Wątek dziedziczenie tradycji powstańczych w sztuce legionowej (1914—1918)
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.1998.08Abstrakt
THE THEME OF INHERITED TRADITION OF THE UPRISINGS IN THE ART OF THE POLISH LEGIONS
During World War I the soldiers of the Polish Legions were generally perceived as the successors to the traditions of the Polish Uprisings by their supporters. Artists and poets, writers and politicians saw the Legions as a new link in the chain of old Polish military traditions. They considered the legionnaires to be the successors of the old knights, the soldiers of Kościuszko and Napoleon, the army of the Polish Kingdom and insurgents from the 1863 uprising. The links with the 19th-century traditions of the national uprisings were emphasised. The stereotype of a legionnaire as fighter continuing the struggle for independence as in the 19th century was promoted by patriotic journalists, writers and artists from almost the outbreak of war. These artists, men of letters and politicians believed that the struggle of the Legions with Russia, was, in fact, the fourth national uprising, and the legionnaires were the next generation of insurgents.
In art, legionnaires were depicted as new insurgents using the following iconographie motifs: the continuation of traditions of armed struggle, the motifs of two generations and the fourth uprising and the motif of bravery. The soldiers were depicted in this way by Jacek Malczewski, Jan Rembowski, Jan Skotnicki, Stanisław Bagieński, Kazimierz Sichulski, Karol Maszkowski, Wojciech Jastrzębowski, Stanisław Lentz, Leonard Stroynowski, Adam Setkowicz, Walerian Kryciński, Tadeusz Korpal, Kazimierz Zaborowski, Stanisław Lewandowski, Kazimierz Chodziński, Zygmunt Kurczyński, Maryla Płonowska and other artists.
The fact that legionnaires were seen as national heroes and that their struggle was ranked as the fourth uprising was of great significance in patriotic propaganda, as, due to this, the Legions gained respect and support from the community. It satisfied the patriotic ambitions of that part of Polish society which longed for a more active resistance and created new ’’national saints”, boosting the feeling of national pride. Thereby the soldiers were granted a passport to history and given credit for their armed struggle.
Bibliografia
1. Termin „sztuka legionowa” przyjmujemy dla określenia twórczości z lat I wojny światowej artystów, którzy służyli w Legionach Polskich lub sympatyzowali z ideą walki zbrojnej przeciwko Rosji.
View in Google Scholar
2. J. Jędrzejewicz, Wymarsz baonu warszawskiego, [w:] Wspomnienia legionowe. Materiały z dziejów walki o niepodległość, 1.1, Warszawa 1924, s. 64.
View in Google Scholar
3. W. Kossak, Wspomnienia, Warszawa 1971, s. 299—301.
View in Google Scholar
4. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o artystów zrzeszonych w założonym w 1912 r. przez Tadeusza Pruszkowskiego Towarzystwie „Młoda Sztuka”. W Legionach było, oczywiście, znacznie więcej artystów wywodzących się z Królestwa. Należy jednak podkreślić, że byli to na ogół dawni lub aktualni studenci krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, spośród których liczni osiedli na stałe w zaborze austriackim. Zaliczają się oni zatem bezsprzecznie do galicyjskiego środowiska artystycznego.
View in Google Scholar
5. L. Stroynowski, Opowiadanie dziadka, 1915; repr. na pocztówce.
View in Google Scholar
6. J. Skotnicki, Mój syn, 1915; repr. na pocztówce.
View in Google Scholar
7. J. Żuławski, Do moich synów (lub Testament), 1915 [w:] Pieśń polska w latach wielkiej wojny, zebrał i wydał Ludwik Szczepański, Kraków 1916, s. 54—55.
View in Google Scholar
8. J. Malczewski, Dwie generacje, 1915, olej, deska; Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu (dalej — PZSW); zob. W. Milewska, O znaczeniu przedstawień portretowych w sztuce legionowej, „Krzysztofory” Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego miasta Krakowa, z. 13, Kraków 1986, s. 111; W. Milewska, M. Zientara, O ikonografii sztuki legionowej, [w:] Przed Wielkim Jutrem. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, październik 1990, Warszawa 1993, s. 180.
