Krakowskie środowisko artystyczne w latach II wojny światowej

Autor

  • Maria Zientara

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.02

Abstrakt

KRAKOW ART CIRCLES DURING WORLD WAR II

1 September 1939 saw the outbreak of the war and the beginning of Nazi German occupation of the Polish territories. Those parts of Poland’s territory which had not been annexed to the Reich would constitute the General Government, with Kraków as its capital. The Nazi flag with the swastika fluttering over Wawel Royal Castle – the former seat of Polish kings turned into the residence of Governor– General Hans Frank – became the disgraceful symbol of oppression. Future plans for the General Government included its colonization and Germanization. As representatives of the “lower race”, Poles would be treated merely as a reservoir of workforce for the Reich. Polish artists and intelligentsia were thus to be exterminated. Sonderaktion Krakau – the arrest of 183 university staff members (mainly Jagiellonian University professors) on 6 November 1939 and their subsequent imprisonment in Sachsenhausen Concentration Camp near Berlin – was the first example of the practical realization of the Nazis’ plan to physically annihilate Polish intellectual elites. Institutions of higher education, including art colleges, were liquidated, and so were secondary schools. The only kind of schools approved by the Germans as appropriate for Poles were vocational schools which would produce skilled craftsmen and labourers that could be useful for the development of the Reich’s war economy. Institutions of higher artistic education were among the schools whose activity was seriously restricted by the Nazi authorities. The Academy of Fine Arts in Kraków was liquidated and replaced by Staatliche Handwerker und Kunstgewerbeschule (State School of Artistic Crafts) – a secondary vocational school. After the closing down of the Kunstgewerbeschule in January 1943, underground artistic education flourished in Kraków. Artists found themselves in a very difficult situation during the war: the closing down of institutions dedicated to promoting and supporting the development of art and the liquidation of Polish art life put them in dire straits. The situation was saved by the material support provided by the Central Welfare Council, the self-help activities of the „Artists’ Cafe” (Kawiarnia Plastyków) situated at 3 Łobzowska St in Kraków, and the various forms of aid organized by the Polish landed gentry and the Roman Catholic Church. The personal stories of Polish artists during WWII varied from person to person. Some of the artists actively participated in Poland’s Defensive War in September 1939. After the defeat of Poland in the September Campaign those who had not been taken prisoners left their country clandestinely to join Polish Military Forces which were being formed both in the West, and in the Soviet Union at that time. Others played an important role in the resistance movement that formed after the cessation of hostilities in Poland. Artists could be found in a whole range of underground organizations representing each and every political option. Their most impressive field of activity were the acts of sabotage they organized, and the anti-Nazi propaganda they created. Anti-German satire became a particularly eff ective tool, as it raised morale among the Polish people. Satiric drawings filled the underground press (daily newspapers, satirical magazines, one-off issues, etc.), posters and leafl ets. Th is kind of underground activity cost many artists their lives. Art was produced everywhere – even in prisons, concentration camps, and ghettoes. Although the reality of war was occasionally present in the works produced at that time, artists generally tended to avoid such themes. They treated art as a kind of therapy, something that helped them to cut themselves off from the grim, wartime reality. Most of their artistic output constituted portraits, still lifes, flowers, landscapes, and the occasional genre scenes. It was not until the postwar period that they felt ready for the abreaction of their war traumas, which was reflected in the numerous exhibitions organized in the period 1945–1948. Jewish artists found themselves in the most diffi cult situation: they were ghettoized, murdered in labour camps and death camps. Very few of them managed to survive until the end of the war. In most cases, the art produced during the Nazi German occupation was the continuation of earlier formal developments – this general rule applied to representatives of figurative and avant-garde art alik.

Bibliografia

1. Niekrasz L.: Spór o grenadiera Schimka. Warszawa 1984, s. 89, cyt za: Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 5 Kraków w latach 1939–1945. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 2002, s. 19, 20.
View in Google Scholar

2. Generalne Gubernatorstwo (Generalgouvernement für die besetzten polnischen Gebiete) zostało utworzone z mocą obowiązującą od 26 października 1939 r. Jego proklamacja była sprzeczna z IV konwencją haską z 18 października 1907 r., a zatem nielegalna, niepowołująca podmiotu prawa międzynarodowego.
View in Google Scholar

