Scholar
21. Inaczej Z. Ameisenowa, op. cit., s. 163.
View in Google Scholar
22. K. Estreicher, op. cit., s. 226.
View in Google Scholar
23. Bowiem ubiór dopasowywano do ciała.
View in Google Scholar
24. K. Estreicher, op. cit., s. 208. Uważa za mistrza także mężczyznę za stołem.
View in Google Scholar
25. I. Turnau, Polskie skórnictwo, Wrocław-Warszawa- -Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, s. 66.
View in Google Scholar
26. L. Lepszy, Cech złotniczy w Krakowie, Rocz. Krak. 1898, t. 1, s. 138-139.
View in Google Scholar
27. Z. Pazdro, Uczniowie i towarzysze cechów krakowskich od 2 poł. w. XIV do poł. w. XVII, Studia nad historią prawa polskiego, t. 1, z. 4, Lwów 1900, s. 17 i 40. Autor podaje, iż w warsztacie było zwykle jeden lub dwóch uczniów, rzadziej trzech lub czterech, a z czeladzi odjednego do czterech czeladników. Ilość czeladzi występującej na miniaturach jest dowolna, tzn. nie odpowiada przepisom.
View in Google Scholar
28. [cyt. za] Z. Pazdro, op. cit., s. 21 i 22.
View in Google Scholar
29. Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. S. Kozakiewicz, Warszawa 1969, s. 186 i 371.
View in Google Scholar
30. Dot. wyłącznie wilkomów z cyny lub srebra, szklane bowiem miały inne kształty.
View in Google Scholar
31. Słownik terminologiczny... s. 299.
View in Google Scholar
32. Wilkomy tego typu zdobione metodą puklowania występują w ikonografii, np. w „w Pokłonie Trzech Króli” z tryptyku Marcina Czarnego z Muzeum Diecezjalnego w Kielcach z pocz. XVI w. Podobny typ wilkomu wy stępuje też u Dürera np. w „Nemezis” z 1501-3 lub „Nierządnicy babilońskiej” z 1497-8.
View in Google Scholar
33. A. Bochnak, J. Pagaczewski, Polskie rzemiosło artystyczne wieków średnich, Kraków 1959, s. 98. także Z. Żygulski jun., Dzieje polskiego rzemiosła artystycznego, Warszawa 1987.
View in Google Scholar
34. Słownik terminologiczny..., s. 221.
View in Google Scholar
35 A. Chmiel, Garncarze krakowscy, Kraków 1907, s. 11. Według statutu garncarzy z 1504 r. sztukę mistrzowską stanowiły: garnek wielki, dzban wielki, donica wielka.
View in Google Scholar
36. I. Baranowski, Przemysł połski w XVI w., Warszawa 1919, s. 23.
View in Google Scholar
37. Ibidem, s. 106; I. Turnau, op. cit., s. 41.
View in Google Scholar
38. K. Estreicher, op. cit., s. 215 i nast.
View in Google Scholar
39. F. M. Feldhaus, Maszyny w dziejach ludzkości od czasów najdawniejszych do odrodzenia, Warszawa 1958, s. 251.
View in Google Scholar
40. T. Szydłowski, Dzwony starodawne sprzed r. 1600 na obszarze byłej Gałicji, Kraków 1922, s. 1 i 2.
View in Google Scholar
41. Tamże, s. 33.
View in Google Scholar
42. J. W. Hołubiec, Polskie lampy i świeczniki, Wrocław- Warszawa-Kraków 1990, s. 29.
View in Google Scholar
43. K. Gierdziejewski, Zarys dziejów odlewnictwa polskiego, Stalinogród 1954, s. 95. Także F. Kiryk, Cechowe rzemiosło metalowe, zarys dziejów do 1939 r., Warszawa-Kraków 1972, s. 204.
View in Google Scholar
44. Por. Zabójstwo św. Stanisława z tryptyku Mistrza legendy św. Stanisława z 1518 r., por. też Cud u grobu św. Patriarchy z Legendy św. Jana Jałmużnika.
View in Google Scholar
45. J. Hołubiec, op. cit., s. 30.
View in Google Scholar
46. Jest to raczej topór, służący do okantowywania i gładkiej obróbki drewna. W. Grobelny, Słownictwo rzemieślnicze, Grudziądz 1925, t. 1, s. 95 i 96.
View in Google Scholar
47. Ustawa krakowskiego cechu stolarzy z 1547 r. dopuszczała pracę w warsztacie tylko pięciu osobom łącznie z mistrzem — F. Piekosiński, Prawa, przywileje i statuty miasta Krakowa, Kraków 1885, t. I, z. 1, nr 452.
