Wnętrza mieszkalne mieszczan krakowskich w XVII i XVIII wieku
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.1991.04Abstrakt
THE INTERIORS OF CRACOW BURGHERS’ HOUSES IN THE 17TH AND 18TH CENTURIES
It is inherent in human nature to modernize and change furnishings of interiors of their homes, which results in a complete obliteration of a cultural picture in that field. A reconstruction is possible only to a certain extent, with a certain probability, using written sources, iconography and the items which survived to the present time. No source is complete in itself, and needs to be verified or compared with other sources.
An interior of a dwelling house reflects every-day and cultural life. The 17th century, an era of the sarmatyzm (old-Polish style), favoured the national style based on Polish tradition in art. In the house interiors, the style manifested itself the use of traditional beam-framed or casetone ceilings, covered with polychromy, not specially originally decorated, and painting the edges under the ceiling, as it used to be done in preceding centuries. It was also manifested the use of old forms of furniture, such as shelves, benches, and other painted basic furniture. Primarily the style was reflected in the liking for colourful polychromies and decorative tapestries. In the 17th century the walls were often covered with ranges of tapestry or gores of a two-colour tapestry hanging down on the walls. Painted or wood-printed paper and canvas hangings (koltryna) were also popular.
Rich decoration of walls and ceilings was enhanced by a wide use of rugs, carpets, kilim tapestries and embroidered tapestries.
The furniture was varied. New pieces of furniture were added to the old ones. Traditional local furniture, including shelves, attached-to-the-wall benches, side-boards, chests, and other simple painted pieces of furniture, stood side by side with Gdańsk furniture, massive and richly decorated in the baroque style (characteristic features of the Gdańsk furniture were well established around 1700).
Beds were different in type; they ranged from simple painted beds manufactured by local carpenters, to large upholstered couches or posted beds, sometimes very richly decorated, used by wealthy burghers.
The 18th century brought many changes in interiors of residential houses. Propagating foreign influences (of Dresden, France and England) suppressed olden tastes and tradition. Since the housing culture had increased, the demand for more sophisticated furniture was born. A range of new types of furniture was developed. The interiors began to differ according to their use. Local cabinet-making developed, including Kolbuszowa workshops. Large amounts of furniture manufactured there reached Cracow. The character of polychromy used for interior decoration was also changing. Its role increased, and as the ranges of hangings began to be out of fashion, the whole walls started to be covered with polychromy. Decorations responded to the new trends in art. In the mid-18th century the walls were decorated with rococo motives, while in the last quarter of the 18th century classicist pantings became popular, using decorative motives, landscapes and allegory, or scenes of ancient history.
Furniture in wealthy burgher’s houses was also diverse in the 18th century. The Gdańsk-type furniture, characterized by traditional, Baroque shape was used until the end of the century. However, in time, their design started to be lighter, and the rococo style manifested itself, mainly in the decorations. The Ludwików furniture went along with the Gdańsk furniture. The furniture painted ‘marble’ or green, red and blue, was also fashionable. New types of furniture appear, such as corner cupboards, writing desks, sofas, popular chests of drawers, various kinds of small tables and poster beds, including a Saxon-type bed, called in France lit á la Polonaise.
New, fashionable furniture replaced gradually the old one, at first in more representational rooms. Slowly Polish interiors were losing their traditional old-Polish character.
Bibliografia
1. Opierając się o materiały archiwalne tematem tym zajmował się: S. Tomkowie z, Domy i mieszkania w Krakowie w pierwszej połowie XVII wieku, Lwów 1922; J. Pachoński, Zmierzch sławetnych. Z życia mieszczan w Krakowie w XVII i XVIII wieku, Kraków 1956; J. Bieniarzówna, Z dawnego Krakowa, Kraków 1957; B. Bętkowska, J. Bieniarzówna, Inwentarz ruchomości ubogiego mieszczaństwa krakowskiego w pierwszej połowie XVII wieku, Kwartalnik Historyczny Kultury Materialnej, t. V, Warszawa 1957, s. 76-99.
View in Google Scholar
Na terenie Warszawy tematem tym zajęli się J. Rutkowska, S. Żaryn, Wnętrze kamienicy barokowej, (w:) Szkice Staromiejskie, Warszawa 1955.