3. Kraków pod rządami wroga 1939–1946. Red. J. Dąbrowski. Biblioteka Krakowska nr 104. Kraków 1946; Wroński T.: Kronika okupowanego Krakowa. Kraków 1974; Chwalba A.: Dzieje Krakowa…, s. 26, 27.
View in Google Scholar

4. Madajczyk C.: Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. T. 1–2. Warszawa 1970; idem: Generalna Gubernia w planach hitlerowskich. Studia. Warszawa, 1961; Okupacja i ruch oporu w dziennikach Hansa Franka 1939–1945. Wybór i oprac. S. Płoński, L. Dobroszycki, J. Garas et al. Warszawa 1970.
View in Google Scholar

5. Głowiński T.: O nowy porządek europejski. Ewolucja hitlerowskiej propagandy politycznej wobec Polaków w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945. Wrocław 2000; Davies N.: Europa walczy 1939–1945. Nie takie proste zwycięstwo. Przekł. E. Tabakowska. Kraków 2008.
View in Google Scholar

6. Rybicka A.: Instytut Niemieckiej Pracy Wschodniej. Warszawa 2002. Od 1943 r. Institut für Deutsche Ostarbeit znajdował się na sporządzonym przez aliantów spisie instytucji przestępczych.
View in Google Scholar

7. Wroński T.: Kronika…; Dąbrowa-Kostka S.: W okupowanym Krakowie 6. IX 1939–18. I 1945. Warszawa 1972; Frank N.: Mój ojciec Hans Frank. Warszawa 1991; Seweryn T.: Do psychologii „uebermenschów”. „Przegląd Lekarski” 1968, nr 1.
View in Google Scholar

8. Rysunki Mieczysława Wątorskiego znajdują się w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa (dalej cyt. MHK).
View in Google Scholar

9. Wroński T.: Kronika…, s. 121.
View in Google Scholar

10. Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka 1939–1945. T. 1. Warszawa 1970, s. 195.
View in Google Scholar

11. Gwiazdomorski J.: Wspomnienia z Sachsenhausen. Dzieje uwięzienia profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego 6 XI 1939–9.II. 1940. Kraków 1975; Konopczyński W.: Pod trupią główką (Sonderaktion Krakau). Warszawa 1982; Gawęda S.: Uniwersytet Jagielloński w czasie II wojny światowej 1939–1945. Kraków–Wrocław 1986; Podstępne uwięzienie profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczej (6 XI. 1939) dokumenty. Wybór i oprac. J. Buszko, I. Paczyńska. Kraków 1995; Pierzchała H.: Pomocne dłonie Europejczyków (1939–1944). Kraków 2005.
View in Google Scholar

12. Mieczysław Wątorski, Aresztowanie profesorów UJ przez Niemców 6 listopada 1939 r., 1957, akwaforta, wł. MHK; Mieczysław Wątorski, Aresztowanie profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego przez Niemców 6 listopada 1939 r., 1963, olej, płótno, wł. MHK.
View in Google Scholar

13. Gwiazdomorski J.: Wspomnienia z Sachsenhausen…, s. 18.
View in Google Scholar

14. Król E.: Polityka hitlerowska wobec szkolnictwa polskiego na terenie Generalnego Gubernatorstwa (1939–1945). Warszawa 1979.
View in Google Scholar

15. Piotrowski S.: Dziennik Hansa Franka. Warszawa 1956, s. 395, 396.
View in Google Scholar

16. Tajna Organizacja Nauczycielska (TON) jednoczyła różne organizacje nauczycielskie na czele ze Związkiem Nauczycielstwa Polskiego. Drucka N.: Szkoła w podziemiu. Warszawa 1973; Kozakiewicz M., Brzozowski S.: Szkoła w konspiracji. Warszawa 1960.
View in Google Scholar

17. Pankiewicz T.: Apteka w getcie krakowskim. Cracoviana. Seria 2. Ludzie i wydarzenia. Kraków 1982, s. 26.
View in Google Scholar

18. Kunstgewerbeschule 1939–1942 i Podziemny Teatr Tadeusza Kantora 1942–1944. Red. J. Chrobak, K. Ramut, T. Tomaszewski, M. Wilk. Kraków 2007.
View in Google Scholar

19. Święcicki K.: Historia w teatrze Tadeusza Kantora. Poznań 2007.
View in Google Scholar

20. Tadeusz Kantor. Malarstwo i rzeźba. Red. Z. Gołubiew. Kraków 1991, s. 54, 55 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Krakowie].
View in Google Scholar