View in Google Scholar
9. J. Rembowski, Portret prof. hr Jerzego Mycielskiego i brygadiera Mariana Januszajtisa, 1917, węgiel, PZSW; zob. W. Milewska, op. cit., s. 111; W. Milewska, M. Zientara, op. cit., s. 180.
View in Google Scholar
10. W. Kryciński, Spotkanie, 1915, olej, płótno; zob. Katalog wystawy dzieł sztuki,,Legiony Polskie”, Kraków marzec—kwiecień 1916, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, Kraków 1916, poz. 237.
View in Google Scholar
11. S. Bagieński, Dwa pokolenia, [1916—1917], olej, płótno; zob. Katalog wystawy Legionów Polskich. Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych, kwiecień 1917, Warszawa 1917, poz. 5.
View in Google Scholar
12. S. Lentz, Baczność, 1916, olej, płótno; zaginiony, repr. „Świat” 1917, nr 9, s. 3.
View in Google Scholar
13. J. Wysocki, medal Legiony Polskie 1914—1915—1916, 1916, srebro lane, Muzeum Sztuki Medalierskiej we Wrocławiu; zob. „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1916, nr 10, s. 92; M. Opałek, Pamiątki polskie 1914—1917. Odznaki, medale, plakiety, z. 3, Kraków 1917, s. 52—53; A. Szwagrzyk, Moneta, medal, order. Katalog wystawy zbiorów numizmatycznych Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich — Polska Akademia Nauk, Wrocław—Warszawa—Kraków 1971, s. 115.
View in Google Scholar
14. 23 października 1914 r. kpt. M. Żymierski, komendant I baonu oddziałów Piłsudskiego został trzykrotnie ranny prowadząc batalion na linię ognia pod Laskami; zob. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I brygady, Warszawa 1934, s. 101. 6 listopada 1914 r. Żymierski otrzymał nominację na majora; zob. Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Polskich wojsku polskiemu ( 12 kwietnia 1917), Warszawa 1917, s. 2.
View in Google Scholar
15. J. Remer, Legiony w sztuce. Wystawa w Pałacu Sztuk Pięknych w Krakowie 1916, Kraków 1916, s. 18—19.
View in Google Scholar
16. J. Malczewski, Dwa pokolenia, 1884—1885, olej, płótno; zob. A. Jakimowicz, Jacek Malczewski i jego epoka, Warszawa 1970, s. 191.
View in Google Scholar
17. Trzeci Maja w Warszawie, „Nowości Ilustrowane” 1916, nr 20, s. 4.
View in Google Scholar
18. Ibidem.
View in Google Scholar
19. R. Starzyński, Cztery lata wojny w służbie Komendanta Przeżycia wojenne 1914—1918, Warszawa 1937, s. 224.
View in Google Scholar
20. S. Przybyszewski, Polska i święta wojna, Wiedeń 1916 s. 63.
View in Google Scholar
21. A. Schröder, Stanisław Lentz, „Sztuki Piękne”, r. IV 1930, nr 4, s. 222.
View in Google Scholar
22. Legiony Polskie. 16 sierpnia 1914 — 16 sierpnia 1915 (Dokumenty), Piotrków, sierpień 1915, s. 20.
View in Google Scholar
23. K. Przerwa-Tetmajer, O żołnierzu polskim 1795—1913 Oświęcim 1915, s. 47—48.
View in Google Scholar
24. 5 listopada 1916 [w:] Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok pański 1917, Kraków 1916, s. 60.