View in Google Scholar
Ostatnio tematem wnętrz mieszkalnych zajęła się M. Bartkiewicz, Odzież i wnętrza domów mieszczańskich w Polsce w drugiej połowie XVI i XVII w., Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1974.
View in Google Scholar
Problem wnętrz mieszkalnych w rozwoju historycznym opracował S. Sienicki, Historia architektury wnętrz mieszkalnych, Kraków 1954 (Wnętrza mieszkalne polskie potraktowane są marginesowo).
View in Google Scholar
Z opracowań o szerszej problematyce uwzględniające również zagadnienie wnętrz mieszkalnych należy wymienić: Ł. Gołębiowski, Domy i dwory, Warszawa 1830; W. Łoziński, Życie polskie w dawnych wiekach, Warszawa 1934.
View in Google Scholar
2. Malarstwo Polskie. Manieryzm, barok. Wstęp M. Walicki, W. Tomkiewicz, Warszawa 1971, s. 28.
View in Google Scholar
3. Sztuka sakralna w Polsce. Malarstwo. Wstęp T. Dobrzeniecki, J. Ruszczycówna, Z. Niesiołowska-Rothertowa, Warszawa 1958, s. 20.
View in Google Scholar
4. Malarstwo Polskie, op. cit., s. 315.
View in Google Scholar
5. Ibidem, s. 315.
View in Google Scholar
6. Ibidem, s. 339.
View in Google Scholar
7. Ibidem, s. 317.
View in Google Scholar
8. Ibidem, s. 341.
View in Google Scholar
9. J. Samek, Połskie rzemiosło artystyczne, Warszawa 1984, s. 149.
View in Google Scholar
10. Ten typ łóżka namiotowego i kominków spotykamy w miedziorytach Jana van der Straet (1523-1605), „Hafciarki”, „Kobiety hodujące jedwabniki”.
View in Google Scholar
11. M. Krynicka, Płaskorzeźba „Ars moriendi”, Rozprawy i Sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie, Kraków 1952, s. 99.
View in Google Scholar
12. D. Kaczmarczyk, Jan Henle autorem płaskorzeźby z kościoła Augustianów św. Marcina w Warszawie i materiały dotyczące przebudowy zespołu augustiańskiego przez Jana Spi- nole, Biuletyn Historii Sztuki, R. XLI, Nr 4, Warszawa 1979, s. 347.
View in Google Scholar
13. S. Krzysztofowie z, E. Śnieżyńska-Stolot, Obrazki wotywne z kościoła Bożego Ciała w Krakowie, Polska Sztuka Ludowa, R. XXI, Warszawa 1967, nr 1, s. 33; S. Opalińska, 650 łat miasta Kazimierza, „Krzysztofory”, Zeszyty naukowe Muzeum Historycznego miasta Krakowa, Nr 13, Kraków 1986, s. 24.
View in Google Scholar
14. S. Krzysztofowie z, E. Śnieżyńska-Stolot, Obrazki wotywne z kościoła Bożego Ciała w Krakowie op. cit., s. 45.
View in Google Scholar
15. D. Chodowiecki, Von Berlin nach Danzig, eine Künstlerfahrt im Jahre 1773, Hundert Bilder nach den originalen der Staatlichen Akademie ser Künste in Berlin herausgegeben von Wolfgang von Oettingen, Leipzig MCMXXXVII.
View in Google Scholar
16. J. Bieniarzówna, Mieszczaństwo Krakowskie XVII w., Kraków 1960, s. 129.
View in Google Scholar
17. M. Rożek, Mecenat artystyczny mieszczaństwa krakowskiego w XVII wieku, Biblioteka Krakowska nr 118, Kraków 1977, s. 10.
View in Google Scholar
18. M. Rożek, Mecenat artystyczny, op. cit., s. 241.
View in Google Scholar
19. J. Bieniarzówna, Z dawnego Krakowa, Kraków 1957, s. 116.
View in Google Scholar
20. H. Jasieński, Dawna kamienica krakowska, jej układ i wnętrze, Biblioteka Krakowska nr 83, Kraków 1934, s. 8.
View in Google Scholar
21. M. Dayczak-Domanasie wicz, Uwagi o renesansowych dekoracjach malarskich krakowskich wnętrz mieszczańskich, Biuletyn Krakowski, Tom III, Kraków 1961, s. 149.