21. Loc. cit.
View in Google Scholar

22. Borowski W.: Tadeusz Kantor. Warszawa 1982, s. 23.
View in Google Scholar

23. Tadeusz Kantor…, s. 79, 80.
View in Google Scholar

24. Dąbrowa-Kostka S.: W okupowanym Krakowie…
View in Google Scholar

25. Słownik artystów plastyków polskich i w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy (dalej cyt. SAP): Józef Krzyżak. Hasło oprac. M. Zakrzewska. T.4. Red. J. Maurin-Białostocka, J. Derwojed. Warszawa 1986, s. 307.
View in Google Scholar

26. Wiktor Langner – artysta w pułapce historii… „Czas” 1991, nr 200, z 4 września, s. 7; Małopolski słownik biografi czny uczestników działań niepodległościowych 1939–1956: Wiktor Zbigniew Langner, pseudonim „Cis”. Hasło oprac J. Langner. T. 7. Red. T. Gąsiorowski, A. Kuler, A. Zagórski. Kraków 2001, s. 115.
View in Google Scholar

27. Puget J.: Ludwik Puszet. „Głos Plastyków” 1946, grudzień, s. 27–42.
View in Google Scholar

28. Korespondencja i dokumenty Zofi i Pugetowej oraz Puget J.: „Analiza formalna dzieła Zofi i Pugetowej” (rkps). Archiwum rodziny Pugetów, wł. Jana Pugeta (syna Zofi i i Jacka Pugetów) w Warszawie.
View in Google Scholar

29. Laszczka K.: Keramos. Warszawa 1948.
View in Google Scholar

30. SAP: Zdzisław Gedliczka. Hasło oprac. I. Huml. T. 2. Red. J. Maurin-Białostocka et al. Warszawa 1975, s. 297.
View in Google Scholar

31. Mehoffer J.: Dziennik. Oprac. i komentarz J. Puciata-Pawłowska. Kraków 1975.
View in Google Scholar

32. Spółdzielnia artystów Ład 1926–1996. Red. A. Demska et al. Warszawa 1998.
View in Google Scholar

33. Zbieżne z Kawiarnią Plastyków w Krakowie cele, tj. zorganizowanie samopomocy koleżeńskiej, stawiała sobie Spółdzielnia Artystów założona pod koniec 1939 r. w Warszawie. Spółdzielnia mieściła się prze ul. Królewskiej 17, w budynku Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, zamienionego przez Niemców w Soldatenheim. W podziemiu budynku urządzono stołówkę. W części parterowej Zachęty, oprócz Spółdzielni Artystów, mieścił się także Salon Artystów, prowadzący działalność handlową (sprzedaż dzieł sztuki). Pod koniec 1942 r. zarówno Salon Artystów, jak stołówka zostały zamknięte.
View in Google Scholar

34. „Historia Kawiarni Plastyków w Krakowie, ul. Łobzowska 3” (mps), s. 4, 5, wł. oddziału krakowskiego Związku Polskich Artystów Plastyków (dalej cyt. ZPAP).
View in Google Scholar

35. Ibidem, s. 4.
View in Google Scholar

36. Kwiatkowski T.: Płaci się każdego dnia. Kraków 1986, s. 47–49.
View in Google Scholar

37. Ibidem, s. 6.
View in Google Scholar

38. Wiktor Langner – artysta…; Małopolski słownik…: Wiktor Zbigniew Langner, s. 116.
View in Google Scholar

39. Kydryński J.: 16 kwietnia 1942 na Łobzowskiej… „Życie Literackie” 1954, nr 18, s. 5; Głębocki W., Mórawski K.: Kultura walcząca. Warszawa 1985, s. 324; Oskarżamy hitlerowców o zbrodnie 1939–1945. Kraków 1965, s. 159 nn [katalog ZPAP].
View in Google Scholar

40. Oskarżamy hitlerowców…, s. 28; Jaworska J.: Polska sztuka walcząca 1939–1945. Warszawa 1976, s. 141.
View in Google Scholar

41. Informacja zawarta w biogramie Tadeusza Mróz-Łękawskiego. W: Komputerowa baza osób represjonowanych i członków konspiracji z lat 1939–1945, nr 71 924. MHK, oddział Ulica Pomorska.
View in Google Scholar

