Artystki polskie i ich sztuka w latach 1900–1939. Cz. III. Przedstawicielki koloryzmu
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.16Abstrakt
MARIA ZIENTARA, POLISH WOMEN ARTISTS AND THEIR ART IN THE PERIOD 1900–1939. PART III. REPRESENTATIVES OF COLOURISM
In the period 1918–1939 the fact that Polish women had gained access to national institutions of higher artistic education (in 1904 they were granted the right to study at the Warsaw School of Fine Arts, while other Polish institutions of higher artistic education opened their doors to them after 1918) initiated the development of professional “women’s art” created by Polish women artists formally educated at fine arts academies. In 1938 there were about 380 women actively pursuing their artistic careers in Poland. The range of themes, motifs and genres they used was much wider than that of their 19th-century predecessors. Polish women artists had thus entered the dynamically evolving sphere of modern art. Their abundant and diverse artistic production contributed signifi cantly to the multifarious, eclectic phenomenon that the art of the interwar period was – the prolific mixture of different currents, trends and artistic vogues. From 1924 onwards post-Impressionism started to play a more and more important role in Polish art, and in the 1930s it became the predominant style among Polish painters. Post-Impressionism shifted all accents to colour, and women’s input in the development of this style was crucial. Women were present in all the artistic groups and movements representing colourism in Poland, and some of them chose to work independently of any group or movement. The most eminent female representatives of colourism include such artists as Hanna Rudzka-Cybis, Dorota Berlinerblau-Seydenman, Janina Przecławska-Strzałecka, Janina Süsle-Muszkiet, Wanda Ślędzińska, Krystyna Łada-Studnicka, Łucja Oźmin, Krystyna Dąbrowska, Wanda Chełmońska, Alicja Halicka, Cecylia Marylska, Mela Muter (Maria Melania Mutermilch), Olga Neyman, Zofia Piramowicz, Elżbieta Hirszberg, Gizela Hufnagel (Kilimaszewska, Arct), Mary Litauer (Schneider), Stanisława Centnerszwer, Julia Acker and Irena Weiss (Aneri). The themes that recurred most frequently in the art produced by female colourists included landscapes, portraits and still lifes, genre scenes and nudes being less popular. Compared to male artists working in that period, Polish female colourists very rarely painted genre scenes with a complex narrative content and nudes (male nudes being particularly rare). The social roles played by women artists conditioned the thematic range of the representations they produced. Women were prone to depict that which was most easily accessible via their life experience. Their representations of the various aspects of such spheres of life as family, motherhood, the feminine condition, or interpersonal relations were often closer to the everyday, real-life experience than the much stronger conventionalized representations produced by their male contemporaries which revealed an inclination for artificial generalisation and conventionality in the spirit of symbolism, piquancy and voyeurism. On the other hand, women artists would often use the male point of view intentionally: if they wanted their art to be noticed and appreciated, they had to use the forms of representation that had already been fixed and generally accepted in the public imagination. Not unlike women artists representing other trends in art, it was seldom, if ever, that female colourists gained prestige and high artistic status comparable to that enjoyed by their male fellow artists, even though they did have the same academic education. So far, the brand new cultural phenomenon that the art of professional women artists in the 1st half of the 20th century was has not received as much critical appreciation from art historians as it deserves, considering its significant scale and quality. Apart from the rare exceptions made for the unquestionable leaders, women artists’ creative output remains largely marginalized. Their works constitute only a tiny part of museum collections – a situation that prevails mainly because women’s art is still regarded as a rather obscure subject in the history of art. It was not until the 1990s that it started to attract wider interest and gain general recognition.
Bibliografia
1. Wallis M.: Sztuka polska dwudziestolecia. Warszawa 1959; Z zagadnień plastyki polskiej w latach 1918–1939. Red. J. Starzyński. Wrocław 1963; Starzyński J.: Polska droga do samodzielności w sztuce. Warszawa 1973; idem: Polska ideologia artystyczna w dwudziestoleciu międzywojennym, jej źródła i konsekwencje. W: Droga przez półwiecze. O Polsce lat 1918–1968. Warszawa 1965; Polskie życie artystyczne w latach 1915–1938. Red. A. Wojciechowski. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974; Porębski M.: Oblicza lat trzydziestych. W: idem: Interregnum. Studia z historii Sztuki polskiej XIX i XX wieku. Warszawa 1975; Grabska E.: Lata 1914–1918 i 1939–1949, z problemów periodyzacji okresu zwanego dwudziestoleciem. W: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Warszawa, październik 1980 r. Warszawa 1982, s. 29–47; Sztuka lat trzydziestych. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Warszawa 1991.
View in Google Scholar
2. Pollakówna J.: Formiści. Wrocław 1972; Zientara M.: Krakowskie wystawy formistów. Zarys historii grupy. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1989, z. 16; Malinowski A.: Sztuka i nowa wspólnota. Zrzeszenie artystów Bunt 1917–1922. Wrocław 1991; Bunt. Ekspresjonizm poznański 1917–1925. Poznań 2003 [katalog wystawy: G. Hałas, A. Salamon w Muzeum Narodowym w Poznaniu, listopad 2003 – styczeń 2004]; Anders H.: W poszukiwaniu stylu narodowego. Warszawa 1972; Stowarzyszenie Artystów Polskich Rytm 1922– 1932. Warszawa 2001 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie, dalej cyt. MNW, 11 czerwca – 29 lipca 2001; teksty wprowadzające K. Nowakowska-Sito]; Sieradzka A.: Art Déco w Europie i w Polsce. Warszawa 1996.
