Deutsche Emailwarenfabrik Oskara Schindlera w Krakowie w latach 1939-1945

Autor

  • Monika Bednarek

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2004.10

Abstrakt

OSKAR SCHINDLER’S DEUTSCHE EMAILWARENFABRIK IN CRACOW 1939-1945

In 1939-1945 Oskar Schindler (1906-1974) was a lessee and later the owner of the former Rekord enamel factory in the Zabłocie quarter of Cracow. Until the publication of T. Keneally’s book entitled Schindler's Ark in 1983, its hero was virtually unknown in Poland. Schindler gained world renown no earlier than 1993, when Steven Spielberg made his movie Schindler's List based on this book.
During WWII Schindler significantly developed the factory, which as a plant manufacturing for the army, employed cheap labour - Jewish inmates of the Płaszów Camp. In 1943 a sub-camp of Płaszów was established at the factory. It was the Zwangsarbeitslager des SS-und Polizeiführer bei den Vereinigten Firmen Deutsche Emailwarenfabrik- NKF, Deutsches Kistenwerk- Barakenwerk Chmielewski, where inmates working in the four firms mentioned in its name were located. Workers at Schindler’s factory could expect better food and suffered much less oppressive treatment than in the main camp. This was made possible due to Schindler’s positive attitude and his contacts with various organisations providing aid to Jews, active in the General Gouvernement and in Hungary.
Due to Schindler’s extensive contacts with German officials in Cracow and the Commander of KL Płaszów, Amon Goeth, his factory flourished and it was easier for him to transfer his plant and the staff working for the army to Brünnlitz in Bohemia towards the end of the war. Inmates of KL Płaszów ( approx. 700 men and 300 women), who were on the list of workers transferred to the Brünnlitz camp, were saved as a result of this transfer.

Bibliografia

1. O trudnościach z oceną tej postaci może świadczyć fakt, że w wydanej w 2000 r. Encyklopedii Krakowa brak jest hasła poświęconego Oskarowi Schindlerowi.
View in Google Scholar

2. T. Pankiewicz, Apteka w getcie krakowskim, Kraków 1947, s. 100.
View in Google Scholar

3. Proces ludobójcy Amona Goetha przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Kraków 1947.
View in Google Scholar

4. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej jako APKr), sygn. UW II 1072, k.211; pismo kierownika okręgu Polskiego Związku Zachodniego S. Nożyńskiego w sprawie opinii o lekarzu niemieckim dr med. Wernerze Rhode z 22 X 1946 r.
View in Google Scholar

5. J. Aleksandrowicz, Kartki z dziennika doktora Twardego, Kraków 1962, s.l8.
View in Google Scholar

6. S. Dobrowolski, Memuary pacyfsity, Kraków 1989, s. 226-237
View in Google Scholar

7. tamże, s. 225.
View in Google Scholar

8. Notatka z rozmowy S. Piwowarskiego z T. Sewerynem 21 V 1969, opracowana 3 I 1970 r. (w zbiorach S. Piwowarskiego). O tym, że polskie podziemie wojskowe miało swoich informatorów w fabryce świadczy także relacja Tadeusza Lipskiego, który jako żołnierz Armii Krajowej został oddelegowany do pracy w Emalii (rozmowa autorki z T. Lipskim, grudzień 2003 r.).
View in Google Scholar

9. S. Dobrowolski, s. 228. W kontekście tej wypowiedzi ciekawym dokumentem jest kopia listu napisanego przez „Sterna”, więźnia obozu w Brünnlitz, do krakowskiej Rady Pomocy Żydom (odbiór potwierdził „Czerski” 19 XII 1944 r.), w którym autor dziękuje za przysłane przez R.P.Ż. wiadomości i pomoc (dary?), opisuje warunki obozowe, a także wymienia zasługi O. Schindlera w pomocy więźniom zarówno w Krakowie, jak i w Brünnlitz (Archiwum Państwowego Muzeum Gross-Rosen (dalej jako APMGR), sygn. MF-5339).
View in Google Scholar

10. Na podstawie: H. Steinhouse, The real Oskar Schindler, artykuł w „Saturday Night”, kwiecień 1994, zob.:
View in Google Scholar

http://dept.english.upenn.edu/~afilre- is/Holocaust/steinhouse.html
View in Google Scholar