42. Informacja zawarta biogramie Borysa Petryńskiego. W: Komputerowa baza osób represjonowanych i członków konspiracji z lat 1939–1945, nr 9205. MHK, oddział Ulica Pomorska.
View in Google Scholar

43. Informacja zawarta biogramie Tadeusza Różyckiego. W: Komputerowa baza osób represjonowanych i członków konspiracji z lat 1939– 1945, nr 10 433. MHK, oddział Ulica Pomorska; Głębocki W., Mórawski K.: Kultura…, s. 240.
View in Google Scholar

44. Adolf Szyszko-Bohusz, aresztowany w Kawiarni Plastyków, został następnie zwolniony. Głębocki W., Mórawski K.: Kultura…, s. 240.
View in Google Scholar

45. Pieradzka K.: Terror hitlerowski i rządy Gestapo w Krakowie 1939–1945. „Rocznik Krakowski” 1949–1957, t. 31: Kraków w latach okupacji 1939–1945, s. 225–265; Jaworska J.: Polska sztuka walcząca…, s. 141.
View in Google Scholar

46. Cyt za: Jaworska J. Nie wszystek umrę… Twórczość plastyczna Polaków w hitlerowskich więzieniach i obozach koncentracyjnych 1939–1945. Warszawa 1975, s. 22.
View in Google Scholar

47. Ibidem, 114.
View in Google Scholar

48. Loc. cit.
View in Google Scholar

49. Jaworska J.: Polska sztuka walcząca…, s. 103; Oskarżamy hitlerowców o zbrodnie…, s. 159.
View in Google Scholar

50. Szyszko-Bohusz A.: Wawel pod okupacją niemiecką – wspomnienia z lat 1939–1945. „Rocznik Krakowski” 1949–1957, t. 31: Kraków w latach okupacji 1939–1945, s. 153–182, zwł. 163, 164.
View in Google Scholar

51. Jaworska J.: Nie wszystek umrę…, s. 48.
View in Google Scholar

52. Eadem: Polska sztuka walcząca…, s. 141, 154; Puget J.: Ludwik Puszet…, s. 40; Bal I.: Puget Ludwik – szkic do portretu. „Biuletyn Historii Sztuki” 2004, nr 1–2, s. 225–235.
View in Google Scholar

53. Kret J.: Ostatni krąg. W: Pamiętnik nauczycieli. Warszawa 1962, s. 436, 437.
View in Google Scholar

54. Jaworska J. Nie wszystek umrę…, s. 47.
View in Google Scholar

66. Ibidem, s. 48.
View in Google Scholar

56. Stanisław Osostowicz 1906–1939 [Wstęp I. Jakimowicz]. Warszawa 1967 [katalog]; Stanisław Osostowicz. Listy. Oprac. I. Jakimowicz. Kraków 1978 (tu bibliografia).
View in Google Scholar

57. Oskarżamy hitlerowców o zbrodnie…, s. 96.
View in Google Scholar

58. Słownik pracowników książki polskiej: Wojciech Jastrzębowski. Hasło oprac. W. Rukóyżo. Warszawa 1972, s. 150; Huml I.: Życie i dzieło Wojciecha Jastrzębowskiego. „Przegląd Artystyczny” 1964, nr 5.
View in Google Scholar

59. Seweryn T.: Okupacji dzień powszedni. „Przegląd Lekarski” 1970, nr 1.
View in Google Scholar

60. Ostasz G.: Krakowska Okręgowa Delegatura Rządu na Kraj 1941–1945. Rzeszów 1996, s. 212 nn.
View in Google Scholar

61. Pankiewicz T.: Apteka w getcie..., s. 281.
View in Google Scholar

62. Konarski L.: Marian „Marzyn” Konarski. „Gazeta Wyborcza” [online]. 20 października 2008 r. Dostępny w internecie. http://miasta.gazeta.pl/krakow/1,53181,5857084,Marian_Marzyn_Konarski. html. Cyt. za informacją zawartą w biogramie Mariana Konarskiego. W: Komputerowa baza osób represjonowanych i członków konspiracji z lat 1939–1945, nr 27 585. MHK, oddział Ulica Pomorska.
View in Google Scholar

63. Do Szczepu Rogate Serce Leszek Konarski przystąpił jeszcze w okresie studiów. Przybrał pseudonim „Marzyn”. Za przynależność do ugrupowania w listopadzie 1929 r. został wydalony z krakowskiej ASP. Po opuszczeniu akademii jego duchowym przywódcą i nauczycielem malarstwa został Stanisław Szukalski. Szukalski mianował Konarskiego szczepowym i redaktorem programowego pisma ugrupowania „Krak”.
View in Google Scholar