View in Google Scholar
22. M. Dayczak-Domanasiewicz, Uwagi o renesansowych dekoracjach malarskich, op. cit., s. 154.
View in Google Scholar
23. T. Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo Polskie, Tom I, Wrocław-Kraków 1957, s. 49, 185.
View in Google Scholar
24. K. Estreicher, Kołłątaj i kamienica Estreicherów, Rocznik Krakowski nr 48, Kraków 1977, s. 166, fot. 8, 9, 10. Malowidła przetrwały do 1909 roku, to jest do czasu rozbiórki domu. Wygląd domu i fresków znamy dzięki fotografiom z 1909 roku, które zlecił wykonać Stanisław Estreicher przed zburzeniem domu.
View in Google Scholar
25. J. Lepiarczyk, Kamienica Kołłątaja przy ul. św. Jana, Rocznik Krakowski nr 48, Kraków 1977, s. 172.
View in Google Scholar
26. Informacji o nowo odkrytych polichromiach w kamienicach krakowskich, pochodzących z ostatniej ćwierci XVIII wieku, udzieliła mi mgr Grażyna Dreścik.
View in Google Scholar
27. A. Bochnak, Giovanni Battista Faleoni, Kraków 1925.
View in Google Scholar
28. J. Pagaczewski, Baltazar Fontana w Krakowie, Rocznik Krakowski nr 11, Kraków 1909, s. 37-46.
View in Google Scholar
29. J. Bieniarzówna, Mieszczaństwo Krakowskie XVII w., op. cit., s. 93; F. Materski, Civis aeternae beatorum civitati nobilis olim ac spectabilis dominus D. Sigismundus Zaleski consul Cracoviensis post vitae terrenae peractum curriculum adscriptus AD 1707, die 4 Januarii Cracoviae.
View in Google Scholar
30. J. Pagaczewski, Baltazar Fontana w Krakowie, op. cit., s. 36.
View in Google Scholar
31. J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 404.
View in Google Scholar
32. M. Rożek, Barokowa podmiejska rezydencja krakowskiego patrycjusza, Biuletyn Historii Sztuki, R. XXXVIII, Nr 4, Warszawa 1976, s. 291.
View in Google Scholar
33. S. Tomkowie z, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 46.
View in Google Scholar
34. J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 404.
View in Google Scholar
35. J. Samek, Polskie rzemiosło artystyczne, op. cit., s. 172, 409.
View in Google Scholar
36. S. Tomkowie z, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 49.
View in Google Scholar
37. Ibidem, s. 37.
View in Google Scholar
38. J. Rutkowska, S. Żaryn, Wnętrze kamienicy barokowej, op. cit., s. 183.
View in Google Scholar
39. S. Tomkowie z, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 37.
View in Google Scholar
40. Ibidem, s. 37.
View in Google Scholar
41. Ibidem, s. 50.
View in Google Scholar
42. Z. Żygulski jun., Dzieje polskiego rzemiosła artystycznego, Warszawa 1987, s. 24.
View in Google Scholar
43. T. Mańkowski, Polskie tkaniny i hafty XVI-XVII wieku, Wrocław 1954, s. 37.
View in Google Scholar
44. S. Tomkowie z, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 58-61.
View in Google Scholar
45. J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 411; M. Taszycka, Włoskie jedwabne tkaniny odzieżowe w Polsce w pierwszej połowie XVII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1971.