11. Ich, Oskar Schindler. Die persönliche Aufzeichnungen, Briefe und Dokumente, Oskar Schindler & Erika Rosenberg (red.), München 2000, s. 30-31.
View in Google Scholar

12. Abwehra, - właść. Abwehr - wywiad i kontrwywiad Rzeszy, tamże, s. 30, 440.
View in Google Scholar

13. Schindler utrzymywał z nim po wojnie kontakt listowy, a nawet zwracał się z prośbą o udzielenie pożyczki, Ich, Oskar Schindler..., s. 191, także J. Gruntova, Legendy a fakta o Oskaru Schindlerovi, Praha 2002, s. 24.
View in Google Scholar

14. B. Sierszuła, Przystanek nadziei, „Rzeczpospolita”, 7 X 2000, nr 253.
View in Google Scholar

15. J. Gruntova, Legenda a fakta..., s. 17.
View in Google Scholar

16. Ich, Oskar Schindler..., s. 27.
View in Google Scholar

17. J. Roszko, Tropem hochsztaplera Oskara Schindlera, cz. 4, „Gazeta Krakowska”, 2 XII 1994, nr 227, s. 5.
View in Google Scholar

18. APKr, sygn. RH 401 RHB XII 35; Prośba o wpis do Rejestru Handlowego Sądu Okręgowego w Krakowie.
View in Google Scholar

19. Tamże.
View in Google Scholar

20. Tamże; Akt notarialny umowy spółki.
View in Google Scholar

21. Tamże.
View in Google Scholar

22. APKr, sygn. RH 401 RHB XII 35; Postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie z dn. 24 V 1937 nr III Rep. 77/37.
View in Google Scholar

23. APKr, sygn. RH 401 R-HB XII 35; Odpis aktu umowy notarialnej sporządzonej 17 III 1939, nr rep. 371/39.
View in Google Scholar

24. Roland Goryczko został aresztowany i wywieziony do KL Auschwitz transportem z więzienia Montelupich 5 V 1942 r. (nr oboz. 34717), w 1944 r. został ewakuowany do KL Mauthausen, gdzie doczekał wyzwolenia; por. Księga pamięci. Transporty Polaków do KL Auschwitz z Krakowa i innych miejscowości Polski południowej 1940-1944, t. II, Warszawa - Oświęcim s. 2002, 1056, 1057, 1068, 1071.
View in Google Scholar

25. APKr, sygn. RH 401 RHB XII 35; Odpis aktu umowy notarialnej sporządzonej 17 III 1939 r. , nr rep. 371/39; oficjalnie Urząd Powierniczy utworzony został decyzją H. Franka 15 XI 1939 r.
View in Google Scholar

26. APKr, sygn. RH 401 RHB XII 35; Odpis umowy dzierżawy firmy „Rekord” przez O. Schindlera.
View in Google Scholar

27. Verzeichnis der Industrie-Unternehmung des Distriktes Krakau, Jahr 1940, Industrie und Handelskammer Krakau, Kraków 1940, s. 8.
View in Google Scholar

Amtliches Fernsprechbuch für die Stadt Krakau, Stand 1 VI 1940, Deutsche Post Osten; Oskar Schindler poprzednio mieszkał przy Al. Krasińskiego 24 i w tym czasie nie był właścicielem fabryki.
View in Google Scholar

29. APMGR, sygn. MHF-124-1696 (Najwyższy Trybunał Narodowy (dalej jako NTN), proces J. Bühlera, t. 81) odpis protokołu nr 1696/46 z przesłuchania A. Bankiera z dn. 11 IV 1947 r.
View in Google Scholar

30. Por. J. Roszko, Tropem..., cz. 5, „Gazeta Krakowska”, 9 XII 1994, nr 283, s. 5.
View in Google Scholar

31. J. Roszko, Tropem..., cz. 6, „Gazeta Krakowska”, 16 XII 1994, nr 289, s. 5.
View in Google Scholar

32. APMGR, sygn. MF- 124-4219 (relacja F. Kiwetz).
View in Google Scholar

33. J. Roszko, Tropem..., cz. 7, „Gazeta Krakowska”, 23-26 XII 1994, nr 295, s. 7.
View in Google Scholar

34. APKr, R 408, B XIII 176 1935-41; Akta Prokocimskiej Huty Szkła, także: Ich, Oskar Schindler..., s. 441.
View in Google Scholar