View in Google Scholar
3. Baranowicz Z.: Polska awangarda artystyczna 1918–1939. Warszawa 1975; Awangarda artystyczna w kręgu KPP – wystawa Grupy Krakowskiej 1932–1937. Kraków 1979 [katalog wystawy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, dalej cyt. TPSP, w Krakowie]; Turowski A.: Konstruktywizm polski. Próba rekonstrukcji nurtu (1921–1934). Wrocław 1981; idem: Ideologiczna czy socjologiczna? Stan i perspektywy badawcze sztuki polskiej dwudziestolecia międzywojennego. W: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego…, s. 9–29; Zientara M.: Artystki polskie i ich sztuka 1900–1939. Cz. II. Przedstawicielki awangardy. „Krzyszto-fory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 201–222.
View in Google Scholar
4. Starzyński J.: Polskie źródła estetyki rewolucyjnej XX wieku. W: „a.r.”. Materiały sesji naukowej z okazji 40-lecia powstania w Łodzi międzynarodowej kolekcji sztuki nowoczesnej. Łódź 1971; Sobieraj M.: Deklaracje polityczne Grupy Krakowskiej. W: Sztuka lat trzydziestych…, s. 145–161.
View in Google Scholar
5. Kosińska M.: Grupa Plastyków Warszawskich Czapka Frygijska. W: Polskie życie artystyczne…, s. 617–618; Berman M.: Czapka Frygijska. W: Księga wspomnień 1919–1939. Warszawa 1960.
View in Google Scholar
6. Blumówna H.: Koloryzm i koloryści w nowszym malarstwie polskim. W: Sztuka nowoczesna. Kraków 1959; Dobrowolski T.: Nowoczesne malarstwo polskie. T. 3. Wrocław–Warszawa– Kraków 1964; Woźniakowski J.: Koloryzm. „Sztuka” 1974, nr 1, s. 30–33; Wojak S.: Kapiści. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1978, z. 5, s. 22–34; Cybis J.: Notatki malarskie. Dzienniki 1954–1966, Warszawa 1980; Pollakówna J.: Malarstwo polskie. Między wojnami 1918– 1939. Warszawa 1982 [rozdz. Kapiści i malarstwo koloru, s. 45– 59]; Czapski J.: Dzienniki, wspomnienia, relacje. Kraków 1986; Gry barwne. Komitet Paryski 1923–1939. Kraków 1996 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Krakowie, dalej cyt. MNK, czerwiec – wrzesień 1996].
View in Google Scholar
7. Konstantynów D.: Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków (1920–1939). Warszawa 2008.
View in Google Scholar
8. Dopiero w 1932 r. Sejm RP nadał warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych tytuł Akademii Sztuk Pięknych (uchwała Sejmu RP z 23 marca 1932 r.). Takiemu przekształceniu już w 1918 roku sprzeciwiły się władze krakowskiej ASP oraz część decydentów w nowo utworzonym Ministerstwie Kultury i Sztuki, którzy obawiali się wydatków związanych z reorganizacją, niemożliwych do pokrycia w trudnym okresie tworzenia organizacyjnych zrębów państwowości polskiej.
View in Google Scholar
9. Grzybkowska T.: Nowa rzeczowość i jej polskie refl eksy. W: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego…, s. 73–91; Zamoyski J.: Łukaszowcy. Warszawa 1989.
View in Google Scholar
10. Krakowski P.: Sztuka lat trzydziestych…W: Sztuka lat trzydziestych…, s. 72. Por. Anders H.: Rytm. W poszukiwaniu stylu narodowego. Warszawa 1972, s. 111; Wallis M.: Sztuka polska…, s. 344–345.
View in Google Scholar
11. Włodarczyk W.: Przeciwnicy kolorystów. W: Sztuka lat trzydziestych…, s. 81, 82.
View in Google Scholar
12. Pisze o tym Wojciech Włodarczyk, zob. ibidem.
View in Google Scholar
13. Przerwa-Tetmajer K.: Z polskich pracowni w Monachium. „Tygodnik Ilustrowany” 1896, nr 27. Cyt. za: Teksty o malarzach. Antologia polskiej krytyki artystycznej 1890–1918. Wybrał W. Juszczak. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1976, s. 307.
View in Google Scholar
14. Blum H.: Olga Boznańska. Kraków 1964; eadem: Olga Boznańska. Warszawa 1974; Rostworowska M.: Portret za mgłą. Kraków 2005.
View in Google Scholar
15. Z Hanną Rudzką-Cybisową rozmawia Tadeusz Kucharski. W: Hanna Rudzka-Cybis. Red. L. Dutka. Kraków b.r.w., s. 23.
View in Google Scholar
16. Okońska A.: Malarki polskie. Warszawa 1976, s. 100–124.
View in Google Scholar
17. Sieradzka A.: W cieniu Przybyszewskiego (O malarstwie Anieli Pająkówny). „Biuletyn Historii Sztuki” 1985, nr 3–4, s. 289– 298.
View in Google Scholar
18. Aniela Pająkówna, Autoportret z córką, 1907, olej, płótno, wł. MNK.
View in Google Scholar
19. Aniela Pająkówna, Portret kobiety z kotem, 1898, olej, płótno, wł. MNW.
View in Google Scholar
20. Aniela Pająkówna, Portret Leona Wasilewskiego, 1895, olej, płótno, wł. Lwowskiej Galerii Obrazów (dalej cyt. LGO).
View in Google Scholar
21. Peretiakowicz A., Sobeski M.: Współczesna kultura polska. Nauka – literatura. Sztuka. Życiorysy uczonych, literatów i artystów z wyszczególnieniem ich prac. Poznań 1932, s. 165; Wystawy zbiorowe Zofii Albinowskiej-Minkiewiczowej, Władysława Łopuszniaka. Wystawa bieżąca I–II 1938. Kraków 1938, s. 3, nr 1–30 [katalog wystawy TPSP w Krakowie]; Słownyk chudożnyki w Ukrajiny. Kyjiw 1973, s. 10.