64. Cyt. za: biogram Mariana Konarskiego. W: Komputerowa baza osób represjonowanych i członków konspiracji z lat 1939–1945, nr 27 585. MHK, oddział Ulica Pomorska.
View in Google Scholar

65. Rodziński S.: Jacek Puget 1904–1977. „Tygodnik Powszechny” 1977, nr 40, s. 9; Natanson W.: Wspomnienia o Jacku Pugecie. „Twórczość” 1977, nr 12, s.12; Borkowska-Niemojewska K.: Jacek Puget (1904–1977). „Biuletyn Rady Artystycznej Związku Polskich Artystów Plastyków” 1987, nr 1–2, s. 83, 84.
View in Google Scholar

66. Archiwum Państwowe w Krakowie, Dziennik czynności i spraw, Kraków 1944, sygn. IT-2265, s. 100.
View in Google Scholar

67. Wroński T.: Prasa krakowska z okresu okupacji hitlerowskiej w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1974, z. 1, s. 49–61; Jarowiecki J.: Katalog krakowskiej prasy konspiracyjnej 1939–1945. Kraków 1978; idem: Konspiracyjna prasa w Krakowie w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945. Kraków 1980; idem: Literatura i prasa w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945. Kraków 1980; Jarowiecki J., Wójcik E., Wójcik W.: Literatura pokolenia wojennego. Materiały bibliografi czne za lata 1945–1980. Kraków 1990, Jarowiecki J., Wójcik E.: Polska prasa konspiracyjna 1939– 1945 i Powstania Warszawskiego w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej. Katalog. Kraków 1992; Jarowiecki J., Wójcik E., Wrona G.: Bibliografia opracowań prasy konspiracyjnej ukazującej się w Polsce w latach 1939–1945. Cz. 1. Publikacje z lat 1944–1981. Kraków 1992.
View in Google Scholar

68. Zob. zespół druków ulotnych Prasa konspiracyjna. Biblioteka MHK; Jaworska J.: Polska sztuka walcząca…, s. 61.
View in Google Scholar

69. Dąbrowa-Kostka S.: W okupowanym Krakowie…, s. 151–153; Jarowiecki J.: Krakowskie konspiracyjne pismo satyryczne „Na ucho”. W: Prasa podziemna w latach 1939–1945. Kraków 1975, s. 34–77; Epitafium dla czterdziestu. Kraków 1994, s. 68–70; Gaweł T.: Pokłon tym, którzy tworzyli… Kraków 1999; Małopolski słownik…: Jerzy Wirth pseud. Moxa. Hasło oprac. J. Jasieński. T. 5. Red. T. Gąsiorowski, pseudonim „Moxa” et al. Kraków 1999, s. 132.
View in Google Scholar

70. Szare Szeregi. Harcerze 1939–1945. Red. J. Jabrzemski. T. 1. Warszawa 1988, s. 155; T. 3, s. 330.
View in Google Scholar

71. Jaworska J.: Polska sztuka walcząca…, s. 141.
View in Google Scholar

72. Dąbrowa-Kostka S.: Hitlerowskie afisze śmierci. Kraków 1982, s. 252.
View in Google Scholar

73. Informacja uzyskana na podstawie materiałów biograficznych zgromadzonych w Komputerowej bazie osób represjonowanych i członków konspiracji z lat 1939–1945. MHK, oddział Ulica Pomorska; Wychowankowie Uniwersytetu Jagiellońskiego – ofiary II wojny światowej (1939–1945). Biogramy. Red. J. Pietrusza, A. Wyszyńska. T. 1. Kraków 1995, s. 198; Gaweł T.: Pokłon…, s. 237.
View in Google Scholar

74. Czarnecki W., Zonik Z.: Walczący obóz Buchenwald. Warszawa 1969, s. 381, 382.
View in Google Scholar

75. Cyt za: Jaworska J.: Nie wszystek umrę…, s. 7, 8.
View in Google Scholar

76. Informacja zawarta biogramie Tadeusza Korotkiewicza. W: Komputerowa baza osób represjonowanych i członków konspiracji z lat 1939–1945, nr 15 071. MHK, oddział Ulica Pomorska; Nekrolog Tadeusza Korotkiewicza. „Dziennik Polski” 1946, nr 42, s. 3; Oskarżamy hitlerowców o zbrodnie ... s. 36.
View in Google Scholar