View in Google Scholar
25. Repr. „Nowości Ilustrowane” 1916, nr 23, s. 8.
View in Google Scholar
26. S. Lewandowski, Poległym na polu chwały 1914—1915} [1915/1916], medal bity, cynk srebrzony, MNK. W 1915 / w pierwszej emisji wybity został medal jednostronny przedstawiający Pallas Atenę wieńczącą poległego legionistę wieńcem laurowym. W drugiej emisji, która miała miejsce w grudniu 1915 r. lub na początku 1916 r. wydano medal dwustronny, wzbogacony o rewers z przedstawieniem Matki Boskiej Częstochowskiej i wybitymi datami trzech powstań narodowych; zob. M. Opałek, Pamiątkowe odznaki i medale polskie z r. 1914/1915, Kraków 1915, z. 1, s. 22—23; „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1917, nr 1, s. 128; A. Solecki, Sylwetki numizmatyczne (Stanisław Roman Lewandowski), „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1930, s. 61; M. Dubrowska, Pamiątki pierwszej wojny światowej w Muzeum Historycznym m. st. Warszawy. Zbiór Krzysztofa Klingera, Warszawa 1994, poz. 66, s. 48.
View in Google Scholar
27. „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1919, nr 1—2, s. 16.
View in Google Scholar
28. Nalepki reprodukowane były na rocznicowych pocztówkach wydanych w rok później, w 1916 r. przez Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie.
View in Google Scholar
29. M. Smolarski, W rocznicę orłów odlotu. Kraków 10 sierpnia 1915 [w:] Legionista Polski. Kalendarz Naczelnego Komitetu Narodowego na rok 1916, Kraków 1915, s. 52.
View in Google Scholar
30. „Strzelec”, r. I, 1914, z. 1, s. 31.
View in Google Scholar
31. S. Aksamitek, Generał Józef Haller. Zarys biografii politycznej, Katowice 1989, s. 36—37.
View in Google Scholar
32. M. Sokolnicki, Rok czternasty, Londyn 1961, s. 184—185.
View in Google Scholar
33. E. Ligocki, O Józefie Hallerze. Życie i czyny na tle współczesności dziejowej, Warszawa 1923, s. 177; J. Jastrzębowski (ks. marianin), Mówią ludzie roku 1863. Antologia nieznanych i mało znanych głosów ludzi współczesnych, Londyn 1963, s. 16.
View in Google Scholar
34. A. Dobrodzicki, Wspomnienia z wyprawy kieleckiej [w:] Legiony na polu walki. Działanie pierwszego pułku Legionów na lewym brzegu Wisły w sierpniu i wrześniu 1914 roku. Relacje uczestników, zebrał i wstępem opatrzył W. Tokarz, Piotrków 1916, s. 120—121.
View in Google Scholar
35. S. Arski, My pierwsza brygada, Warszawa 1962.
View in Google Scholar
36. T. Sokołowski, Rok 1914 w Ibrygadzie [w:] Karabin i nosze, Warszawa 1936, s. 78—79.
View in Google Scholar
37. Nalepka na szybę okienną, przeznaczona dla uczczenia obchodów wybuchu powstania styczniowego 1916 r. Proj. Kazimierz Zaborowski; drukowana w Drukarni Państwowej pod zarządem Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego w Piotrkowie; własność Stanisława Zaborowskiego, syna Kazimierza.
View in Google Scholar
38. Nalepka okienna „Ze krwi morza i z łez morza / Zmartwychwstania zeszła zorza”; własność prywatna, Kraków.
View in Google Scholar
39. Medal Cześć Legionom 6 VIII 1914—1916, 1916, biały metal; Muzeum Wojska Polskiego (dalej — MWP); zob. M. Opałek, op. cit., z. 3, s. 60.
View in Google Scholar
40. L. Rygier, Do wnuka. List weterana 1863 roku 22 I 1916 [w:] tegoż, Wieść o Archaniele, Kraków 1916, s. 63.
View in Google Scholar
41. K. Chodziński, Ojczyznę, wolność racz nam wrócić Panie, 1914, gips; MWP.
View in Google Scholar
42. A. Setkowicz, Za przykładem bohaterów, 1915, repr. pocztówka, Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie, seria 131/2, 1915.