View in Google Scholar
22. Zofia Albinowska-Minkiewicz, Autoportret w żółtym szalu, 1913/1914, olej, tektura, wł. LGO.
View in Google Scholar
23. Schroeder A.: Z pracowni naszych artystów. U Zofii Albinowskiej. „Kurier Lwowski” 1925, nr 267, s. 7; Kallas A.: W pracowni Zofii Albinowskiej-Minkiewiczowej. W przededniu wystawy w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk pięknych. „Wiek Nowy”, 1929, z 12 kwietnia, s. 6,7.
View in Google Scholar
24. Królikowska J.: Jubileuszowa wystawa malarstwa Łucji Bałzukiewicz. Lublin 1970 [katalog wystawy w Galerii Biura Wystaw Artystycznych w Lublinie]; Zdanowicz E.: Opowieści spod Trzykrzyskiej Góry. Saga rodu Bałzukiewiczów. „Tygodnik Polski” 1988, nr 32, s. 3, 4; Artystki polskie. Warszawa 1991 [katalog wystawy w MNW].
View in Google Scholar
25. Łucja Bałzukiewicz, Portret Olgi Boznańskiej, 1909, olej, deska, wł. MNW.
View in Google Scholar
26. Część prac Łucji Bałzukiewicz znajduje się w posiadaniu córki i siostrzenicy artystki Ireny Pławskiej w Warszawie i Marii Pławskiej w Lublinie.
View in Google Scholar
27. Luna Drexlerówna. Rzeźba – malarstwo. Kraków 1978 [katalog wystawy zorganizowanej przez Oddział Krakowski Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Muzeum w Chrzanowie]. Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie. Rzeźba polska dwudziestolecia międzywojennego. Warszawa 2005, s. 240–241; Zientara M.: Artystki polskie i ich sztuka w latach 1900–1939. Cz. I. Nurt narodowej sztuki dekoracyjnej. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2007, z. 25, s. 149–170.
View in Google Scholar
28. Luna Amalia Drexlerówna, Autoportret w świątyni, 1923, olej, płótno, wł. LGO.
View in Google Scholar
29. Meyer A.: Filia Paryska Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w świetle materiałów archiwalnych. Oprac. i przypisami opatrzył K. Świerzawski. Kraków 2003.
View in Google Scholar
30. Wyjazd artystów za granicę stał się możliwy dzięki pieniądzom uzyskanym z imprez artystycznych i loterii, a także pomocy finansowej Stefana Laurysiewicza, zaprzyjaźnionego z Józefem Pankiewiczem.
View in Google Scholar
31. Czapski J.: Józef Pankiewicz. Życie i dzieło. Wypowiedzi o sztuce. Lublin 1992.
View in Google Scholar
32. Członkami Komitetu Paryskiego byli także: Seweryn Buraczok, Jan Cybis, Józef Czapski, Józef Jarema, Artur Nacht, Tadeusz Piotr Potworowski, Janusz Strzałecki, Marian Szczyrbuła, Zygmunt Waliszewski. W Paryżu grupa powiększyła się o przebywających już tam Jacka Pugeta i Stanisława Szczepańskiego.
View in Google Scholar
33. Gry barwne…
View in Google Scholar
34. Blum H.: Hanna Rudzka-Cybis. Malereiausstellung. Lipsk 1985; Krzysztofowicz-Kozakowska S.: Hanna Rudzka-Cybis. Kraków 2007.
View in Google Scholar
35. Dmochowska J.: W kręgu Pankiewicza. Kraków 1963, s. 191, 196.
View in Google Scholar
36. Z Hanną Rudzką-Cybisową…, s. 23.
View in Google Scholar
37. Ibidem, s. 24.
View in Google Scholar
38. Loc. cit.
View in Google Scholar
39. Ibidem, s. 28.
View in Google Scholar
40. Polskie życie artystyczne… T. 2. Wrocław–Warszawa–Kraków –Gdańsk 1974.
View in Google Scholar
41. Pruszkowski T.: Salon Plastyków w IPS. „Gazeta Polska” 1936, z 14 stycznia.
View in Google Scholar
42. Sterling M.: [Recenzja z wystawy kapistów w Instytucie Propagandy sztuki w Warszawie]. „Wiadomości Literackie” 1934, nr 15, z 15 kwietnia.
View in Google Scholar
43. Hanna Rudzka-Cybis, W ogrodzie, 1932, olej, płótno, wł. MNK.
View in Google Scholar
44. Hanna Rudzka-Cybis, Portret Wiktorii Szarańcowej, 1944, olej, płótno, wł. prywatna.
View in Google Scholar
45. Hanna Rudzka-Cybis, Martwa natura z czereśniami, 1943, olej, płótno, wł. MNW.
View in Google Scholar
46. Hanna Rudzka-Cybis, Widok z okna pracowni, 1945, olej, płótno, wł. prywatna.
View in Google Scholar
47. Porębski M.: Sztuka naszego czasu. Zbiór szkiców i artykułów krytycznych z lat 1945–1955. Warszawa 1956, s. 169.
View in Google Scholar
48. Rudzka-Cybis H.: Wspomnienia z okresu 20-lecia międzywojennego. Grupa KP [Komitet Paryski]. Mps w posiadaniu L. Dutki, s. 24.
View in Google Scholar
49. Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba Żydów Polskich w XIX i XX wieku. Warszawa 2000, s. 355; Artyści żydowscy w Krakowie 1873–1939 / Jewish artistes in Kraków 1873–1939. Kraków 2008, s.136–137, s. 212 [katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, dalej cyt. MHK, oddział Stara Synagoga, 28 czerwca – 31 października 2008].