35. J. Gruntova, Legenda a fakta..., s. 29.
View in Google Scholar

36. A. Bieberstein, Zagłada Żydów w Krakowie, Kraków 1985, s. 147-155.
View in Google Scholar

37. E. Brecher, Legacy. True Stories of the List Survivors, New York 1994, s.261.
View in Google Scholar

38. APMGR, sygn. MF-124-1078, MF- 124-4219 (relacje R. Nass, F. Kiwetz).
View in Google Scholar

39. Die immer neue Frage: Wer war Oskar Schindler?, „Die Welt“, 15 I 2000.
View in Google Scholar

40. Ich, Oskar Schindler..., s. 27; Joint- popularny skrót od The American Jewish Joint Distribution Committee, organizacji powstałej w 1914 r. z zadaniem pomocy dla Żydów osiedlających się w Palestynie; w okresie II wojny światowej Joint pomagał finansowo Żydom w Europie i Palestynie.
View in Google Scholar

41. Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, Warszawa 1970, t.l,s.653.
View in Google Scholar

42. Dla porównania płace dla robotników polskich w zakładach przemysłowych wynosiły od 60 gr do 1,4 gr za godzinę (1940-1941); A. Chwalba, Kraków w czasie II wojny światowej, Kraków 2002, s. 385-386.
View in Google Scholar

43. Ich, Oskar Schindler..., s. 83.
View in Google Scholar

44. E. Brecher, Legacy..., s. 122.
View in Google Scholar

45. Członek Jüdische Ordnungstdienst (OD)- milicji żydowskiej.
View in Google Scholar

46. E. Brecher, Legacy..., s. 248-249, także cytowane relacje R. Nass i F. Kiwetz.
View in Google Scholar

47. Zob.: Duklauer-Perl.htm, także relacja R. Nass, op.cit. http//www.auschwitz.dk/Anna
View in Google Scholar

48. Zeznania i relacje: A.Bankier, R. Nass, F. Kiwetz, op. cit.
View in Google Scholar

49. P. Matusiak, Ruch oporu w przemyśle wojennym okupanta, Warszawa 1983, s. 272, zeznanie A. Bankiera op. cit., także zeznanie E. Majcherkiewicza (Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w Warszawie (dalej jako AIPN-KŚZpNP-BUiAD), zespół NTN, proces J. Bühlera, sygn. 327(B-81) k.42-46).
View in Google Scholar

50. NKF- Neue Kühler und Flugzeugteilfabrik Kurt Hoderman w Krakowie (Fabryka chłodnic i części samolotowych K. Hodermana).
View in Google Scholar

51. T. Wroński, Kronika okupowanego Krakowa, Kraków 1974, s. 270.
View in Google Scholar

52. Relacja F. Kiwetz, op. cit., także lista żydowskich robotników DEF w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego - Instytutu Naukowo Badawczego - dalej jako AŻIH-INB) Akta Żydowskiej Samopomocy Społecznej (ŻSS), sygn. 2 11/ 101 s. 11,41, 104.
View in Google Scholar

53. AIPN-KŚZpNP-BUiAD Warszawa, zespół NTN, proces J. Bühlera, sygn. 327 (B-81); także relacje F. Kiwetz i R. Nass, op. cit.
View in Google Scholar

54. AŻIH-INB, akta ŻSS,, sygn. 211/101, s.12.
View in Google Scholar

55. Relacje R. Nass, F. Kiwetz, A. Bankiera, op. cit.
View in Google Scholar

56. Ich, Oskar Schindler..., s. 104.
View in Google Scholar

57. Relacja F. Kiwetz, op. cit.
View in Google Scholar

58. APMGR, sygn. MF-39-81 (NTN, proces J. Bühlera, t.81), protokół z przesłuchania dr Leona Steinberga.
View in Google Scholar