77. Jaworska J.: Nie wszystek umrę…, s. 117.
View in Google Scholar

78. Xawery Dunikowski i polscy artyści w obozie koncentracyjnym w Auschwitz w latach 1940–1945. [b.m.w.] styczeń – kwiecień 1985.
View in Google Scholar

79. List Franciszka Jaźwieckiego do Wydziału Sztuki Krajowej Rady Narodowej w Warszawie z 8 sierpnia1945 r. Komputerowa baza osób represjonowanych i członków konspiracji z lat 1939–1945. MHK, oddział Ulica Pomorska, R. 1928. Na temat pobytu i twórczości artysty w obozach koncentracyjnych zob. Rysował, gdy śmierć patrzyła mu w oczy. „Dziennik Ludowy” 1945, nr 55, s. 3; Jaworska J.: Nie wszystek umrę…, s. 125. Rysunki, które powstały w obozach prezentowane były na wystawach: Oświęcim. Wystawa w 18. rocznicę wyzwolenia. Warszawa 1963 [katalog]; Oskarżamy hitlerowców i hitleryzm o zbrodnie. Kraków 1965 [katalog ZPAP w Krakowie]; Menschen in Auschwitz. Bilder und Zeichnungen aus dem Staatlichen Museum Auschwitz, Berlin 1970 [katalog].
View in Google Scholar

80. Franciszek Jaźwiecki, Autoportret, Buchenwald, 1944, ołówek, wł. Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu.
View in Google Scholar

81. Wspomnienia wojenne [Franciszka Jaźwieckiego]. Archiwum MHK, R. 1919, s. 18.
View in Google Scholar

82. Rysunki z okresu pobytu Dunikowskiego w obozie Auschwitz, wraz z dokumentami, pamiątkami po artyście, wyposażeniem jego pracowni znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, oddział Królikarnia.
View in Google Scholar

83. Jaworska J.: Nie wszystek umrę…, s. 69.
View in Google Scholar

84. Tchórzewski J.: Teksty. W: Nowocześni a socrealizm. Red. M. Świca, J. Chrobak. T. 1. Kraków 2000, s. 285 [katalog wystawy Fundacji Nowosielskich i Starmach Gallery).
View in Google Scholar

85. Jaworska J.: Polska sztuka walcząca..., s. 153.
View in Google Scholar

86. Biberstein A.: Zagłada Żydów w Krakowie. Kraków 1985; Agatstein-Dormontowa D.: Żydzi w Krakowie podczas okupacji niemieckiej. „Rocznik Krakowski”, t. 31: Kraków w latach okupacji 1939–1945, s. 183–223; Chrobaczyński J.: Polacy i Żydzi w Krakowie w latach 1939–1945. Stereotypy i rzeczywistość. Próba rekonstrukcji postaw i zachowań. W: Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego. Red. F. Kiryk. Przemyśl 1991; Losy żydowskie. Świadectwo żywych. Red. M. Turski. Warszawa 1996; Chwalba A.: Dzieje Krakowa… Kraków żydowski, s. 95–162.
View in Google Scholar

87. Kuler A.: Kraków 1939–1945. Dzień powszedni. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1990, z. 17, s. 27.
View in Google Scholar

88. Chwalba A.: Dzieje Krakowa… Kraków żydowski, s. 125.
View in Google Scholar

89. Warszawa lat wojny i okupacji 1939–1944. T. 3. Warszawa 1973, s. 284. Cyt. za: Chwalba A.: Dzieje Krakowa… Kraków żydowski, s. 134.
View in Google Scholar

90. Pankiewicz T.: Apteka w getcie..., s. 53.
View in Google Scholar

91. Ibidem, s. 53.
View in Google Scholar

92. Ibidem, s.55, 56.
View in Google Scholar

93. Ibidem, s. 57, 58.
View in Google Scholar

94. Informacje na temat losów żydowskich artystów w czasie II wojny światowej m.in. w: Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów polskich. Warszawa 2000; Malinowski J., Brus-Malinowska B.: W kręgu École de Paris. Malarze żydowscy z Polski. Warszawa 2007; Artyści żydowscy w Krakowie 1873–1939 / Jewish artists in Kraków 1873–1939 [Wstępy J. Malinowski, N. Styrna]. Kraków 2008 [katalog wystawy MHK w oddziale Stara Synagoga, 28 czerwca – 31 października 2008 r.].
View in Google Scholar