View in Google Scholar
50. Dorota Berlinerblau-Seydenmanowa, Martwa natura, 1937, olej, płótno, wł. MNW.
View in Google Scholar
51. Dorota Berlinerblau-Seydenmanowa, Kobieta przed oknem, lata 30. XX w., olej, płótno, wł. MNW.
View in Google Scholar
52. Z Hanną Rudzką-Cybisową…, s. 27.
View in Google Scholar
53. Ibidem.
View in Google Scholar
54. Jego uczniowie uczyli się malowania pejzażu w zmiennych porach dnia i oświetlenia podczas wyjazdów plenerowych. Janina Przecławska dwukrotnie wzięła udział wyjazdach: w 1919 r. do Płocka oraz do Kartuz na Pomorzu.
View in Google Scholar
55. Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w 1895–1939. T. 2. Wrocław 1969, s. 374.
View in Google Scholar
56. Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba…, s. 248, 281; Malinowski J., Brus-Malinowska B.: W kręgu École de Paris. Malarze żydowscy z Polski. Warszawa 2007, s. 15.
View in Google Scholar
57. Do Jednoroga należeli: Stanisław Dąbrowski, Jan Hryńkowski, Jerzy Karszniewicz, Marian Krzyżanowski, Władysław Krzyżanowski, Felicjan Szczęsny Kowarski, Jacek Mierzejewski, Ludwik Misky, Szymon Müller, Roman Orszulski, Marian Paszkiewicz, Leonard Pękalski, Zygmunt Radnicki, Jan Rubczak, Jan Rychter, Tadeusz Seweryn, Adam Szembek, Stanisław Świerz-Zaleski, Kazimierz Tomorowicz, Wacław Zawadowski i Stanisław Żurawski.
View in Google Scholar
58. Świerz-Zaleski S.: Wstęp. W: Ósma wystawa Cechu Artystów Plastyków Jednoróg w gmachu TPSP w Krakowie, maj 1929. Kraków 1929 [katalog wystawy].
View in Google Scholar
59. Seweryn T.: Wstęp. W: Dziesiąta Wystawa Cechu Artystów Plastyków Jednoróg w salach TPSP we Lwowie [październik 1929 r.]. Lwów 1929.
View in Google Scholar
60. [VI Wystawa Cechu Artystów Plastyków Jednoróg w lokalu Związku Wielkopolskich Artystów Plastyków w październiku 1927 r.]. „Sztuki Piękne” 1927, R. 4, s. 33; Sterling M.: [Recenzja z XX Wystawy Cechu Artystów Plastyków Jednoróg w TPSP w Krakowie w kwietniu 1932 r.]. „Wiadomości Literackie” 1932, nr 29, s. 6.
View in Google Scholar
61. Słownik artystów polskich: Frankowska Fryderyka. Hasło oprac. H. Bartnicka-Górska. T. 2. Wrocław 1971–1993, s. 242 (tu bibliografia).
View in Google Scholar
62. Materiały do dziejów Akademii…, s. 411.
View in Google Scholar
63. [Wystawa w Belgradzie Zrzeszenia Artystów Plastyków Zwornik i Cechu Artystów Plastyków Jednoróg, luty 1935 r.]. „Głos Plastyków” 1935, R. 4, nr 1–6, s. 68–69; Wystawa krakowskiego Zrzeszenia Artystów Plastyków Zwornik w Instytucie Propagandy Sztuki w Warszawie [styczeń 1938 r.]. „Nike” 1939, nr 1, s. 84.
View in Google Scholar
64. Do Zrzeszenia Artystów Plastyków Zwornik należeli m.in.: Lucjan Adwentowicz, Tytus Czyżewski, Jerzy Fedkowicz, Henryk Gotlib, Adam Gerżabek, Eugeniusz Geppert, Zenon Kononowicz, Emil Krcha, Jan Książek, Jan Krzyszkowski, Stanisław Majchrzak, Zygmunt Menkes, Kasper Pochwalski, Stanisław Pochwalski, Zbigniew Pronaszko, Kazimierz Rutkowski, Czesław Rzepiński, Marian Szczyrbuła, Emil Schinagel i Jerzy Wolff.
View in Google Scholar
65. Karta działalności artystycznej 1927–1965. Związek Polskich Artystów Plastyków. Teczka personalna Marii Ritter. Archiwum Okręgu Krakowskiego Związku Polskich Artystów Plastyków.
View in Google Scholar
66. Maria Ritterówna, Kościół w Wielogłowach, 1930, olej, płótno. Reprod. w: Dobrowolski T.: Nowoczesne malarstwo…, s. 293.
View in Google Scholar
67. Ibidem…, s. 295.
View in Google Scholar
68. Jadwiga Sperling, Martwa natura, 1928, olej, płótno, wł. Muzeum Sztuki w Łodzi.
View in Google Scholar
69. Weber H.: Wystawa „Zwornika”. „Nowy Dziennik” 1931, nr 78, z 20 marca, s. 7, 8; nr 79 z 21 marca, s. 8, 9; Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba…, s. 355, 364, 365.
View in Google Scholar
70. Informacja na temat artystki w: „Biuletyn Związku Polskich Artystów Plastyków” [1970], nr spec. oprac. przez J. Jaworską; Listy Tytusa Czyżewskiego do Wandy Markiewicz-Piwowarowej. Oprac. T Kłak. „Ruch Literacki” 1984, t. 25, z. 4, s. 285–296; Piwowar L.: Sztuka na gorąco. Katowice 1987, s. 16, 18 nn.
View in Google Scholar
71. Wanda Markiewicz, Portret Ignacego Fika, ok. 1935–1942, olej, płótno, wł. Związku Literatów Polskich w Katowicach.
View in Google Scholar
72. Wanda Markiewicz, dwa szkice portretowe Tadeusza Peipera, przed 1942, akwarela, wł. Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie.