View in Google Scholar
48. F. M. Feldhaus, op. cit., s. 284 i 285.
View in Google Scholar
49. I.Baranowski, op. cit., s. 132 i nast.
View in Google Scholar
50. J. Gostwicka. Dawne mebla polskie, Warszawa 1965, s. 15.
View in Google Scholar
51. Tamże, s. 14.
View in Google Scholar
52. Por. zwieńczenia kwater ołtarza Wita Stwosza.
View in Google Scholar
53. L. Lepszy, Studia nad ornamentyką kodeksów miniaturowych polskich, w: Przemysł Artystyczny, Lwów 1896, z. 1 i 2, s. 32.
View in Google Scholar
54. Kwatera ołtarza Mistrza Tryptyku ze Starego Bielska w kościele parafialnym w Starym Bielsku, sprzed 1500 r.
View in Google Scholar
55. S. Hinz, Wnętrza mieszkalne i meble, Warszawa 1980, il. 81, 85, 99, 104.
View in Google Scholar
56. Kaesz Gyula, Meble stylowe, Wrocław-Warszawa- Kraków 1990, s. 82.
View in Google Scholar
57. I. Turnau, op. cit., s. 71.
View in Google Scholar
58. J. Gostwicka, S. Narębski, op. cit., s. 16.
View in Google Scholar
59. Np. pieniędzy. W inwentarzu ruchomości Apolonii Cze- szkowej z 1547 i 1549 r. wymienia się m. in. pieniędzy grzywna, co była w stole a więc w szufladzie. S. Nawrocki, J. Wisłocki, op. cit., c. 15, nr 20.
View in Google Scholar
60. Por. figurki jasełkowe w klasztorze ss. klarysek w Krakowie, gdzie na ławkach leżą poduszki.
View in Google Scholar
61. Z. Bocheński, Krakowski cech mieczników, Kraków 1937, Bibl. Krak. nr 92, s. 14.
View in Google Scholar
62. Tamże, s. 12-15.
View in Google Scholar
63. A. Swaryczewski, Płatnerze krakowscy, Warszawa- Kraków 1987, s. 152; [także] A. Jelicz, Życie codzienne w średniowiecznym Krakowie, Warszawa 1966, s. 114.
View in Google Scholar
64. I. Baranowski, op. cit., 43.
View in Google Scholar
65. F. Piekosiński, op. cit., nr 428.
View in Google Scholar
66. F. Piekosiński, op. cit., nr 395.
View in Google Scholar
67. Z. Bocheński, op. cit., s. 16.
View in Google Scholar
68 Tamże, s. 17 .
View in Google Scholar
69. Tamże, s. 21.
View in Google Scholar
70. I. Baranowski, op. cit., s. 45.
View in Google Scholar
71. Ponieważ kowale tworzyli ze ślusarzami cech wspólny — I. Baranowski, op. cit., s. 52.
View in Google Scholar
72. Według statutu z 1468 r. czeladnik wychodząc na ulicę miał nosić znak swego rzemiosła i musiał być przyzwoicie ubrany, a na głowie mieć kapelusz nie zaś czapkę płócienną, jaką nosił przy pracy. Dlatego, właśnie odchodzący czeladnik na miniaturze ma na głowie czapkę i zatknięte za pas narzędzia X Chotkowski, Rzemiosła i cechy krakowskie w XV w., KRaków 1891, s. 61 i 62.
View in Google Scholar
73. I. Baranowski, op. cit., s.129.
View in Google Scholar
74. Z. Rozanow, Muzyka w miniaturze polskiej, Warszawa 1965, s. 103 i 104.
View in Google Scholar
75. Opisywano ten herb także jako dwa topory, kapelusz i czapka z daszkiem, w: A. Przeździecki, E. Ras- tawiecki. Wzory sztuki średniowiecznej i z epoki odrodzenia po koniec wieku XV w dawnej Polsce, Warszawa 1855-58, t. II.
View in Google Scholar
76. A. Grabowski, Dawne zabytki miasta Krakowa, Kraków 1850, s. 184.
View in Google Scholar
77. I. Baranowski, op. cit., s. 131.
View in Google Scholar
78. T. Żurawska, Polskie powozy, Warszawa-Kraków- Gdańsk-Łódź 1982, s. 16 i 20.
View in Google Scholar
79. Tamże, s. 25.
View in Google Scholar
80. W Krakowie samodzielny cech siodlarzy powstał w 1550 r. niemniej jeszcze w XVIII w. rymarze wchodzili w kompetencje siodlarzy — I. Turnau, op. cit., s. 65.
