O muzykach, muzyce i jej funkcji na renesansowym dworze ostatnich Jagiellonów

Autor

  • Renata Król-Mazur

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2006.03

Abstrakt

ON MUSICIANS, MUSIC AND ITS FUNCTION AT THE RENAISSANCE COURT OF THE LAST JAGIELLONIANS

The times of Sigmuntus’ constitute a very attractive period, particularly for the historians of culture, and are the object of constant inquiry focused on the Renaissance issues. The article aims to present in the widest context the mutual relationships between music, life and culture of the royal court. The last Jagiellonians did not differ in their musical preference from other European rulers. Their generous attitude towards musicians should be stressed (they maintained direct contact with them; awarded privileges; cared about appropriate remuneration). The patronage of Sigmuntus the Old and Sigmuntus Augustus contributed to a large extent to the raising of the musician’s social status and the creation of a climate conducive to the development of outstanding artistic personalities. The rule of the last two Jagiellonians was a golden age for Polish music. All the most distinguished composers of the Renaissance were to be found at the court of Sigmuntus Augustus. The music of the 16th century still possessed applied character and served mainly as a setting of everyday life. Among various functions music served at the royal court, primarily its utilitarian role is imminent (representational, liturgical, martial, hunting, feasting). Its didactic values were also appreciated. During the reign of Sigmuntus Augustus it began slowly to perform the artistic function as well. Owing to the royal court the modernisation of life and Polish custom took place in the upper, and partly in the middle, spheres of society. Life in many areas took on more cultural, European forms, characterised by greater refinement and delicacy. Social forms were being moulded and repeatedly a certain need for elegant life was marked. One of the Jagiellonian greatest merits was the fact of common accessibility of the court musicians’ results of work. Performances of bands, at the service of Jagiellonians, were available to a wider part of society. The city took part in the national celebrations, feasts, masquerades, and felt united with the events at the Wawel Castle.

Bibliografia

1. Chomiński J., Wilkowska-Chomińska K.: Historia muzyki. Cz. I. Kraków 1989, s. 141.
View in Google Scholar

2. Data 1520 jest przypuszczalną datą powstania tańców spisanych później w Tabulaturze Jana z Lublina (1537–1548), w 1543 r. po raz pierwszy wystąpiła na Wawelu kapela rorantystów.
View in Google Scholar

3. Lissa Z., Chomiński J.M.: Muzyka polskiego odrodzenia. Warszawa 1953, s. 29–30.
View in Google Scholar

4. Schaeffer B.: Dzieje muzyki. Warszawa 1987, s. 100, 139.
View in Google Scholar

5. Brzezińska B.: Repertuar polskich tabulatur organowych z pierwszej połowy XVI wieku. Kraków 1987, s. 23.
View in Google Scholar

6. Tomkowicz S.: Na dworze królewskim dwóch ostatnich Jagiellonów. Kraków 1924, s. 32.
View in Google Scholar

7. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna ostatnich Jagiellonów. Kraków 1988, s. 37, 56, 98, 104, 113, 125; Cynarski S.:
View in Google Scholar

Dwór królewski w Krakowie za ostatnich Jagiellonów. W: Kraków w dobie renesansu. Kraków 1989, s. 81.
View in Google Scholar

8. Zob. też: Quirini-Popławska D.: Działalność Włochów w Polsce w I połowie XVI wieku na dworze królewskim, w dyplomacji i hierarchii kościelnej. Wrocław 1973, s. 51–57.
View in Google Scholar

9. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 56, 97.
View in Google Scholar

10. Cynarski S.: Dwór królewski..., s. 81; natomiast E. Głuszcz-Zwolińska podaje, że pomyłkowo nazwano go w aktach (i to tylko raz) muzykiem, twierdząc, że był on tylko kupcem-zaopatrzeniowcem, Muzyka nadworna..., s. 57.
View in Google Scholar

11. Cynarski S.: Dwór królewski..., s. 81.
View in Google Scholar

12. Ibidem; Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 56, 101.
View in Google Scholar

13. Ibidem, s. 56, 117.
View in Google Scholar

14. Ibidem, s. 56, 108.
View in Google Scholar

15. Ibidem, s. 56, 107.
View in Google Scholar

16. Ibidem, s. 107.
View in Google Scholar

17. Ibidem, s. 56, 102.
View in Google Scholar

18. Ibidem, s. 56, 97, 107.
View in Google Scholar

19. Ibidem, s. 56, 97, 104.
View in Google Scholar

20. Perz M.: Mikołaj Gomółka. Kraków 1981, s. 87.
View in Google Scholar

21. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 57.
View in Google Scholar