59. AIPN-KŚZpNP-BUiAD Warszawa, zespół NTN, proces J. Bühlera, sygn. 327 (B-81)k. 11.
View in Google Scholar

60. Tamże.
View in Google Scholar

61. Ich, Oskar Schindler..., s. 85-86.
View in Google Scholar

62. S. Dobrowolski, Memuary..., s. 228.
View in Google Scholar

63. J. Roszko, Dobry człowiek Schindler, jak było naprawdę w Emalii przy Lipowej 4, „Dziennik Polski”, nr 156, 8 VII 1994, s.16; potwierdza to częściowo cytowana relacja R. Nass, która z kolei pisała, że wprawdzie nie była głodna, ale wycieńczona pracą ponad siły.
View in Google Scholar

64. Zeznanie E. Majcherkiewicza, op.cit.
View in Google Scholar

65. E. Brecher, Legacy..., s. 295.
View in Google Scholar

66. Relacje F. Kiwetz, R. Nass, op.cit.
View in Google Scholar

67. Tamże.
View in Google Scholar

68. Relacja F. Kiwetz, op.cit.
View in Google Scholar

69. J. Gruntova, Legenda a fakta..., s. 55.
View in Google Scholar

70. Pamiątkowa tablica ku czci poległych lotników brytyjskich, „Echo Krakowa”, 1986 IX 2002, nr 167, s. 3, także: Ich, Oskar Schindler..., s. 104, relacja F. Kiwetz, op.cit., zeznanie E. Majcherkiewicza, op.cit.
View in Google Scholar

71. E. Brecher, Legacy..., relacja F. Kiwetz, op. cit., R. Kiełkowski, ...Zlikwidować na miejscu!, Kraków 1981, s.176.
View in Google Scholar

72. A. Chwalba, Kraków w czasie II wojny..., s. 373-374.
View in Google Scholar

73. J. Dahlkamp, Zucker für die Teufel, „Der Spiegel“, nr 42/2000, s. 84-85.
View in Google Scholar

74. J.w.; OKH- Oberkommando der Heeres-Dowódctwo Sił Lądowych.
View in Google Scholar

75. Ich, Oskar Schindler..., s. 28.
View in Google Scholar

76. W. Meyer, Unternehmen Sieben: eine Rettungsaktion für vom Holocaust Bedrohte aus dem Amt Ausland/Abwehr in Oberkommando der Wehrmacht, Frankfurt am Main 1993, s. 427.
View in Google Scholar

77. Na temat członków Komitetu patrz: The Simon Wiesenthal Center: http.//motlc.wisenthal.com./index.html; także (The Trial of Adolf Eich- mann-the District Court Session, session 56,29.05. 1961; zeznania J. Branda): h Sessions/index-03.htmlttp.//www.vex.net/~nizkor/hweb/people/e/eichmann-adolf/transcripts/
View in Google Scholar

78. AIPN- KŚZpNP-BUiAD Warszawa, zespół NTN, proces J. Bühlera, sygn. 327 (B-81),k.l2.
View in Google Scholar

79. W. Mayer, Unternehmen Sieben..., s. 506;; Ich, Oskar Schindler..., s. 80. Ich, Oskar Schindler..., s. 90.
View in Google Scholar

81. J. Gruntova pisze, na podstawie relacji Leopolda Fischgrunda, jednego z „Schindlerjuden”, że prawdopodobnie Schindler pełnił nawet rolę podwójnego agenta współpracując również z wywiadem brytyjskim i w związku z tym często odbywał podróże do Turcji, Legenda a fakta..., s. 75, 199.
View in Google Scholar

82. Oryginały list opublikowanych w gazecie „Davar”, w postaci wycinków prasowych, znajdują się w posiadaniu Gieni i Nachuma Manor, którzy figurują na nich jako Nachum Monderer i Gienia Wohlfieler. Listy te zostały przetłumaczone z hebrajskiego przez Lili Haber, której ojciec Jakub Laser i jego brat, przeżyli wojnę dostając się na listę transportową do Brünnlitz dzięki temu,że ich siostra - Perla Leser pracowała w Emalii. Zob.:http:// ; korespondencja autorki z L. Haber.
View in Google Scholar

www.shtetlinks.jewishgen.org/Krakow/kra_schindler2.htm
View in Google Scholar

83. Proces ludobójcy Amona Goetha ..., s. 247.
View in Google Scholar

84. J. Roszko, Polacy u Schindlera...
View in Google Scholar

85. AIPN- KŚZpNP-BUiAD Warszawa, zespół NTN, akta procesu A.L. Goetha, t.41, k. 31.
View in Google Scholar

86. Jeden ze świadków w procesie A. Goetha sugerował, aby w sprawach dotyczących interesów prowadzonych na terenie KL Płaszów powołać na świadka Oskara Schindlera (AIPN- KŚZpNP-BUiAD Warszawa, zespół NTN, akta procesu A.L. Goetha, t.43, k.221).
View in Google Scholar

