Działalność krakowskiej Wielkiej Wagi w kontekście badań metaloznawczych

Autor

  • Katarzyna Schejbal-Dereń
  • Aldona Garbacz-Klempka

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.02.02

Abstrakt

THE FUNCTION OF THE GREAT SCALES IN KRAKOW IN THE CONTEXT OF METAL SCIENCE

The basis for the economic development of Kraków in the Middle Ages was the city’s involvement in wide-ranging trade in metals. Back in the 13th century Kraków was a key player in the sale of Slovakian copper. The main route of exporting that metal passed through the city, from where it was dispatched to Gdańsk and further by sea to the countries in Western Europe. The merchants of Kraków monopolized the trade in that precious metal for more than 300 years. They also controlled the sale of Polish lead, exported from the deposits located between Silesia and Kraków via the lead sale centre in the city to Hungary, Bohemia and Germany. Kraków owed its position in the transit trade to a convenient location at the intersection of trading routes and the privileges received from rulers. The right to store copper was granted to Kraków in 1306, and the corresponding right with regard to other metals was bestowed upon it before 1335. By his privilege of 1358, King Casimir III the Great confirmed the right of Kraków to have two scales, one of them being used to weigh metals. The existence of such a device in the city back in the 13th century was confi rmed during the archaeological survey carried out in Main Market Square (Rynek Główny) in Kraków in the years 2005–2006. Originally located in a wooden structure, the scales were housed by a stone and brick building since the middle of the 14th century. Metals were not only weighed, but also traded in at the Great Scales. The latter activity was evidenced by the historical metal items unearthed during the excavations. Apart from the unique discovery of a huge loaf of lead and an undamaged slice of copper, the finds at the site of the Great Scales included sections of copper, iron and lead slices, and a range of smaller fragments pointing to the practice of dividing pieces of metal intended for retailing. The excavation works also revealed many pieces of metals pointing to the pursuit of production activities at the Great Scales. As was confi rmed by metallographic tests, these activities had most probably been aimed at obtaining silver, and they had been connected with the silver melting shop situated in the western part of the building. The largest amounts of the said postproduction scrap metals were found in the deposits dating back to the 15th and the 16th centuries. It was during that period that the process of extracting silver from copper by way of melting the latter with lead became widely popular across Europe. The new method was brought to Kraków by Jan Thurzo in the second half of the 15th century. It can be assumed that it was applied during the production activities the traces of which were discovered at the site of the former building of the Great Scales. Further research in the area of metal science will defi nitely contribute to gathering more knowledge on that matter.

Bibliografia

1. Wyrozumska B.: Przywileje ustanawiające gminy miejskie wielkiego Krakowa (XIII–XVIII wiek). Kraków 2007, s. 31, 57.
View in Google Scholar

2. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa. T. 1. Kraków do schyłku wieków średnich. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1992, s. 180.
View in Google Scholar

3. Molenda D.: Eksploatacja rud miedzi i handel miedzią w Polsce w późnym średniowieczu i w początkach nowożytności (do 1795 r.). „Przegląd Historyczny” 1989, t. 60, z. 4, s. 810.
View in Google Scholar

4. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 229.
View in Google Scholar

5. Molenda D.: Eksploatacja rud miedzi…, s. 811.
View in Google Scholar

6. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 385, 534.
View in Google Scholar

7. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa w wiekach średnich. „Rocznik Krakowski” 1900, t. 3, s. 24.
View in Google Scholar

8. Molenda D.: Eksploatacja rud miedzi…, s. 811, 813 i n.
View in Google Scholar

9. Rozmus D., Bodnar R.: Wczesnośredniowieczne ślady hutnictwa w Dąbrowie Górniczej-Łośniu oraz na obszarach pogranicznych. W: Archeologiczne i historyczne ślady górnictwa i hutnictwa na terenie Dąbrowy Górniczej i okolic. Red. D. Rozmus. Kraków 2004, s. 13 i n., s. 20 i n.; Rozmus D.: Próba rekonstrukcji procesu wytopu srebra i ołowiu w XI i XII wieku (na przykładzie osady produkcyjnej w Dąbrowie Górniczej-Łośniu). „Archaeologia Historica Polona” 2009, t. 18, s. 45 i nn.
View in Google Scholar