22. Cynarski S.: Dwór królewski..., s. 78.
View in Google Scholar

23. Chłędowski K.: Królowa Bona. Warszawa 1966, s. 45.
View in Google Scholar

24. Brzezińska B.: Repertuar..., s. 23–24.
View in Google Scholar

25. Ibidem, s. 25.
View in Google Scholar

26. Zob.: Szczepańska M.: Nieznana krakowska tabulatura
View in Google Scholar

lutniowa z drugiej połowy XVI stulecia. W: Księga pamiątkowa ku czci prof. A. Chybińskiego w 70-lecie urodzin. Kraków 1950, s. 198–204. 27. Chybiński A.: Stosunki muzyczne Polski z Francją w XVI stuleciu. ,,Przegląd Muzyczny’’ 1928, nr 3, s.1–3.
View in Google Scholar

28. Chybiński A.: Krakowskie inwentarze muzyczne z XVI wieku. ,,Kwartalnik Muzyczny’’ 1912, z. 3, s. 253–258.
View in Google Scholar

29. Tomkowicz S.: Materiały do historii stosunków kulturalnych w XVI w. na dworze królewskim polskim. Kraków 1915, s. 28, 124.
View in Google Scholar

30. Ibidem, s. 138.
View in Google Scholar

31. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 56, 96.
View in Google Scholar

32. Chybiński A.: Stosunki muzyczne...,nr 3, s. 4–5.
View in Google Scholar

33. Ibidem, nr 4, s. 4–5.
View in Google Scholar

34. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 31.
View in Google Scholar

35. Cynarski S.: Dwór królewski...,s. 81.
View in Google Scholar

36. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 100.
View in Google Scholar

37. Ibidem, s. 101.
View in Google Scholar

38. Ibidem, s. 102.
View in Google Scholar

39. Ibidem, s. 102–103.
View in Google Scholar

40. Ibidem, s. 103, 126; Cynarski S.: Dwór królewski..., s. 81.
View in Google Scholar

41. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 99, 109; Cynarski S.: Dwór królewski..., s. 81.
View in Google Scholar

42. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 109; S. Cynarski podaje pisownię jego nazwiska – Kleppel. Ibidem, s. 81.
View in Google Scholar

43. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 119; Cynarski S.: Dwór królewski..., s. 81.
View in Google Scholar

44. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 118; Cynarski S.: Dwór królewski..., s. 81.
View in Google Scholar

45. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 124.
View in Google Scholar

46. Wozaczyńska M.: Muzyka renesansu. Gdańsk 1996, s. 103.
View in Google Scholar

47. Ibidem, s. 103; Reiss J.W.: Najpiękniejsza ze wszystkich jest muzyka polska. Kraków 1984, s. 27.
View in Google Scholar

48. Poliński A.: Znakomitsi cudzoziemscy muzycy w Polsce. ,,Echo Muzyczne” 1882, nr 13, s.98–99.
View in Google Scholar

49. Chodzi tu zapewne o dzieło Christobala Moralesa, zmarłego najprawdopodobniej w 1553 r.
View in Google Scholar

50. Morawska K.: Historia muzyki polskiej. T. II. Renesans. Warszawa 1994, s. 56–62.
View in Google Scholar

51. Pawiński A.: Młode lata Zygmunta Starego. Warszawa 1893, s. 129.
View in Google Scholar

52. Cramer E.C.: Związki z muzyką hiszpańską w Lamentacjach Wacława z Szamotuł. ,,Muzyka’’ 1979, nr 3, s.40–41.
View in Google Scholar

53. Witkowski L.: Polsko-czeskie stosunki w dziedzinie hymnologii w XVI-VIII wieku. W: Materiały z sesji PWSM w Gdańsku. Prace specjalne 7. Gdańsk 1974, s. 68–70.
View in Google Scholar

54. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 107, 127.
View in Google Scholar

55. Zob.: Chybiński A.: Z dziejów węgiersko-polskich stosunków muzycznych. ,,Kurier Literacko-Naukowy’’ 1936, nr 8, s. 4.
View in Google Scholar