87. J. Gruntova, Legenda a fakta..., s. 52-60; dokument-zestawienie obozów filialnych KL Gross-Rosen podaje aktualną ilość więźniów oraz planowany wzrost; odnośnie Brünnlitz dn. 18 XI 1944 r. stan ten wynosił 700 mężczyzn i 300 kobiet, a planowano 800 mężczyzn i 1400 kobiet (APM- GR, sygn. 2829/DP). Jak wynika z relacji więźniów, kiedy przybyli do Brünnlitz, obóz, mieszczący się na piętrze jednej z hal fabrycznych, nie był przygotowany na ich przyjęcie. Nie było pryczy, sienników, nie funkcjonowała łaźnia itp.; por. A. Bieberstein, Zagłada Żydów..., J. Bau, Czas zbezczeszczenia, Tel Awiw 1990, s. 154. Jeden ze świadków w procesie Leopolda pisał: Obóz ten zaczął pod. Leipold dopiero organizować, tak, że przez dłuższy czas musieliśmy spać na kamiennej posadzce. (APM- GR-MF-45-227.028).
View in Google Scholar

88. E. Schindler, E. Rosenberg (red.), Pamiętniki. Żona Oskara Schindlera oskarża Spielberga, 1996, s. 80.
View in Google Scholar

89. H. Nelken, Pamiętnik z getta w Krakowie, Toronto 1987, s. 291.
View in Google Scholar

90. S. Müller-Madej, Dziewczynka z „Listy Schindlera ”, cz. I. Oczami dziek- ka, Kraków 2000, s.149-150.
View in Google Scholar

91. A. Bieberstein, Zagłada Żydów..., s. 149, APMGR- sygn.MF-124-4124 (relacja L. Herzog), sygn. MF-124-2031 (relacja L. Abrahamer).
View in Google Scholar

92. E. Brecher, Legacy..., s. 412; właściwie Jehuda Minc, na liście więźniów Brünnlitz jako Anschel Freiman.
View in Google Scholar

93. Tamże, s. 427.
View in Google Scholar

94. Tamże, s. 412.
View in Google Scholar

95. J. Gruntova, Legenda a fakta..., s. 63-64, 194-195.
View in Google Scholar

96. APMGR, sygn. 1834/DP, 4107/DP, 4108/DP., także A. Kobielec, Filia obozu koncentracyjnego Gross-Rosen Arbeitslager Brünnlitz, wyd. Państwowe Muzeum Gross-Rosen, Wałbrzych 1991.
View in Google Scholar

97. E. Fogelman, Conscience and courage. Rescue of Jews during the Holocaust, New York 1994.
View in Google Scholar

98. Por. Ich, Oskar Schindler...
View in Google Scholar

99. Tamże, s. 99.
View in Google Scholar

100. Tamże.
View in Google Scholar

101. Tamże, s. 174.
View in Google Scholar

102. Ich, Oskar Schindler..., w jednym z listów z lat 70. Schindler prosił np. o zapłacenie rachunku za jego dwutygodniowy pobyt w sanatorium, także E. Brecher, Legacy...
View in Google Scholar

103. E. Brecher, Legacy..., s. 381, właściwie Henryk Zylberszlak z Radomia, na liście więźniów jako Hersch Silberschlag.
View in Google Scholar

104. Tamże.
View in Google Scholar

105. Die immer neue Frage, s. 1.
View in Google Scholar

106. T. Cole, Selling the Holocaust. From Auschwitz to Schindler. How History is bought, packaged and sold, New York 1999.
View in Google Scholar

107. Nota edytorska do książki I. Tomaszewki , T. Werbowski, Zegota: the rescue of Jews in wartime Poland, Montreal 1994.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

30.01.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Deutsche Emailwarenfabrik Oskara Schindlera w Krakowie w latach 1939-1945. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 22, 127-143. https://doi.org/10.32030/KRZY.2004.10

Inne teksty tego samego autora