View in Google Scholar
73. Siemiradzki M.: Wystawa gwaszów Wandy Markiewiczówny. „Czas” 1937, nr 99, s. 9; el-es: Wystawa temper Wandy Markiewicz w Zw. Zaw. Pol. Art. Plastyków. „Ster” 1937, nr 3, s. 8.
View in Google Scholar
74. Janina Süsle-Muszkietowa, Portret Henryka Bąka w roli Sędziego w sztuce Kredowe koło Bertolda Brechta, 1954, olej, papier, wł. MHK, nr. inw. MHK 2269/VI.
View in Google Scholar
75. Nowe malowidła w Zamku Królewskim na Wawelu [na temat malarstwa Janiny Süsle-Muszkietowej]. „Sztuki Piękne” 1934, nr 11, s. 416, 425,426.
View in Google Scholar
76. Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych…, s. 287.
View in Google Scholar
77. Krzetuska H.: 15% abstrakcji. Wrocław 1966.
View in Google Scholar
78. [IV Wystawa Zrzeszenia Artystów Plastyków Zwornik w TPSP w Krakowie w marcu 1931 r.]. „Sztuki Piękne” 1931, R. 7, s. 150; Zwornik w Salonie 35 [w Poznaniu]. „Plastyka” 1936, nr 3–4, s. 258, 259; [Wystawa Zrzeszenia Artystów Plastyków Zwornik w Związku Zawodowym Artystów Polskich we Lwowie w maju 1938 r.]. „Głos Plastyków” 1938, R. 6, nr 1, s. 129.
View in Google Scholar
79. 175 lat nauczania malarstwa, rzeźby i grafiki w krakowskiej Akademii sztuk Pięknych. Red. J.L. Ząbkowski. Kraków 1994, s. 120 nn, 388; Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie…, s. 208.
View in Google Scholar
80. Czyżewski T.: [Wystawa grupy Pryzmat w IPS-ie, maj – czerwiec 1933]. „Wiadomości Literackie” 1933, nr 24, s. 4.
View in Google Scholar
81. Członkami Grupy Artystów Plastyków Pryzmat byli m.in.: Lucjan Adwentowicz, Józef Dutkiewicz, Marian Jaeschke, Zenon Kononowicz, Felicjan Kowarski – sprawujący patronat mistrz, Karol Larisch, Leonard Pękalski, Hipolit Polański, Michał Siemiradzki, Jan Sokołowski, Juliusz Studnicki, Wacław Taranczewski, Kazimierz Tomorowicz i Jan Wodyński.
View in Google Scholar
82. Dobrowolski T.: Nowoczesne malarstwo…, s. 332, 333.
View in Google Scholar
83. [AN]: Portret dla wszystkich [na temat malarstwa Marii Szulczewskiej]. „ABC” 1934, nr 13, s. 1–4.
View in Google Scholar
84. Ibidem; Materiały do dziejów Akademii…, s. 384.
View in Google Scholar
85. Do ugrupowania Plastyka należeli m.in.: Jan Bocheński, Tadeusz Dobrowolski, Leon Dołżycki, Erwin Elster, Henryk Jackowski, Adam Hanytkiewicz, Władysław Lam, Jan Mroziński, Marcin Mamlicki, Tadeusz Walkowski i jedyny w tym gronie rzeźbiarz Marcin Rożek. W kolejnych latach Plastyka powiększyła się o Bronisława Bartla, Zdzisława Eichlera, Hieronima Malinę, Józefa Oźmina, Władysława Roguskiego, Feliksa Szmyta, Mariana Turwida, Jana Wronieckiego, Jana Wysockiego i Czesława Woźniaka.
View in Google Scholar
86. Rożek M: Wstęp. W: Wystawy zbiorowe – „Plastyki” Poznańskiej, Eugeniusza Gepperta oraz wystawa bieżąca 1928, 26 lutego – 15 marca [katalog wystawy TPSP w Krakowie].
View in Google Scholar
87. Majkowski H.: [artykuł na temat pejzaży Zofii Dziurzyńskiej Rosińskiej]. „Gazeta malarska” 1930. nr 12, s. 187, 188; Dobrowolski T.: Nowoczesne malarstwo…, s. 250.
View in Google Scholar
88. Polskie życie artystyczne…, s. 326.
View in Google Scholar
89. Łoza S.: Czy wiesz, kto to jest?. Warszawa 1938; Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 2. Województwo łódzkie, z. 10. Red. J.Z. Łoziński. Warszawa 1953–1954; T. 5. Województwo poznańskie, z. 4. Powiat. gostyński. Oprac. Z. Białłowicz-Krygierowa. Warszawa 1961; Słownik artystów plastyków Okręgu Warszawskiego ZPAP 1945–1970. Słownik biograficzny. Red. M. Serafińska. Warszawa 1972, s. 416, 417.
View in Google Scholar
90. Eichlerowa J.: Jedna z wielu – Krystyna Dąbrowska. „Dziennik Wielkopolski” 1946, z 3. marca, s. 8,9.
View in Google Scholar
91. Turwid M., Majkowski H.: O sztuce plastycznej w Poznaniu w czasach poprzedzających wojnę światową, aż po dzień dzisiejszy. „Kronika Miasta Poznania” 1938, R. 16 [nadbitka]; Plastyka poznańska w 25-leciu PRL. Poznań 1969 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, zawiera biogramy]; Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Plastycznych w Poznaniu 1919–1969. Poznań 1971, s. 12.
View in Google Scholar
92. Polskie życie artystyczne…, s. 371, 372.
View in Google Scholar
93. Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie…, s. 256.
