Plakaty propagandowe Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej oraz Ligi Morskiej i Kolonialnej z lat 20. i 30. XX wieku
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.01Abstrakt
PROPAGANDIST POSTERS OF THE AIRBORNE AND ANTIGAS DEFENCE LEAGUE AND THE MARITIME AND COLONIAL LEAGUE IN THE 1920S AND 1930S
The poster – a genre of functional graphic design which appeared in Poland at the end of the 19th century – grew increasingly popular in the interwar period, becoming a significant element not only of Polish art, but also of Poland’s political, economic and social life. By performing numerous functions (including the spread of propaganda), it influenced the public opinion, shaping the views shared by Polish society. Among the many institutions which published its own posters as a means of reaching the wider public were two dynamic, social organizations active in the interwar period: the Airborne and Antigas Defence League (Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, LOPP) and the Maritime and Colonial League (Liga Morska i Kolonialna, LMiK). The major goal that these two organizations set for themselves was to popularize and organize support for the Polish navy, air force and merchant navy. The posters propagating the two Leagues’ activities were usually published to advertise various festivals and events they organized on a regular basis, e.g. the LOPP Week, the Sea Festival and the Colonial Days. The posters were often designed by the best Polish graphic artists of that period, such as Antoni Wajwód and Edward Manteuff el. The motifs that were used most frequently included depictions of aviators and sailors, as well as images of aircrafts and ships set against the background of Polish national symbols: the white and red flag, or the silhouette of the white eagle, which gave these artistic compositions positive overtones. Posters propagating the idea of acquiring overseas colonies for Poland (e.g. a poster by Jerzy Karolak and Konstanty Sopoćko titled Colonies Mean Natural Resources, New Markets, and New Areas for Human and Economic Expansion) constituted a separate group within Polish propagandist poster art in that period. The large-scale propaganda spread by LOPP and LMiK reached the entire country. In Kraków it was particularly well received, as people became actively involved in the campaigns initiated and coordinated by the two organizations by collecting donations to support the Maritime Defence Fund (Fundusz Obrony Morskiej), organizing marches, lectures and exhibitions. Th e idea behind the propaganda was to activate Polish society in the field of aviation and navy related issues and to draw attention to the urgent need to support the development of Polish aviation and navy. Propagandist posters greatly contributed to the effectiveness of that activity and, by using certain formal solutions and iconographic motifs, affected the audience’s emotions and had a strong influence on the attitudes and views popular in Polish society.
Bibliografia
1. Historię oraz działalność LOPP przedstawił mjr pilot Adam Wojtyga w jednym z rozdziałów książki Polska lotnicza. Wojtyga A.: Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, jej prace i zamierzenia. W: Polska lotnicza. Warszawa 1937, s. 118–137.
View in Google Scholar
2. Leon Berbecki, inżynier, legionista, od 1919 r. generał. Brał udział w wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1905), polsko-ukraińskiej (1918–1919) i polsko-bolszewickiej (1919–1921). W latach 1928– 1938 pełnił funkcję inspektora armii na odcinku śląskim, wcześniej pracował w Toruniu, Wilnie i Grodnie. We wrześniu 1939 r. organizował oddziały obrony przeciwlotniczej biernej. Internowany w Rumunii, w 1941 r. dostał się do niewoli niemieckiej i trafił do oficerskiego obozu jenieckiego (początkowo przetrzymywany był w obozie VI E Dorsten, potem VI B Doessel). Do Polski powrócił w 1946 r. Bielski M.: Generałowie Odrodzonej Rzeczypospolitej. Toruń 1995, s. 79–88. W swoich wspomnieniach (Berbecki L.: Pamiętniki generała broni Leona Berbeckiego. Katowice 1959, s. 219) wymienia zadania, które wyznaczył mu w LOPP Józef Piłsudski (1867–1935): miał przede wszystkim zwiększyć („przynajmniej dziesięciokrotnie”) liczbę pilotów rezerwy, zapewnić im odpowiednią praktykę oraz bezpieczeństwo w trakcie lotów szkoleniowych (problem stanowiły zbyt trudne do latania dla początkujących pilotów samoloty, co powodowało liczne katastrofy). W trakcie pisania pamiętników pamięć musiała zawodzić ponad 80-letniego generała, gdyż jako datę rozpoczęcia swojej prezesury w LOPP podał 1929 r. (zob. ibidem, s. 220).