View in Google Scholar
81. I. Turnau, op. cit., s. 68.
View in Google Scholar
82. L. Lepszy, Pergameniści i papiernicy krakowscy w ubiegłych wiekach i ich wyroby, Rocz. Krak. t. IV, 1900, s. 238 — podaje, że napis ten pochodzi od senatora K. Soczyńskiego, nie podając jednak skąd zaczerpnął tę wiadomość.
View in Google Scholar
83. Tamże., s. 238 i nast. oraz 247.
View in Google Scholar
84. A. Chmiel, Godła rzemieślnicze i przemysłowe krakowskie od poł. XIV w. aż do XX w., Kraków 1922.
View in Google Scholar
85. K. Estreicher, op. cit., s. 229, dodaje, że przedmioty leżące na ławce bardziej wydają się być sztywnymi tabliczkami niż wiotkimi kartkami, a wiadomo iż mydło sprzedawano w twardych tablicach z wybitą cechą producenta.
View in Google Scholar
86. Z. Ameisenowa, op. cit., s. 167.
View in Google Scholar
87. I. Turnau, op. cit., s. 82. Asortyment wyrabianych przez nich przedmiotów różnił się i stąd podział kompetencji.
View in Google Scholar
88. I. Turnau, op. cit., s. 79 i nast.
View in Google Scholar
89. J. Lachs, Dawne łaziebnictwo krakowskie, Kraków 1919, Bibl. Krak. nr 55, s. 25.
View in Google Scholar
90. I. Lachs, op. cit., s. 33 i 36. Od 1480 r. cech cyrulików obiera swoich starszych niezależnie od łaziebników, zatem cechy te faktycznie rozdzieliły się.
View in Google Scholar
91. M. Gutowski, Komizm w polskiej sztuce gotyckiej, Warszawa 1973, s. 83 i 84.
View in Google Scholar
92. B. Miodońska, Iluminacje krakowskich rękopisów z 1 poł. XV w. w Archiwum Kapituły Metropolitalnej na Wawelu, Kraków 1967, s. 82.
View in Google Scholar
93. Drzwi Gnieźnieńskie, red. M. Wa1icki, Wrocław 1959, t. II, s. 176-177.
View in Google Scholar
94. M. Gutowski, op. cit., s. 64 i nast.
View in Google Scholar
95. J. Lachs, op. cit., s. 27-29.
View in Google Scholar
96. J. Ptaśnik, op. cit., s. 6.
View in Google Scholar
97. T. Gimpel, Jak budowano w średniowieczu, Warszawa 1968, s. 65.
View in Google Scholar
98. B. Ulanowski, Kilka zabytków ustawodowstwa krakowskiego i wojewodzińskiego w przedmiocie handlu i ustanawiania cen, Archiwum Komisji Prawniczej, Kraków 1895,t. I, s. 123.
View in Google Scholar
99. J. Wyrozumski, Dzieje Krakowa, Kraków 1992, t. 1, s. 340.
View in Google Scholar
100. B. Ulanowski, op. cit., s. 125; [także] W. Boga- tyński, Walka z pijaństwem w renesansowym Krakowie, Kraków 1954, s. 7 i 10.
View in Google Scholar
101. W. Siedlecka, Polskie zegary, Warszawa-Kraków- Gdańsk 1974, s. 63.
View in Google Scholar
102. K. Estreicher, op. cit., s. 226.
View in Google Scholar
103. K. Koeh1er, Dawne cechy i bractwa strzeleckie w Kościanie, Poznań 1899, s. 217.
View in Google Scholar
104. Tamże, s. 206 i 210.
View in Google Scholar
105. A. Chmiel, Szkice krakowskie, Kraków 1939-47, Bibl. Krak. nr 100, s. 218-219.
View in Google Scholar
106. Rzemieślnicy lubili trzymać w warsztatach ptaki, o czym świadczy wiersz F. Śniadeckiego wyliczający wśród obowiązków ucznia:
View in Google Scholar
„Jeśli są ptacy w klatkach, miej też czas do tego, By głodu i plugastwa nie miały żadnego.” w: Z. Pazdro, op. cit., s. 21.