View in Google Scholar
94. Olympischer Kunstwelt. Katalog der Olympischen Kunstausstellung. Berlin 1936.
View in Google Scholar
95. Kaczmarzyk W.: Straty wojenne Polski w dziedzinie rzeźby. Warszawa 1958.
View in Google Scholar
96. Nieliczne prace Krystyny Dąbrowskiej i fotografie rzeźb w posiadaniu rodziny brata artystki w Warszawie.
View in Google Scholar
97. Dobrowolski T.: Nowoczesne malarstwo…, s. 255, 256.
View in Google Scholar
98. Do Cercle des Artistes Polonais à Paris należeli m.in.: Franciszek Black, Zygmunt Czedekowski, Zygmunt Dobrzycki, Maksymilian Feuerring, Henryk Gotlib, Gustaw Gwozdecki, Czesław Jankowski, Jan Januszewski, Rajmund Kanelba, Stefan Kergur, Jan Maryl-ski, Józef Pankiewicz, Paweł Pogowski, Włodzimierz Terlikowski i Kazimierz Zieleniewski.
View in Google Scholar
99. Twórczość Tamary Łempickiej, Janiny Konarskiej i Heleny Zielińskiej scharakteryzowana została w: Zientara M.: Artystki polskie i ich sztuka w latach 1900–1939. Cz. I…
View in Google Scholar
100. Bobrowska-Jakubowska E.: Artyści polscy we Francji w latach 1890–1918. Wspólnoty i indywidualności. Warszawa 2004; Malarstwo polskie w kolekcji Ewy i Wojciecha Fibaków. Oprac. B. Brus-Malinowska. Warszawa 1992; Wierzbicka A.: École de Paris. Pojęcie, środowisko, twórczość. Warszawa 2004; Malinowska B.: Artyści polscy w Bretanii. W: Malarze polscy w Bretanii (1890–1939). Warszawa 2005 [katalog wystawy w MNW]; Mela Muter. Kolekcja Bolesława i Liny Nawrockich. Oprac. B. Bru-s-Malinowska, B. Nawrocki. Warszawa 1993 [katalog wystawy w MNW,1993–1994]. W wymienionym katalogu życiorys, bibliografia i teksty omawiające twórczość artystki, np.: Nawrocki B.: Mela Muter, jej malarstwo i jej modele; Zieliński J.: Wyśmienici przyjaciele Maria Mela Muter i Rainer Maria Rilke.
View in Google Scholar
101. Malinowski J., Brus-Malinowska B.: W kręgu École de Paris…
View in Google Scholar
102. Centnerszwer J.: Z Zachęty. Wystawa Meli Mutter. „Nasz Przegląd” 1923, nr 15, z 10 kwietnia, s. 3.
View in Google Scholar
103. Meli Muter, Autoportret w świetle księżyca, 1899–1900, olej, płótno, wł. Bolesława i Liny Nawrockich w Warszawie.
View in Google Scholar
104. Meli Muter, Dachy w Ondaroa, 1913–1914, olej, płótno, wł. Bolesława i Liny Nawrockich w Warszawie.
View in Google Scholar
105. Meli Muter, Pejzaż z Collioure, 1921, olej, płótno, wł. Wojciecha Fibaka.
View in Google Scholar
106. Malinowski J., Brus-Malinowska B.: W kręgu École de Paris…, s. 40.
View in Google Scholar
107. Meli Muter, Madonna ulicy (Madonna ubogich), 1912, olej, płótno, wł. Musé du Petit Palais – Modern Art. Foundation w Genewie.
View in Google Scholar
108. Meli Muter, Macierzyństwo, ok. 1924, olej, płótno, wł. Bolesława i Liny Nawrockich w Warszawie.
View in Google Scholar
109. Kleczyński J.: Wystawa obrazów Wandy Chełmońskiej. „Kurier Warszawski” 1913, nr 285, s. 16; Samotyhowa N.: Sztuki plastyczne. Wanda Chełmońska. Salon Cz. Garlińskiego w październiku. „Kobieta Współczesna” 1931, nr 35, s. 10, 11; Grabowska A.: Malarstwo Wandy Chełmońskiej. Warszawa 1990.
View in Google Scholar
110. Wanda Chełmońska, Procesja do fary w Poznaniu, ok. 1930, pastel, papier, wł. Muzeum Okręgowego w Lesznie Wielkopolskim.
View in Google Scholar
111. Wanda Chełmońska, Portret Olgi Boznańskiej, 1925, pastel, papier, wł. MNW.
View in Google Scholar
112. Wiele obrazów artystki w rękach córki Krystyny Boczkowskiej w Warszawie.
View in Google Scholar
113. Wystawa malarstwa Alicji Halickiej. Warszawa 1956 [katalog wystawy w Centralnym Biurze Wystaw Artystycznych w Warszawie]; Halicka A.: Wczoraj. Kraków 1971.
View in Google Scholar
114. Halicka A.: Wczoraj…
View in Google Scholar
115. Alicja Halicka, Pomnik Jana III Sobieskiego w Łazienkach, 1931, olej, płótno, wł. MNW.
View in Google Scholar
116. Słownik Artystów Plastyków Okręgu…, s. 356; International Directory of Arts. Berlin 1967; Archiwum Zarządu Gł. ZPAP w Warszawie, karta ewidencyjna C. Marylskiej-Łuszczewskiej. Prace w posiadaniu córek: Renaty Marylskiej w Warszawie i Elżbiety Stanhope w Londynie.
View in Google Scholar
117. Bunikiewicz W.: Olga Neymanowa. Warszawa 1929; Sa motyhowa N.: [na temat malarstwa i rysunków Olgi Neyman]. „Kobieta współczesna” 1929, nr 30, s. 16; nr 40, s. 15; Husarski W.: O. Neymanowa. „Wiadomości Literackie” 1929, nr 1, s. 4; Słownik artystów polskich (dalej cyt. SAP). T. 6. Red. K. Mikocka-Rachubowa. Warszawa 1998, s. 48.