View in Google Scholar
3. Cyt. za: Tuwim J.: Dom mój: cztery ściany wiersza. Wiersze, poematy, przekłady. Warszawa 2000, s. 325.
View in Google Scholar
4. Białas T.: Liga Morska i Kolonialna 1930–1939. Gdańsk 1983, s. 11 nn.
View in Google Scholar
5 Kazimierz Porębski, kontradmirał floty rosyjskiej, w Wojsku Polskim wiceadmirał. Brał udział w ekspedycji na Ocean Lodowaty (1894), w wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1905) i w ratowaniu ofiar trzęsienia ziemi w Messynie (1908). W sierpniu 1918 r. został zwolniony ze służby w wojsku rosyjskim. Towarzyszył gen. Józefowi Hallerowi (1873–1960) podczas zaślubin Polski z morzem w Pucku w lutym 1920 r. Inicjator utworzenia Szkoły Morskiej w Tczewie, prezes Stowarzyszenia Pracowników na Polu Rozwoju Żeglugi „Bandera Polska” także po jego przekształceniu w Towarzystwo Liga Żeglugi Polskiej i Ligę Morską i Rzeczną. W 1927 r. został przeniesiony w stan spoczynku. Kadry morskie Rzeczypospolitej. Red. J.K. Sawicki, T. 2. Polska marynarka wojenna. Cz. I. Korpus oficerów 1918–1947. Gdynia 1996, s. 415, 416.
View in Google Scholar
6. Morze w życiu Polski. Najważniejsze wiadomości o sprawach morskich w Polsce. Warszawa 1930, s. 43.
View in Google Scholar
7. Gustaw Orlicz-Dreszer, kawalerzysta, legionista, od 1923 roku generał. W latach 1930–1936 pełnił funkcję inspektora armii. 4 lipca 1936 r. został inspektorem Obrony Powietrznej Państwa. Zginął tragicznie 12 dni później w katastrofie lotniczej w Gdyni-Orłowie. Zob. Mierzwiński Z.: Generałowie II Rzeczypospolitej. Warszawa 1990, s. 201–208. Był niezwykle aktywnym prezesem Zarządu LMiK, którą przekształcił w masową organizację społecznopolityczną. To on także w dużej mierze przyczynił się do obrania przez Ligę kolonialnego kierunku – w Programie LMiK z 1931 r. napisał, że jej celem strategicznym będzie dążenie do „wielkiego rozwoju mocarstwowego Polski, która dzisiaj przekracza znacznie ramy własnego państwa i posiada prawo dzięki wielomilionowej ekspansji ludnościowej i jej pracy na terenach innych państw i kolonii do przetworzenia się z państwa europejskiego w państwo światowe” (cyt. za: Białas T.: Liga Morska…, s. 30). W 1937 r. Stowarzyszenie Architektów RP ogłosiło konkurs na projekt jego grobowca. Mauzoleum autorstwa Maksymiliana Potrawiaka, Stanisława Sikory i Jana Bogusławskiego (oraz Władysława Kąckiego, który odkuwał rzeźby), odsłonięte 16 lipca 1939 r. w Gdyni-Oksywiu, zostało zniszczone przez Niemców w czasie wojny. Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie. Rzeźba polska dwudziestolecia międzywojennego. Warszawa 2005, s. 269.
View in Google Scholar
8. Białas T.: Liga Morska…, s. 41.
View in Google Scholar
9. Zagórski C.: Dwadzieścia lat pracy LMK. „Morze” 1938, nr 11, s. 11, 12.
View in Google Scholar
10. Muzeum ulicy. Plakat polski w kolekcji Muzeum Plakatu w Wilanowie. Red. K. Spiegel. Warszawa 1996, s. 144. W katalogu tym plakat datowany jest na 1935 r. (ze znakiem zapytania), natomiast w publikacji Polski plakat Art Déco w zbiorach Muzeum Etnografi i i Rzemiosła Artystycznego we Lwowie na 1934 r. Zob. Polski plakat Art Déco w zbiorach Muzeum Etnografi i i Rzemiosła Artystycznego we Lwowie. Kozłówka 2005, s. 30 [katalog wystawy w Muzeum Zamoyskich w Kozłówce]. Właściwa data powstania plakatu to 1935 r., kiedy to w dniach od 12 do 19 maja odbył się XII tydzień LOPP. Zob. XII tydzień LOPP. „Przegląd Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwgazowej” 1935, nr 6, s. 175.
View in Google Scholar
11. Polski plakat Art Déco…, s. 28.
View in Google Scholar
12. Plakat polski 1899–1945 ze Zbiorów Specjalnych Biblioteki Głównej UMCS w Lublinie. Lublin 2004 [katalog wystawy w Bibliotece Głównej UMCS], nr kat. 76.