95. Ernę Rosenstein ukrywała artystka malarka Bogumiła Zbirożanka (po mężu Malec), jej koleżanka ze studiów na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. To we mnie trwa. . . [rozmowa Erny Rosenstein z Zenoną Macużanką] W: Erna Rosenstein. Red. J. Chrobak. Kraków 1992, s. 52, 53; Rozmowa Łukasza Guzka przeprowadzona z Erną Rosenstein w 1992 r. W: Erna Rosenstein..., s. 24, 25.
View in Google Scholar

96. Erna Rosenstein, Wieczór, 1974, tempera, deska kreślarska, wł. MHK.
View in Google Scholar

97. Erna Rosenstein, Kompozycja, 1946, gwasz, karton, wł. MHK.
View in Google Scholar

98. Stern J.: Z notatek Jonasza Sterna. W: Grupa Krakowska (dokumenty i materiały). Cz. 11. Kraków 1993, s. 109–112.
View in Google Scholar

99. Jaworska J.: Polska sztuka walcząca..., s. 212.
View in Google Scholar

100. Taki ładny, eteryczny krajobraz. . . Rozmowa Stanisława Wiśniewskiego z Jonaszem Sternem. „Magazyn Kulturalny” 1989, nr 4, s. 15–18.
View in Google Scholar

101. Jonasz Stern, Ulica w getcie we Lwowie, 1944, linoryt, wł. Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie.
View in Google Scholar

102. Jonasz Stern, Wysiedlenie z getta, 1946, rysunek. Informacja w: Wojciechowski A.: Młode malarstwo polskie 1944–1974. Wrocław– Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975, s. 7.
View in Google Scholar

103. Otałęga Z.: Portrety. Jonasz Stern. Wszyscy jesteśmy kanibalami. „Gazeta Krakowska” 1983, z 8 października, s. 4
View in Google Scholar

104. Seweryn T.: Wielostronna pomoc Żydom w czasie okupacji niemieckiej. „Przegląd Lekarski” 1967, nr 1; Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Oprac. W. Bartoszewski, Z. Lewinówna. Kraków 1969.
View in Google Scholar

105. Wiktor Langner – artysta…; Małopolski słownik…: Wiktor Zbigniew Langner, s. 116.
View in Google Scholar

106. Polski Słownik Biograficzny (dalej cyt. PSB): Andrzej Stopka. Hasło oprac. J. Laskowicka. T. XLIV/1 z. 180. Warszawa–Kraków 2006, s. 122.
View in Google Scholar

107. PSB: Jacek Puszet. Hasło oprac. M. Rożek. T.XXIX/3, z. 122. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1986, s. 439.
View in Google Scholar

108. Juliusz Kossak, Pospieszny odwrót armii hitlerowskiej z ziemi krakowskiej w styczniu 1945 r., 1945, olej, płótno, wł. MHK.
View in Google Scholar

109. Seria akwarel Witolda Zacharewicza w zbiorach MHK.
View in Google Scholar

110. Eugeniusz Eibisch, Martwa natura, 1944, olej, płótno, wł. Muzeum Narodowego w Krakowie.
View in Google Scholar

111. Eugeniusz Eibisch, Portret żony (czytającej), ok. 1945, olej, płótno, wł. prywatna.
View in Google Scholar

112. Wystawa rzeźby i rysunku Henryka Wicińskiego (1908–1943). Wstęp i oprac. M. Kosińska. Warszawa 1962 [katalog wystawy w Zachęcie]; Henryk Wiciński. Red. i oprac. J. Chrobak. Kraków 1990 [katalog wystawy Stowarzyszenia Grupa Krakowska, Galeria Krzysztofory]; Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie. Rzeźba polska dwudziestolecia międzywojennego. Warszawa 2005, s. 106.
View in Google Scholar

113. Porębski M.: Maria Jarema. Warszawa 1958; Blum H.: Maria Jarema. Kraków 1965; Małodobry A.: Maria Jarema. Olszanica 2008.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

19.10.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Krakowskie środowisko artystyczne w latach II wojny światowej. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 27, 21-46. https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.02

Inne teksty tego samego autora

1 2 > >>