View in Google Scholar
118. Bunikiewicz W.: Olga…, s. 42.
View in Google Scholar
119. Kleczyński J.: Nowy salon Czesława Garlińskiego. Olga Neymanowa. „Kurier Warszawski” 1929, nr 267, s. 19, 20; Wystawa prac Olgi Neymanowej. Salon Sztuki Czesława Garlińskiego. Warszawa 1927 [katalog].
View in Google Scholar
120. Klingsland ZS.: Zofia Piramowiczówna. „Wiadomości Literackie” 1930, nr 26, s. 1; Jaworska W.: [Wspomnienie pośmiertne]. „Przegląd Artystyczny” 1958, nr 2, s. 56; Malinowska Z.: Zofia Piramowiczówna. W: Miałem kiedyś przyjaciół… Wspomnienie o Kazimierzu Tetmajerze. Oprac. K. Jabłońska, Kraków 1972, s. 331–345.
View in Google Scholar
121. Waligóra E.: Folklor Maroka w malarstwie Zofii Piramowicz. Kraków 1972.
View in Google Scholar
122. Część spuścizny Zofii Piramowicz znajduje się w zbiorach prywatnych we Francji, Anglii i USA. W Towarzystwie Historyczno-Literackim i Bibliotece Polskiej w Paryżu przechowywany jest zespół ponad 80 prac artystki: pejzaże, portrety, studia postaci, widoki miast, karykatury i kwiaty. SAP: Piramowicz Zofia. Aut. hasła J. Polanowska. T 7. Red. U. Makowska (T. 7.), M. Biernacka (Uzupełnienia). Warszawa 2003, s. 237.
View in Google Scholar
123. Weinzieher M.: „Kolor”. Wystawa grupy malarskiej w Zw. Zaw. Polskich Art. Plastyków. „Nasz Przegląd” 1929, nr 20, z 20 stycznia, s. 9.
View in Google Scholar
124. Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba…, s. 257.
View in Google Scholar
125. Elżbieta Hirszberg, Dziewczyna z akwarium, 1928, olej, płótno, wł. MNW.
View in Google Scholar
126. Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba…, s. 257, 258.
View in Google Scholar
127. Gizela Hufnagel, Pasieka, 1931, olej, płótno, wł. Żydowskiego Instytutu Historycznego (dalej cyt. ŻIH) w Warszawie.
View in Google Scholar
128. Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba…, s. 258.
View in Google Scholar
129. Mary Litauer, Sielanka, 1928, olej; reprod. w: „Ewa” 1929, nr 4, s. 4.
View in Google Scholar
130. Piątkowska R.: Roman Kramsztyk. Warszawa 2004 [Rozdz. I. Między „Ziemiańską” a Montparnasse’em].
View in Google Scholar
131. Weber H.: Wystawa w Pałacu Sztuki [dotyczy wystawy zbiorowej Stanisławy Centnerszwerowej]. „Nowy Dziennik” 1931, nr 32 z 1 lutego, s. 9; Malinowski J.: Grupa Jung Idysz i żydowskie środowisko nowej sztuki w Polsce 1918–1923.Warszawa 1987; idem: Malarstwo i rzeźba…, s. 230–233.
View in Google Scholar
132. Stanisława Centnerszwerowa o swej sztuce. „Opinia” 1929, nr 1, z 7 stycznia, s. 9.
View in Google Scholar
133. Lauterbach A.: Żydzi a sztuki plastyczne. W: Almanach żydowski wydany przez Hermana Stachla zawierający szereg artykułów wybitnych literatów, polityków i publicystów oraz życiorysy czołowych postaci Małopolski Wschodniej. Lwów [1937], s. 59, 66; [Olszewicz B.]: Lista strat kultury polskiej (1.IX.1939 –1.III.1946). Warszawa 1947, s. 1; Sandel J.: Żydowscy artyści plastycy ofiary hitlerowskiej okupacji w Polsce. T. 1. Warszawa 1957, s. 33–36 (w j. jidysz); Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba…, s. 342, 343, 344, 347.
View in Google Scholar
134. Kilian-Stanisławska J.: Wystawa przedwiosenna w TPSP [m.in. malarstwo Julii Acker]. „Gazeta Poranna” 1934, nr z 28 lutego, s. 6; za: J Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba…, s. 343.
View in Google Scholar
135. Julia Acker, Kwiaty, przed 1939, olej, płótno, wł. Muzeum ŻIH w Warszawie.
View in Google Scholar
136. Julia Acker, Korowód postaci, przed 1939, olej, płótno, wł. Muzeum Narodowego we Wrocławiu.
View in Google Scholar
137. Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba…, s. 296.
View in Google Scholar
138. Lauterbach A.: Łódzcy malarze we Lwowie. „Chwila” 1934, nr 5629, z 22 listopada, s. 7.
View in Google Scholar
139. Idem: Godzina wśród obrazów [sprawozdanie z wystawy ZZAP we Lwowie]. „Chwila” 1938, nr 7032, z 11 października, s. 8; cyt. za: Malinowski J.: Malarstwo i rzeźba…, s. 343.
View in Google Scholar
140. Aneri. Irena Weissowa 1888–1981. Malarstwo-mozaika. [Oprac. Z. Weiss-Albrzykowska.] Sandomierz 1989 [katalog wystawy w Muzeum Okręgowym w Sandomierzu]; Artystki Polskie…, s. 82, 83.
View in Google Scholar
141. Aneri, Pejzaż z Kalwarii, ok. 1926, olej, karton, wł. MNK; Po deszczu, ok. 1926, olej, karton, wł. MNK.
View in Google Scholar
142. Aneri, Dziewczynka z owocami, 1921, olej, karton, wł. MNK.
View in Google Scholar
143. Aneri, Wnętrze pokoju, 1922, olej, karton, wł. MNK.
View in Google Scholar
144. O najczęściej występujących sposobach tworzenia kompozycji barwnej pisze m.in.: Włodarczyk W.: Przeciwnicy…, s. 82–92.