56. Wernichowska B.: Królewskie śluby. Kraków 1989, s. 18.
View in Google Scholar

57. W źródłach występuje następująca pisownia jego nazwiska: Backfarck, Backfark, Bakfark, Bakffark, Bakwark, Baquarge, Barkfark, Bekfark – zob.: Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 97.
View in Google Scholar

58. Ibidem.
View in Google Scholar

59. Chybiński A.: Z dziejów polsko-węgierskich..., s. 4.
View in Google Scholar

60. Morawski K.: Czasy Zygmuntowskie na tle prądów odrodzenia. Warszawa 1922, s. 43.
View in Google Scholar

61. Pawiński A.: Młode lata..., s. 128.
View in Google Scholar

62. Zob.: Morawska K.: Historia muzyki..., s. 61.
View in Google Scholar

63. Marchwińska A.: Początki dworu królewskiego Barbary Radzi-wiłłówny. ,,Przegląd Bydgoski” 2001, R. XII, s. 53.
View in Google Scholar

64. Morawski K.: Czasy Zygmuntowskie..., s. 43. Należy jednak pamiętać, że był to orszak odprowadzający Bonę, z którego w Polsce została tylko część dworzan.
View in Google Scholar

65. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 12–14.
View in Google Scholar

66. Morawska K.: Historia..., s. 64–65.
View in Google Scholar

67. Słownik muzyków polskich. Red. J. Chomiński. T. I. Kraków 1964, s. 217.
View in Google Scholar

68. Świeżawski-Sulimczyk E.: Kapele dworskie do XVI wieku w dawnej Polsce. ,,Echo Muzyczne i Teatralne” 1884, nr 62, s. 630.
View in Google Scholar

69. Encyklopedia Powszechna S. Orgelbranda. T. I. Warszawa 1859, s. 366.
View in Google Scholar

70. Cyt. za: Poliński A. : Dzieje muzyki polskiej w zarysie. Lwów 1907, s. 47.
View in Google Scholar

71. Ibidem.
View in Google Scholar

72. Pawiński A.: Młode lata..., s. 53.
View in Google Scholar

73. Cyt. za: Pawiński A.: Młode lata..., s. 128.
View in Google Scholar

74. Cynarski S.: Dwór królewski..., s. 80.
View in Google Scholar

75 Pawiński A.: Młode lata..., s. 53.
View in Google Scholar

76 Ibidem, s. 130.
View in Google Scholar

77. Cyt. za: Gołębiowski E.: Zygmunt August. Żywot ostatniego z Jagiellonów. Warszawa 1977, s. 157.
View in Google Scholar

78. Cyt. za: Kuchowicz Z.: Barbara Radziwiłłówna. Łódź 1976, s. 109.
View in Google Scholar

79. Ibidem, s. 108.
View in Google Scholar

80. Kochanowski J.: Fraszki. W: Dzieła Polskie. Warszawa 1953, s. 202.
View in Google Scholar

81. Słownik muzyków..., s. 218.
View in Google Scholar

82. Cyt. za: Tomkowicz S.: Na dworze królewskim..., s. 27.
View in Google Scholar

83. Cyt. za: Pawiński A.: Młode lata..., s. 128.
View in Google Scholar

84. Ibidem, s. 254.
View in Google Scholar

85. Świeżawski-Sulimczyk E.: Wypisy z rachunków dworskich
View in Google Scholar

Zygmunta Augusta odnoszące się do muzyki, robione przez p. Kazimierza Wenda, ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny’’ 1881,
View in Google Scholar

t. II, s. 285.
View in Google Scholar

86. Cyt. za: Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 30.
View in Google Scholar

87. Tomkowicz S.: Materiały do historii..., s. 18.
View in Google Scholar

88. Pociecha W.: Królowa Bona – czasy i ludzie odrodzenia. T. I. Poznań 1949, s. 226.
View in Google Scholar

89. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 78
View in Google Scholar

90. Pociecha W.: Królowa Bona..., s. 237.
View in Google Scholar

91. Ibidem, s. 237, 239; Przeździecki A.: Jagiellonki polskie w XVI wieku. Obrazy rodziny i dworu Zygmunta I i Zygmunta Augusta królów polskich. T. I. Kraków 1868, s. 61–62.
View in Google Scholar

92. Ibidem, s. 237.
View in Google Scholar

93. Borkowska U. OSU: Królewskie zaślubiny, narodziny, chrzest. W: Imagines Potestatis. Rytuały, symbole i konteksty fabularne władzy zwierzchniej Polska X-XV w. Red J. Banaszkiewicza. Warszawa 1994, s. 88.
View in Google Scholar