View in Google Scholar
13. 100 lat polskiej sztuki plakatu. Red. K. Dydo. Kraków 1933 [katalog wystawy w Galerii BWA w Krakowie], poz. 110.
View in Google Scholar
14. Bogdan Nowakowski, ilustrator, karykaturzysta, rysownik, grafik. Studiował na Wydziale Architektury Politechniki we Lwowie oraz w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Współpracował z pismami satyrycznymi, m.in. ze „Szczutkiem” i „Muchą”, ilustrował książki dla dzieci i podręczniki szkolne, projektował okładki dla czasopism. Wykonał wiele plakatów dla Spółdzielni Spożywców Społem, Polskich Kolei Państwowych, Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej oraz Polskiej Spółki Filmowej. Był również autorem satyrycznych rysunków z życia okupacyjnej Warszawy. Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, grafi cy (dalej cyt. SAP): Bogdan Bartłomiej Nowakowski. Hasło oprac. I. Bal, M. Zakrzewska. T. 6. Warszawa 1998, s. 168–170; reprodukcja plakatu X-lecie LOPP. Bądźmy gotowi! w: 100 lat polskiej…, poz. 162.
View in Google Scholar
15. Kamil Mackiewicz, rysownik, ilustrator, karykaturzysta. Studiował w Moskwie, w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych (u Konrada Krzyżanowskiego), Londynie i Nowym Jorku. W czasie wojny polsko-bolszewickiej tworzył plakaty dla Centralnego Komitetu Propagandy, brał również udział w działaniach wojennych. Wiele podróżował (m.in. na Kaukaz i do Afryki). Twórczość artystyczną rozpoczynał jako malarz, lecz szybko został uznanym rysownikiem. Wykonywał karykatury do czasopism (często o tematyce żołnierskiej i myśliwskiej), ilustrował książki dla dzieci. Zmarł śmiercią samobójczą. SAP: Kamil Mackiewicz. Hasło oprac. H. Bartnicka-Górska. T. 5. Warszawa 1993, s. 222–224.
View in Google Scholar
16. O Antonim Wajwodzie pisali m.in. Jan Białostocki i Szymon Bojko. Białostocki J.: Polska grafika użytkowa 1900–1939. Próba charakterystyki. W: Z zagadnień plastyki polskiej w latach 1918–1939. Red. J. Starzyński. Wrocław 1963, s. 180–182; Bojko S.: Polska sztuka plakatu. Początki i rozwój do 1939 roku. Warszawa 1971, s. 132–134. Był on jednym z najwybitniejszych grafików dwudziestolecia międzywojennego; zajmował się ilustrowaniem książek i projektowaniem plakatów, wykorzystywał papier jako materiał plastyczny. W 1937 r. na Międzynarodowej Wystawie Sztuki i Techniki w Paryżu otrzymał Grand Prix w kategorii plakatu. Zginął w powstaniu warszawskim.
View in Google Scholar
17. Edward Manteuff el–Szoege, grafik, wychowanek warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, absolwent Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu. Tworzył plakaty, okładki książek i czasopism, drzeworyty oraz dekoracje architektoniczne (m.in. dla transatlantyków „Piłsudski” i „Batory”). Po klęsce wrześniowej został osadzony przez Rosjan w obozie w Starobielsku, a w 1940 r. zamordowany. SAP: Edward Manteuffel (Manteuff el- Szoege). Hasło oprac. H. Kubaszewska. T. 5. Warszawa 1993, s. 330–332.
View in Google Scholar
18. Jadwiga Hładki, graficzka, absolwentka Miejskiej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Malarstwa oraz Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, żona Antoniego Wajwoda. Zajmowała się drzeworytem i grafiką użytkową. Zginęła w powstaniu warszawskim. SAP: Jadwiga Salomea Hładki-Wajwódowa. Hasło oprac. H. Kubaszewska. T. 3. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 81, 82.
View in Google Scholar
19. Stanisław Bobiński, grafik, ilustrator, wychowanek Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, studiował także w Akademii Sztuk Pięknych u Tadeusza Pruszkowskiego. Członek Koła Artystów Grafików Reklamowych. Architektura plakatu. Graficy-architekci z kręgu Politechniki Warszawskiej w latach 1915–1939. Red. D. Parszewska. Warszawa 2005, s. 21.