View in Google Scholar
145. Statuty albo ustawy i prawa szlachetnej Kongregacji malarskiej przesławnej Akademii Krakowskiej pod tytułem św. Łukasza, jako sztuki malarskiej osobliwego patrona zostającej dla większego zachęcenia do wydoskonalenia siebie samych tudzież do lepszej ochoty w uczeniu się rysunków młodzi akademickiej od tejże Akademii nadane.
View in Google Scholar
A. D. 1766 dnia 26 października. Archiwum Państwowe w Krakowie, Archiwum Akt Dawnych Miasta Krakowa, Teki Ambrożego Grabowskiego, E 24, s. 1609.
View in Google Scholar
146. Rychter-Janowska B.: Mój dziennik. Biblioteka Narodowa Warszawie, mf sygn. 12073/I. Oryginał znajduje się w Bibliotece im. Ossolińskich we Wrocławiu, rkps 12078/II.
View in Google Scholar
147. Giełdoń-Paszek A.: Krakowskiej Akademii droga przez pejzaż. W: Wobec przyszłości. Materiały nadesłane i wygłoszone na sesji naukowej z okazji 183-lecia działalności Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie 12.12.2003–15.12.2003. Red. J. Krupiński, P. Taranczewski. Kraków 2004, s. 239–255; eadem: Tradycje nauczania malarstwa pejzażowego na polskich uczelniach artystycznych. W:
View in Google Scholar
Polskie szkolnictwo artystyczne. Dzieje – teoria – praktyka. Materiały LIII Ogólnopolskiej Sesji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa 14–16 października 2004. Red. M. Poprzęcka. Warszawa 2005, s. 123.
View in Google Scholar
148. Wojciech Gerson wspomina o kilkutygodniowej wyprawie z profesorem Breslauerem do Ojcowa w 1850 roku. Gerson W.: Krystyan Breslauer (1805–1882) artysta, malarz i profesor. „Tygodnik Powszechny” 1882, nr 34, s. 532.
View in Google Scholar
149. Krzysztołowicz-Kozakowska S.: Jan Stanisławski i jego uczniowie. Kraków 2004, s. 28.
View in Google Scholar
150. Giełdoń-Paszek A.: Tradycje nauczania…, s. 124.
View in Google Scholar
151. Kant I.: Rozważania o uczuciu piękna i wzniosłości. Przeł. D. Pokalski, M. Żelazny. W: Pisma przedkrytyczne. Toruń 1999; Burke E.: Dociekania filozoficzne o pochodzeniu idei wzniosłości i piękna. Przeł. P. Graff. Warszawa 1988, cyt. za Uliński J.: Kobieta i mężczyzna. Dzieje refleksji filozoficzno-społecznej. Kraków 2001, s. 148,149.
View in Google Scholar
152. Hegel G.W.F.: Zasady filozofii prawa. Przeł. A. Landman. Warszawa 1958, s. 393. 153. Melbechowska-Luty A.: Mali mistrzowie polskiego pejzażu XIX wieku. Warszawa 1997, s. 75, 27.
View in Google Scholar
154. Warmiński A.: Psychoanalityczna koncepcja sztuki. W: Estetyki filozoficzne XX wieku. Red. K. Wilkoszewska. Kraków 2000; Wilson S.: Maskarady kobiecości. Artium Quaestiones. T. 11. Poznań 1998, s. 157–184.
View in Google Scholar
155. Castagnary J.A.: Filozofia Salonu 1857 roku. W: Francuscy pisarze i krytycy o malarstwie 1820–1876. Realizm. Antologia. Wybór i opracowanie H. Morawska. Warszawa 1977, s. 298.
View in Google Scholar
156. Nead L.: Akt kobiecy. Sztuka, obscena, seksualność. Tłum. E. Franus. Poznań 1998; Nasiłkowska A.: Feminizm i psychoanaliza – ucieczka od opozycji. W: Ciało i tekst. Feminizm w literaturoznawstwie – antologia szkiców. Red. A. Nasiłkowska. Warszawa 2001, s. 206–214; Poprzęcka M.: Między aktem a ciałem. „Res Publica Nowa” 2002, nr 3, s. 26–38; eadem: Akt polski. Warszawa 2006.
View in Google Scholar
157. Pajączkowska C.: Psychoanalysis, Gender and Arts. W: Gender and Art. Ed. G. Perry. London 2002, pp. 229–239; Berger J.: Sposoby widzenia. Przekł. M. Bryl. Poznań 1997.
View in Google Scholar
158. Pajączkowska C.: Psychoanalysis…, pp. 229–239.
View in Google Scholar
159. Berger J.: Sposoby…, s. 47.
View in Google Scholar
160. Duncan C.: Potwierdzanie męskości. Malarstwo awangardowe początków XX wieku. „Magazyn Sztuki” 1995, nr 5.
View in Google Scholar
161. Beauvoir de S.: Druga płeć. Warszawa 2003, s. 299.
View in Google Scholar
162. Pietrzak M.: Sytuacja prawna kobiet w Drugiej Rzeczypospolitej. W: Kobieta i świat polityki w niepodległej Polsce 1918–1939. Red. A. Żarnowska, A. Szwarc. T. III, cz. 2. Warszawa 1996; idem: Sytuacja prawna kobiet w II Rzeczypospolitej. W: Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej. Red. A. Żarnowska, A. Szwarc. Warszawa 2000.
View in Google Scholar
163. Morawińska A.: Malarki polskie między wojnami. W: Równe prawa i nierówne szanse…, s. 255–267; Poprzęcka M.: Czy artystce wolno wyjść za mąż?. W: Fermentum massae mundi. Jackowi Woźniakowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Red. N. Cieślińska, P. Rudziński. Warszawa 1990.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