94. Cyt. za: Chaniecki Z.: Kilka uwag o praktyce muzycznej na renesansowych dworach. ,,Muzyka’’ 1998, nr 1, s. 65.
View in Google Scholar

95. Ibidem.
View in Google Scholar

96. Bogucka M.: Anna Jagiellonka. Kraków 1994, s. 21.
View in Google Scholar

97. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 79.
View in Google Scholar

98. Górnicki Ł.: Dzieje w koronie polskiej. Oprac. H. Barycz. Wrocław 2003, s. 66.
View in Google Scholar

99. Chodzi o Jana Wierzbkowskiego, prepozyta kapeli królewskiej.
View in Google Scholar

100. Wychwalnik weselny Zygmunta Augusta króla polskiego przez Stanisława Orzechowskiego. W: Dzieła w niektórych przedmiotach opisane Stanisława Orzechowskiego. Oprac. Z. Wołyński, T. II. Wrocław 1826., s. 128.
View in Google Scholar

101. Ibidem, s. 130.
View in Google Scholar

102. Bogucka M.: Anna..., s. 45.
View in Google Scholar

103. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 80.
View in Google Scholar

104. Cyt. za: Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 81.
View in Google Scholar

105. Cyt. za: Chaniecki Z.: Kilka uwag..., s. 66; zob. też: Przeździecki A.: Jagiellonki polskie..., T. III, s. 36–40.
View in Google Scholar

106. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 78–79.
View in Google Scholar

107. Duczmal M.: Izabela Jagiellonka królowa Węgier. Warszawa 2000, s. 190.
View in Google Scholar

108. Zob.: Szweykowski Z., Szweykowska A.: Wacław z Szamotuł renesansowy muzyk i poeta. Szkic biograficzny. ,,Muzyka’’ 1964, s. 13–17. 109. Chaniecki Z.: Kilka uwag o praktyce..., s. 68.
View in Google Scholar

110. Powstały po śmierci Zygmunta Starego opis ceremoniału pogrzebowego, autorstwa biskupa krakowskiego Samuela Maciejowskiego i marszałka dworu Jana Tęczyńskiego, obowiązywał przy późniejszych pogrzebach polskich władców.
View in Google Scholar

111. Zob.: Gołąb J.: Pogrzeb króla Zygmunta Starego. Kraków 1916.
View in Google Scholar

112. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 79.
View in Google Scholar

113. Przeździecki A.: Jagiellonki polskie... T. IV, s. 13–14.
View in Google Scholar

114. Sucheni-Grabowska A.: Zygmunt August król polski i Wielki Książę Litewski 1520-1562. Warszawa 1996, s. 269.
View in Google Scholar

115. Wozaczyńska M.: Muzyka..., s. 134–135.
View in Google Scholar

116. Szweykowski Z.M.: Rozkwit wielogłosowości w XVI wieku. W: Z dziejów polskiej kultury muzycznej. T I. Kraków 1958, s. 128–129.
View in Google Scholar

117. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 79–80.
View in Google Scholar

118. Cyt. za: Tomkowicz S.: Na dworze..., s. 26–27.
View in Google Scholar

119. Cyt. za: Prus J.: Muzyka na Wawelu. Kraków 1975, s. 45.
View in Google Scholar

120. Pociecha W.: Królowa Bona... T. I, s. 158.
View in Google Scholar

121. Szulc Z.: Słownik lutników polskich. Poznań 1953, s. 30. 43
View in Google Scholar

122. Quirini-Popławska D.: Działalność Włochów..., s. 53–54.
View in Google Scholar

123. Pociecha W.: Królowa Bona... T. II, s. 38.
View in Google Scholar

124. Ibidem, s. 39.
View in Google Scholar

125. Zob. też: Perz M.: Mikołaj Gomółka. Kraków 1981, s. 69–75.
View in Google Scholar

126. Prus J.: Muzyka..., s. 47–48.
View in Google Scholar

127. Chybiński A.: Materiały do dziejów królewskiej kapeli roranty-Pociecha W.: Królowa Bona... T. II, s. 64–65. stów na Wawelu. Cz. I. Kraków 1910, s. 8–13.
View in Google Scholar