View in Google Scholar
20. Bolesław Surałło, malarz i grafik, absolwent Miejskiej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Malarstwa oraz Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, założyciel atelier AGAR (wraz z Edmundem Ernestem-Kosmowskim). Zajmował się malarstwem sztalugowym, grafi ką użytkową, projektowaniem wnętrz, dekoracji filmowych i teatralnych. Współpracował z LMiK oraz PKO. Zginął we wrześniu 1939 r. podczas nalotu niemieckiego lotnictwa w trakcie zabezpieczania płótna Bitwa pod Grunwaldem Jana Matejki. Bojko S.: Polska sztuka plakatu…, s. 208.
View in Google Scholar
21. Konstanty Sopoćko, grafik, ilustrator. Studiował na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej oraz w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. W czasie II wojny światowej jako członek Armii Krajowej zajmował się przede wszystkim podrabianiem dokumentów. Przez wiele lat był kierownikiem graficznym wydawnictwa Ministerstwa Obrony Narodowej. Polski Słownik Biografi czny: Konstanty Maria Sopoćko. Hasło oprac. M. Grońska. T. XL/4, z. 167. Warszawa–Kraków 2001, s. 494–497.
View in Google Scholar
22. Jerzy Karolak, grafik, ilustrator. Studiował malarstwo i grafikę w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Zajmował się ilustrowaniem czasopism, tworzeniem plakatów i dekoracji, m.in. dla statków „Chrobry” i „Sobieski”. W latach 1939–1941 pracował jako rysownik w wytwórni szyldów Kazimierza Bazarnika. Po zakończeniu wojny przeniósł się do Krakowa, gdzie związał się z tutejszą Akademią Sztuk Pięknych (informacje na temat Jerzego Karolaka zostały zaczerpnięte z dokumentów artysty znajdujących się w archiwum krakowskiej ASP).
View in Google Scholar
23. Edmund Ernest-Kosmowski, grafik, ilustrator, malarz, wychowanek warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, założyciel (z Bolesławem Surałło) atelier AGAR. Pracował dla czasopism „Morze” i „Polska na Morzu”. Po wojnie zamieszkał w Paryżu. Kantorowski Z., Millie E.: Th e Polish Poster. From Young Poland through the Second World War. Washington 1993, p. 79, 80.
View in Google Scholar
24. Nie tylko Art Déco. Kraków 2007 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Krakowie], s. 33.
View in Google Scholar
25. Polski plakat Art Déco…, s. 80.
View in Google Scholar
26. Mistrzowie plakatu i ich uczniowie. Red. J. Koźbiel. Warszawa 2008, s. 25.
View in Google Scholar
27. Ibidem, s. 17.
View in Google Scholar
28. Historię budowy portu i stoczni przybliżyła Wanda Czerwińska w dwóch rozdziałach publikacji Dzieje Gdyni. Zob. Dzieje Gdyni. Red. R. Wapiński. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980, s. 23–61.
View in Google Scholar
29. Kwiatkowski E.: Polska nad Bałtykiem. W: Polska na morzu. Warszawa 1935, s. 18.
View in Google Scholar
30. Hasło propaganda w: Słownik wyrazów obcych PWN. Red. J. Tokarski. Warszawa 1971 s. 606.
View in Google Scholar
31. Teoria i praktyka propagandy. Red. S. Kuśmierski. Warszawa 1985, s. 22, 23.
View in Google Scholar
32. Plakat polski 1899–1945…, nr kat. 101.
View in Google Scholar
33. Terlecki O.: Z dziejów Drugiej Rzeczypospolitej. Kraków 1985, s. 367.
View in Google Scholar
34. Plakat polski 1899–1945…, nr kat. 99. Siła wyrazu tego przedstawienia musiała robić na odbiorcach duże wrażenie, skoro w 1944 r. ten sam motyw i tę samą czcionkę wykorzystali bracia Zygmunt i Leopold Haar w plakacie We do not beg for freedom – we fight for it (My nie błagamy o wolność – my walczymy o nią). Zob. 100 lat polskiej sztuki plakatu…, poz. 199.
View in Google Scholar
35. W swej książeczce Wychowanie militarne narodu Marian Reutt pisał: „(…) wzrasta natężenie woli wojny. Narody czują powiew burzy dziejowej. Szykują się do niej. Militaryzują się duchowo, politycznie, społecznie i gospodarczo”. Reutt M.: Wychowanie militarne narodu. Warszawa 1939, s. 2.
View in Google Scholar
36. Teoria i praktyka propagandy…, s. 177.
View in Google Scholar
37. Muzeum ulicy…, s. 144.
View in Google Scholar
38. Orlicz-Dreszer G.: Walka o morze. W: Polska na morzu. Warszawa 1935, s. 10.
View in Google Scholar
39. Polski plakat Art Déco…, s. 29.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