10. Szydłowska E.: Zagadnienie eksploatacji ołowiu w kulturze łużyckiej w Polsce. W: Surowce mineralne w pradziejach i we wczesnym średniowieczu Europy Środkowej. Wrocław 1988, s. 41.
View in Google Scholar

11. Stoksik J.: Powstanie i późniejszy rozwój uposażenia klasztoru Klarysek w Krakowie w XIII i XIV wieku. „Rocznik Krakowski” 1961, t. 35, s. 105.
View in Google Scholar

12. Molenda D.: Zastosowanie ołowiu na ziemiach polskich od XIV do XVII wieku. W: Molenda D., Balcerzak E.: Metale nieżelazne na ziemiach polskich od XIV do XVIII wieku (zastosowanie i wyroby). „Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej” 1987, t. 59, s. 14 i n.
View in Google Scholar

13. Augustín M.: Európske cesty obchodu slovenskej medi. Z histórie medenorudného baníctva v banskobystrickom regióne. Zborník prednášok zo seminára. Špana Dolina 2005, s. 18–24.
View in Google Scholar

14. Wyrozumska B.: Przywileje…, s. 30, 55.
View in Google Scholar

15. Kiryk F.: Cechowe rzemiosło metalowe. Zarys dziejów do 1939 r. Warszawa–Kraków 1972, s. 23.
View in Google Scholar

16. Badania archeologiczno-architektoniczne w rejonie Wielkiej Wagi, prowadzone w sezonie badawczym 2005–2006, wpisane były w szerszy program badań prowadzonych po wschodniej stronie krakowskiego Rynku Głównego w związku z wymianą nawierzchni i budową podziemnych kubatur. Pracami tymi kierował dr Cezary Buśko z Pracowni Archeologiczno-Architektonicznej Niegoda. Badania architektoniczne Wielkiej Wagi prowadzili Stanisław Sławiński i Waldemar Niewalda, badania archeologiczne – Marek Dereń i Katarzyna Schejbal-Dereń.
View in Google Scholar

17. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 391.
View in Google Scholar

18. Wyrozumska B.: Przywileje…, s. 57 i n.
View in Google Scholar

19. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 53 i n.; Tomkowicz S.: Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Ich nazwy i zmiany postaci. Biblioteka Krakowska nr 63–64, Kraków 1926, s. 28..
View in Google Scholar

20. Molenda D.: Zastosowanie ołowiu…, s. 17.
View in Google Scholar

21. Kuczyński S.K.: Polskie Herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje. Warszawa 1993, s. 13 i n.
View in Google Scholar

22. Niezabitowski M.: „Bochen” ołowiu. Nota kat. nr VI.87. W: Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Katalog wystawy. Red. nauk. G. Lichończak-Nurek. Kraków 2007, s. 365 i n. Wystawa jubileuszowa z okazji 750. rocznicy lokacji Krakowa na prawie magdeburskim, przygotowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa we współpracy z Archiwum Państwowym w Krakowie i Towarzystwem Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca – 19 listopada 2007 r.
View in Google Scholar

23. Molenda D.: Zastosowanie ołowiu…, s. 20.
View in Google Scholar

24. Buśko C., Dereń M., Garbacz-Klempka A.: Konfekcjonowanie ołowiu i miedzi w krakowskiej Wielkiej Wadze. „Archaeologia Historica Polona” 2009, t. 18, s. 8.
View in Google Scholar

25. Molenda D.: Zastosowanie ołowiu…, s. 67; Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt. APKr), Akta miasta Krakowa, rkps 237, s. 1156, za: Źródła do dziejów zabudowy związanej z handlem we wschodniej części Rynku Głównego w Krakowie (XIV–XIX w.). Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie. Wyd. K. Follprecht, K. Jelonek-Litewka, Kraków 2007, nr 27, s. 14; Komorowski W.: Krakowska Waga Wielka w średniowieczu. „Rocznik Krakowski” 2006, t. 72, s. 41.
View in Google Scholar

26. Na temat zależności wielkości plastrów miedzi od procesu wytopu pisze Michał Niezabitowski: Niezabitowski M.: Plastry miedzi. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 386.
View in Google Scholar