128. Reiss J.W.: Najpiękniejsza ze..., s. 47–48.
View in Google Scholar

129. Zob.: Przeździecki A.: Jagiellonki polskie... T. V, s. 219.
View in Google Scholar

130. Perz M.: Mikołaj..., s. 86.
View in Google Scholar

131. Chmiel A.: Rachunki dworu królewskiego 1544-1567. Źródła do historii sztuki i cywilizacji w Polsce. T. I. Kraków 1911, s.168.
View in Google Scholar

132. Trębaczem (tibicen) określano muzyka grającego na różnych instrumentach dętych blaszanych i niektórych drewnianych.
View in Google Scholar

133. Morawska K.: Historia..., s. 91.
View in Google Scholar

134. Zob.: Krzycki A.: Pieśń o zwycięstwie nad Moskalami odniesionym w dniu narodzin Panny Marii w 1514 roku. W: Poezje. Warszawa 1962, s. 45–49.
View in Google Scholar

135. Małecki J.M.: Czasy renesansowego rozkwitu. W: Dzieje Krakowa. T. 2. Kraków w wiekach XVI-XVIII. Kraków 1984, s. 92.
View in Google Scholar

136. Barycz H.: Dzieje nauki w Polsce w epoce odrodzenia. Warszawa 1957, s. 71.
View in Google Scholar

137. Tomkiewicz W.: Z dziejów polskiego mecenatu artystycznego w XVII wieku. Wrocław 1952, s. 11.
View in Google Scholar

138. Tomkowicz S.: Na dworze...., s. 25.
View in Google Scholar

139. Cyt. za: Poliński A.: Walenty Greff Bakfark, nadworny lutnista Zygmunta Augusta. ,,Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne’’ 1887, nr 195, s. 6–7.
View in Google Scholar

140. Perz M.: Mikołaj..., s. 75.
View in Google Scholar

141. Baliński M.: Historya miasta Wilna. T. II. Wilno 1837, s. 173.
View in Google Scholar

142. Cyt. za: Perz M.: Mikołaj..., s. 68.
View in Google Scholar

143. Ibidem, s. 69.
View in Google Scholar

144. Ibidem, s. 76.
View in Google Scholar

145. Prus J.: Muzyka..., s. 57.
View in Google Scholar

146. Cyt. za: Gołębiowski E.: Zygmunt August. Żywot ostatniego z Jagiellonów. Warszawa 1977, s. 123.
View in Google Scholar

147. Cyt. za: Morawski K.: Czasy Zygmuntowskie..., s. 94.
View in Google Scholar

148. Głuszcz-Zwolińska E.: Muzyka nadworna..., s. 82.
View in Google Scholar

149. Chłędowski K.: Królowa..., s. 46–47.
View in Google Scholar

150. Pociecha W.: Królowa Bona... T. II, s. 11.
View in Google Scholar

151. Górnicki Ł.: Dworzanin polski. Kraków 1928, s. 89–90.
View in Google Scholar

152. Ibidem, s. 113–114.
View in Google Scholar

153. Kochanowski J.: Wróżki. W: Dzieła polskie. Red. J. Krzyżanowski. Warszawa 1960, s. 739.
View in Google Scholar

154. Bobrowska J.: Kultura muzyczna w świetle literatury staropolskiej XVI i XVII w. ,,Muzyka” 1977, nr 2, s. 41.
View in Google Scholar

155. Duczmal M.: Izabela..., s. 62.
View in Google Scholar

156. Relacje nuncjuszów apostolskich o Polsce od roku 1548 do 1690. Berlin–Poznań 1864, s. 100.
View in Google Scholar

157. Cyt. za: Cynarski S.: Zygmunt August. Wrocław 1988, s. 76.
View in Google Scholar

158. Zob.: Bogucka M.: Anna..., s. 102–104.
View in Google Scholar

159. Za: Maciejewski K.: Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku pod względem obyczajów i zwyczajów. T. IV. Petersburg–Warszawa 1842, s. 51.
View in Google Scholar

160. Morawska K.: Historia..., s. 98–99. 163 Cyt. za: Brückner A.: Dzieje kultury polskiej. T. II. Warszawa
View in Google Scholar

161. Chłędowski K.: Królowa..., s. 48. 1991, s. 311–312. 162 Gutkowska-Rychlewska M.: Historia ubiorów. Wrocław 1968, s. 394.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

29.09.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

O muzykach, muzyce i jej funkcji na renesansowym dworze ostatnich Jagiellonów. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 24, 33-48. https://doi.org/10.32030/KRZY.2006.03