View in Google Scholar
107. S. Kutrzeba, Ideał i życie kobiety w Połsce wieków średnich, Ateneum Polskie, Lwów 1908, t. IV, s. 191.
View in Google Scholar
108. Np. w wyobrażeniach majestatu (trony) na pieczęciach, patrz J. Gostwicka, op. cit., s. 23.
View in Google Scholar
109. Kwatera tryptyku mistrza Matki Boskiej Bolesnej z kaplicy Czartoryskich w katedrze wawelskiej z ok. 1470-80.
View in Google Scholar
110. J. Gostwicka, op. cit., s. 15.
View in Google Scholar
111. Miniatura Święcenie stołu wielkanocnego z Pontyfikału Erazma Ciołka.
View in Google Scholar
112. Np. w tryptyku Mistrza Legendy św. Stanisława z Kobylina z ok. 1518, w scenie Kupna wsi.
View in Google Scholar
113. Por. reprodukcje w: J. Gostwicka, op. cit., nr 26 i 27.
View in Google Scholar
114. J. Gostwicka, S. Narębski, op. cit., s. 18.
View in Google Scholar
115. Tak też charakteryzuje wyobrażenia mebli w Kodeksie Behema J.Gostwicka w: J. Gostwicka, op. cit., s. 24.
View in Google Scholar
116. B. Kopydłowski, Polskie kowalstwo architektoniczne, Warszawa 1958, s. 10-11.
View in Google Scholar
117. Tamże, s. 14.
View in Google Scholar
118. Z. Gloger, Budownictwo drzewne i wyroby z drewna w dawnej Polsce, Warszawa 1907, t. I, s. 27.
View in Google Scholar
119. K. Dobrowolski, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Kraków 1927, s. 25-27.
View in Google Scholar
120. B. Bucher, Die alten Zunst und Verkehrsordnungen der Stadt Krakau, Wien 1889, s. XVII odczytał: hyems, Auto- mnus, aestas(?).
View in Google Scholar
121. Bucher odczytał je: qui tibi... vota(?) fecit (fuit?) XXVII tavola... tunc tau?... filius(?) Alberti Ikon(?)... dono?...d...” zaś Dobrowolski tak: qui tibi... grata? fuit XXVII tarda tamen(?)...quam...us Alberti S...clara. Napis ten odnosi się zapewne do twórcy miniatur a cyfra XXII oznaczać może ich liczbę. W: Z. Ameisenowa, op. cit., s. 165.
View in Google Scholar
122. L. Lepszy, Cech malarski w Polsce od wieków średnich do końca XVII wieku, Kraków 1896, s. 10-12.
View in Google Scholar
123. M. Dayczak-Demanasiewicz, Uwagi o renesansowych dekoracjach malarskich krakowskich wnętrz mieszczańskich, Biul. Krak., Kraków 1961, t. III, s. 135 i 136.
View in Google Scholar
124. Tamże, s. 136-137.
View in Google Scholar
125. Tak też L. Lepszy, Cech malarski w Polsce... s. 16-18.
View in Google Scholar
126. M. Walicki, Złoty widnokrąg... s. 34.
View in Google Scholar
127. J. Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo... s. 153.
View in Google Scholar
128. J. Klepacka, Zabytki cechowe w zbiorach Muzeum Historycznego miasta Krakowa, Kraków 1957, s. 16.
View in Google Scholar
129. Inwentarze mieszczańskie często wymieniają po kilka skrzyń, np. inwentarz ruchomości kupca Jana Tregera z 1550 r., w: S. Nawrocki, J. Wisłocki, Inwentarze mieszczańskie z lat 1528—1635 z ksiąg miejskich Poznania, Poznań 19 61, s. 23 i 24, nr 36.
View in Google Scholar
130. J. Hołubiec, Polskie lampy... s. 24.
View in Google Scholar
131. S. Nawrocki, J. Wisłocki, Inwentarze mieszczańskie... s. 24, nr 37.
View in Google Scholar
132. S. Świszczowski, Wczesnorenesansowe lavabo w klasztorze ss. Dominikanek na Gródku, Biul. Krak., Kraków 1961, t. III, s. 114-115.
View in Google Scholar
133. H. Jasieński, Dawna kamienica krakowska jej układ i wnętrze, Kraków 1934, Bibl. Krak. nr 83, s. 25; [także] J. S. Jamroz, Mieszczańska kamienica krakowska wiek XIII-XV, Kraków 1983, s. 149.
View in Google Scholar
134. Z. Ameisenowa, Rękopisy i pierwodruki... s. 170 i 173.
View in Google Scholar
135. J. S. Jamroz, op. cit., s. 92.
View in Google Scholar
136. E. Ligęza, Wodociągi dawnego Krakowa, Kraków 1971, s. 28 i 12.
View in Google Scholar
137. J. Kuczyński, Wawel, Materiały archiwalne do budowy zamku, wyd. A. Chmiel, Kraków 1913, Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej, t. V, s. 450.
View in Google Scholar
138. W. Siedlecka, Polskie zegary, s. 38 i 42.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