View in Google Scholar
46. S. Tomkowicz, Przyczynki do historii kultury Krakowa w pierwszej połowie XVII wieku, Lwów 1912, s. 238.
View in Google Scholar
47. Adam Jarzębski, Gościniec albo opisanie Warszawy, 1643, Warszawa 1909, s. 125.
View in Google Scholar
48. S. Tomkowie z, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 59.
View in Google Scholar
49. Ibidem, s. 60.
View in Google Scholar
50. J. Samek, Polskie rzemiosło artystyczne, op. cit., s. 139.
View in Google Scholar
51. J. Gostwicka. Dawne meble polskie, Warszawa 1965, s. 28.
View in Google Scholar
52. Ibidem, s. 33.
View in Google Scholar
53. S. Tomkowicz, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 36.
View in Google Scholar
54. J. Bieniarzówna, Z dawnego Krakowa, op. cit., s. 125.
View in Google Scholar
55. S. Tomkowie z, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 42.
View in Google Scholar
56. Ibidem, s. 42, 45.
View in Google Scholar
57. J. Gostwicka, Włoskie meble renesansowe w zbiorach wawelskich, Warszawa 1954, s. 15.
View in Google Scholar
Włoskie meble renesansowe w zbiorach wawelskich, Warszawa 1954, s. 15.
View in Google Scholar
58. S. Tomkowicz. Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 45.
View in Google Scholar
59. Typy mebli na stałe wkomponowane we wnętrzu, mają odległą tradycję sięgającą gotyku. Spotykamy je we wnętrzach
View in Google Scholar
60. B. Maszkowska, Z dziejów polskiego malarstwa okresu oświecenia, Wrocław 1956, s. 48. W inwentarzach warszawskich wymieniana jest „szafa z drucianą kratą z 3 szufladami do serwet i cyny”.
View in Google Scholar
61. S. Tomkowie z, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 43.
View in Google Scholar
62. Obrazki wotywne Izajasza Bonera znajdują się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie.
View in Google Scholar
63. J. Bieniarzówna, Z dawnego Krakowa, op. cit., s. 127.
View in Google Scholar
64. S. Tomkowie z, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 61; J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 417.
View in Google Scholar
65. J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 417.
View in Google Scholar
66. S. Tomkowicz, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 62; J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 418.
View in Google Scholar
67. J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 419.
View in Google Scholar
68. K. Buczkowski, Dom Hippolitów w Krakowie, Rocznik Krakowski nr 22, Kraków 1929, s. 114. Archiwum Państwowe w Krakowie, Acta quart, civ. Crac. 1702-1739, N. 1384, p. 254 i Acta pup. et succ. 1709-1713, N. 831. Inwentarz, taksa i podział majątku, rachunki spadkowe po Zygmuncie Zaleskim, p. 40-51.
View in Google Scholar
69. J. Gostwicka, Dawne meble polskie, op. cit., s. 35.
View in Google Scholar
70. J. Rutkowska, S. Żaryn, Wnętrze kamienicy barokowej, op. cit., s. 188.
View in Google Scholar
71. K. Buczkowski, Dom Hippolitów w Krakowie, op. cit., s. 115; J. Bieniarzówna, Mieszczaństwo krakowskie XVII w., op. cit., s. 93.
View in Google Scholar
72. Boazerie drewniane w XVII wieku rzadko wymieniane są w inwentarzach. Sprawiali je zamożni mieszczanie. Boazeria była w kamienicy Wesselinowskiej w Rynku Głównym, która została włączona w gmach Pałacu Spiskiego. S. Tomkowicz, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 55.
View in Google Scholar
73. M. Zientara, Buduar czy kaplica?. „Krzysztofory”, Zeszyty naukowe Muzeum Historycznego miasta Krakowa, nr 13, Kraków 1986, s. 65.
View in Google Scholar
74. Prywatną, domową kaplicę miał rajca Sebastian Zacherla (zm. 1664) w swoim domu w Rynku Głównym 42. Urządzona była z przepychem. Ściany wybite były złocistym kurdyba- nem, okna zasłaniały karmazynowe i żółte kitajczane firanki. W ołtarzu mieścił się obraz przedstawiający Boże Narodzenie, w zwieńczeniu wyobrażenie Boga Ojca, a po bokach stały figury śś. Floriana i Jerzego. Znajdowała się też złocona figura patrona właściciela, św. Sebastiana, oraz posążki apostołów. Ponadto wyposażenie kaplicy dopełniał klęcznik i aparata mszalne: kielich, relikwiarze, mszał, cztery antepedia, ornaty oraz maleńki ołtarzyk w srebro oprawny. M. Rożek, Mecenat artystyczny mieszczaństwa krakowskiego w XVII wieku, op. cit., s. 171.