View in Google Scholar
43. Grawer Bogdan Poskoczym; brąz bity; Muzeum Historyczne m. st. Warszawy. Medal wybity został także w miedzi i w białym metalu; miał swój odpowiednik w medaliku wybitym w tej samej firmie J. Knedlera w Warszawie w 1916 r.; zob. M. Gumowski, Medale kościuszkowskie, „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1918, nr 4, s. 29; A. Szwagrzyk, op. cit., s. 198; C. Kamiński, W. Kowalczyk, Medale i medaliony polskie i związane z Polską. Katalog wystawy, Warszawa 1969, s. 77.
View in Google Scholar
44. Artysta nieznany, Hej, kto Polak na bagnety!, 1914; repr. pocztówka, Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie, 1914; własność prywatna, Kraków.
View in Google Scholar
45. W. Milewska, M. Zientara, Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914—1918, rozdz. IV, Działalność artystów w Naczelnym Komitecie Narodowym, maszynopis, s. 667—668, 718.
View in Google Scholar
46. Ibidem. Rysunek K. Maszkowskiego został zreprodukowany na okładce książki H. Lewartowskiego, B. Pochmarskiego, J.A. Teslara, Szlakiem bojowym Legionów. Krótki zarys organizacji i dziejów 2 brygady Legionów Polskich w Karpatach, Galicji i na Bukowinie, Lwów 1915.
View in Google Scholar
47. Z. Kurczyński, Kto przeżyje wolnym będzie!, 1916; rzeźba pokazana na wystawie urządzonej w czerwcu 1916 r. we Lwowie; zob. „Nowości Ilustrowane” 1916, nr 23, s. 6 (repr.); ibidem, s. 4.
View in Google Scholar
48. W. Kossak, Wnuk tych spod Grochowa i Stoczka, 1915; repr. pocztówka, Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie, seria 76/36, 1915.
View in Google Scholar
49. W. Jastrzębowski, 6.VIII.1914. Józef Piłsudski — Wódz Polski, [1914—1916], litografia; Biblioteka Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
View in Google Scholar
50. A. Setkowicz, Naczelnik Józef Piłsudski w Głównej Kwaterze, 1915; repr. pocztówka, Wydawnictwo Kart Artystycznych we Lwowie, nr 143/52, 1915.
View in Google Scholar
51. R. Maryth, Józefowi Piłsudskiemu 1915 [w:] Pieśń o Józefie Piłsudskim, Wilno 1916, s. 28—29.
View in Google Scholar
52. W. Kostek-Biernacki, Pieśń o wodzu miłym, 1914 [w:] Śpiewnik 1914—1939. O mój rozmarynie, wybór i opracowanie M. Sart, Warszawa 1988, s. 25.
View in Google Scholar
53. E. Śmigły-Rydz, Portret Józefa Piłsudskiego, 1915; własność prywatna, Warszawa.
View in Google Scholar
54. Fotografia Józefa Piłsudskiego reprodukowana przed stroną tytułową w opracowaniu pt. Z bojów brygady Piłsudskiego, Kraków 1915.
View in Google Scholar
55. T. Korpal, Obóz w puszczy, 1915; repr. pocztówka, seria pt. Legiony Polskie, Wydawnictwo Dzieł Sztuki „Stella” w Bochni.
View in Google Scholar
56. I. Moszczeńska, Poezja Legionów, „Wiadomości Polskie” 1915, nr 57, s. 11.
View in Google Scholar
57. A. Setkowicz, Już czas podłości zbyć i win..., 1916; repr. pocztówka, Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie, seria 131/2, 1916.
View in Google Scholar
58. Rozkaz Józefa Piłsudskiego wydany w pierwszą rocznicę wkroczenia do Królestwa Polskiego. Ożarów 5 VIII1915 r. [w:] Legiony Polskie 16 sierpnia 1914—16sierpnia 1915 (Dokumenty), op. cit., s. 112.
View in Google Scholar
59. M. Sokolnicki, op. cit., s. 198.
View in Google Scholar
60. W. Piaszczyński, Dzieło legionowe niegdyś a dziś, „Wiadomości Polskie” 1916, nr 61, s. 2.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