27. Molenda D.: Eksploatacja rud miedzi…, s. 812.
View in Google Scholar

28. Wróblewska E.: Wylewki miedzi. Noty kat. nr: VI.152, VI.153, VI.154, VI.155, VI.156, VI.157. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 388 i nn.
View in Google Scholar

29. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 265/05. Wszystkie podane w przypisach numery inwentarzowe odnoszą się do inwentarza zabytków pozyskanych podczas badań wykopaliskowych w latach 2005–2006.
View in Google Scholar

30. Niezabitowski M.: Plaster miedzi. Nota kat. nr VI.148. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 387.
View in Google Scholar

31. Molenda D.: Polski ołów na rynkach Europy środkowej w XIII– XVII wieku. „Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej” 2001, t. 69, s. 24.
View in Google Scholar

32. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1599, s. 110; rkps 1600, s. 122; rkps 1601, s. 98; rkps 1602, s. 89; rkps 1603, s. 160; rkps 1604, s. 148; rkps 1606, s. 154; za: Źródła…, nr 5–10, 12, s. 2 i n.
View in Google Scholar

33. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 36/05, W 113/05, W 192/05, W 226/05, W 238/05, W 258/05, W 267/05, W 268/05, W 368/05, W 383/05, W 387/05, W 394/06, W 422/06, W 428/06.
View in Google Scholar

34. Molenda D.: Polski ołów…, s. 18.
View in Google Scholar

35. Kiryk F.: Cechowe rzemiosło…, s. 34.
View in Google Scholar

36. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 6/05, W 148/05, W 224/05, W 272/05, W 279/05, W 282/05. Na temat fragmentów ołowiu i miedzi oraz możliwego sposobu ich powstania: Niezabitowski M.: Wycinek z „bochna” ołowiu. Nota kat. nr VI. 88; Fragment plastra miedzi. Nota kat. nr VI.149; Fragment plastra miedzi. Nota kat. nr VI.150. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 366 i n., 386 i nn.
View in Google Scholar

37. Relikty pieca odsłonięto w zachodniej części pomieszczenia C (por.: przyp. 42).
View in Google Scholar

38. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 443/06.
View in Google Scholar

39. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1592, s. 166; rkps 1599, s. 110; rkps 1600, s. 90; rkps 1601, s. 98; rkps 1602, s. 89; rkps 1603, s. 160; rkps 1604, s. 148; rkps 1607, s. 184, za: Źródła…, nr 2, 5–10, 13, s. 1–3.
View in Google Scholar

40. Noga Z.: Instruktarz krakowskiej Wagi Wielkiej z 1602 roku. „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica III” 2004, t. 21. Księga jubileuszowa Profesora Feliksa Kiryka. Red. A. Jureczko, F. Leśniak, s. 335; Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 57; Molenda D.: Zastosowanie ołowiu…, s. 20.
View in Google Scholar

41. Plan Wielkiej Wagi z oznaczeniem poszczególnych pomieszczeń zamieszczono w artykule Katarzyny Schejbal-Dereń i Marka Derenia Wielka Waga na krakowskim Rynku w świetle badań archeologicznych w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” (cz. 2).
View in Google Scholar

42. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 442/06.
View in Google Scholar

43. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 441/06.
View in Google Scholar

44. Relikty pieców o charakterze topni odsłonięto w pomieszczeniach R i Y.
View in Google Scholar

45. Anonim tzw. Gall: Kronika polska. Przeł. R. Grodecki. Oprac. M. Plezia. Wrocław 1982, s. 20.
View in Google Scholar

46. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 347.
View in Google Scholar

47. Wyrozumska B.: Przywileje…, s. 58.
View in Google Scholar

48. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 59, 120, tab. II.
View in Google Scholar

49. Idem: Finanse i handel średniowiecznego Krakowa. Kraków 2009, s. 37.
View in Google Scholar

50. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1257–1506. Wyd. F. Piekosiński. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 7. Kraków 1882, cz. 2–4, nr DXXII, s. 664, za: Sudacka A.: Wyniki kwerendy archiwalnej dotyczącej zabudowy handlowej Rynku w Krakowie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 92.
View in Google Scholar