View in Google Scholar
O posiadaniu prywatnej kaplicy świadczy też testament Erazma Danigiela z r. 1624. Wśród przedmiotów ruchomych wyposażających mieszkanie wymieniony jest „ołtarzyk ze wszystkimi aparatami”. S. Tomkowicz, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 65.
View in Google Scholar
75. S. Tomkowicz, Domy i mieszkania w Krakowie, op. cit., s. 67.
View in Google Scholar
76. J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 428.
View in Google Scholar
77. Ibidem, s. 428.
View in Google Scholar
78. Sposób wieszania obrazów możemy poznać we wnętrzach utrwalonych przez Daniela Chodowieckiego. D. Chodowiecki, Von Berlin nach Danzig, op. cit., il. 29, 71, 75, 80.
View in Google Scholar
79. M. Rożek, Barokowa podmiejska rezydencja krakows- kiego patrycjusza, op. cit., s. 291; M. Rożek, Mecenat artystyczny mieszczaństwa krakowskiego w XVII wieku, op. cit., s. 164.
View in Google Scholar
80. Rysunek Józefa Brodowskiego znajduje się w zbiorach Muzeum Historycznego m. Krakowa.
View in Google Scholar
81. M. Rożek, Mecenat artystyczny mieszczaństwa krakowskiego w XVII wieku, op. cit., s. 165.
View in Google Scholar
82. W dworze swym, w roku 1669 Jan Pernus podejmował wyjeżdżającego do Francji króla Jana Kazimierza. W dwa lata później przyjmował króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego i jego małżonkę Eleonorę Austriaczkę. M. Rożek, Barokowa podmiejska rezydencja krakowskiego patrycjusza, op. cit., s. 292.
View in Google Scholar
83. J. Gostwicka, Dawne meble polskie, op. cit., s. 39.
View in Google Scholar
84. Ł. Gołębiowski, Domy i dwory, Warszawa 1830, s. 16.
View in Google Scholar
85. B. Maszkowska, Z dziejów polskiego meblarstwa okresu oświecenia, op. cit., s. 30.
View in Google Scholar
86. J. Kitowicz, Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, t. II, Kraków 1925, s. 154, 158.
View in Google Scholar
87. B. Maszkowska, Z dziejów polskiego meblarstwa okresu oświecenia, op. cit., s. 28.
View in Google Scholar
88. S. Sienicki, Meble kolbuszowskie, Warszawa 1936.
View in Google Scholar
89. J. Gostwicka, Dawne meble polskie, op. cit., s. 54.
View in Google Scholar
90. S. Sienicki, Meble kolbuszowskie, op. cit., s. 20 i 23.
View in Google Scholar
91. K. Estreicher, Kołłątaj i kamienica Estreichera, op. cit., s. 168.
View in Google Scholar
92. J. Kitowicz, Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, op. cit., t. II, s. 142-158; B. Maszkowska, Z dziejów polskiego meblarstwa okresu oświecenia, op. cit., s. 34.
View in Google Scholar
93. J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 424.
View in Google Scholar
94. J. Gostwicka, Dawne szafy, Warszawa 1981, s. 32.
View in Google Scholar
95.J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 422.
View in Google Scholar
96. Ibidem, s. 423.
View in Google Scholar
97. Ibidem, s. 424.
View in Google Scholar
98. Archiwum Państwowe w Krakowie, Inwentarz Dominika Pucka, sygn. 929. Tenże inwentarz jest tematem osobnego artykułu autorstwa C. Bąk-Koczarskiej.
View in Google Scholar
99. J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 424; Inwentarz Dominika Pucka.
View in Google Scholar
100. J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 426.
View in Google Scholar
101. Ibidem, s. 416.
View in Google Scholar
102. Ibidem, s. 417; w inwentarzu wymieniane jest łóżko składane saskie.
View in Google Scholar
103. Ibidem, s. 420.
View in Google Scholar
104. Z. Żygulski jun., Dzieje polskiego rzemiosła artystycznego, op. cit., s. 43.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