51. Ibidem, nr DLXVI, s. 687.
View in Google Scholar

52. Ibidem, nr DLXXVI, s. 693.
View in Google Scholar

53. Ibidem, nr DLXXXV, s. 698.
View in Google Scholar

54. Ibidem, nr DLXXXVIII, s. 700.
View in Google Scholar

55. Ibidem, nr DCXI, s. 711–712.
View in Google Scholar

56. Ibidem, nr DCXVII, s. 715, 716.
View in Google Scholar

57. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 59; Kiryk F.: Cechowe rzemiosło…, s. 24.
View in Google Scholar

58. Kiryk F.: Cechowe rzemiosło…, s. 414.
View in Google Scholar

59. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 369.
View in Google Scholar

60. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 60.
View in Google Scholar

61. Teofil Prezbiter.: Diversarum artium schedula. Średniowieczny zbiór przepisów o sztukach rozmaitych. Przeł. i oprac. S. Kobielus. Kraków 1998, s. 69 i n.
View in Google Scholar

62. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1587, s. 4; rkps 1589, s. 146, za: Źródła…, nr 104, 107, s. 52, 53.
View in Google Scholar

63. Molenda D.: Polski ołów…, s. 152.
View in Google Scholar

64. Hubicki W.: Georgius Agricola jako chemik. „Monografie z Dziejów Nauki i Techniki” 1957, t. 1, s. 117.
View in Google Scholar

65. Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392–1506. Wyd. K. Kaczmarczyk. Kraków 1913, nr 6852, s. 234. Wpis pod datą 1465 r.: Johannes Th urzy de Leutscha.
View in Google Scholar

66. Augustín M.: Európske…, s. 18–24.
View in Google Scholar

67. Ptaśnik J.: Turzonowie w Polsce i ich stosunki z Fuggerami. Kartka z dziejów Krakowa w epoce humanizmu. Przewodnik Naukowy i Literacki (dodatek do „Gazety Lwowskiej”). Red. A. Krechowiecki, 1905, R. 33; Historia kultury materialnej Polski w zarysie. T. 2. Od XIII do XV wieku. Red. A. Rutkowska-Płachcińska. Wrocław 1978, s. 70.
View in Google Scholar

68. W 1475 r. Jan Turzo stanął na czele spółki bogatych kupców i bankierów krakowskich, kierując pracami wydobywczymi oraz inwestycją budowy nowych urządzeń do odwadniania kopalń w Olkuszu. Mączak A., Samsonowicz H., Zientara B.: Z dziejów rzemiosła w Polsce. Warszawa 1957, s. 206.
View in Google Scholar

69. Grabowski A.: Starożytnicze wiadomości o Krakowie. Zbiór pism i pamiętników. Kraków 1852, s. 275.
View in Google Scholar

70. Po Turzonach kontrolę nad handlem metalami w Krakowie przejęli na kilkadziesiąt lat Fuggerowie, a potem inne rodziny kupców augsburskich. Pisze o tym Michał Niezabitowski. Niezabitowski M.: Plastry miedzi… oraz Tomasz Wroński w nocie katalogowej dotyczącej dokumentu z 10 kwietnia 1527 r., w którym „Król Zygmunt I, zwany Starym (1467–1548), zatwierdza ugodę pomiędzy Fuggerami, kupcami z Augsburga, a władzami m. Krakowa, zawartą na 10 lat, w sprawie handlu miedzią i ołowiem z Polski”, cyt w: Kraków – europejskie miasto…, s. 386; Zientara B.: Górnictwo i hutnictwo środkowoeuropejskie. „Monografie z Dziejów Nauki i Techniki” 1957, t, 1, s. 10, 19 i n.
View in Google Scholar

71. Skladaný M.: Spiš v slovensko-poľských hospodárskych stykoch v 15.-16. storočí. Terra Scepusiensis. Stav bádania o dejinách Spiša. Levoča–Wrocław 2003, s. 459; Lambrecht K.: Aufstiegschancen und Handlungsräume in ostmitteleuropäischen Zentren um 1500. Das Beispiel der Unternehmerfamilie Thurzó. „Zeitschrift für Ostmitteleuropaforschung“ 1998, Bd. 77, Nr. 3, S. 317–346.
View in Google Scholar

72. Hubicki W.: Georgius Agricola…, s. 117.
View in Google Scholar

73. Ibidem, s. 119; Kawecka-Gryczowa A.: Biblioteka ostatniego Jagiellona. Pomnik kultury renesansowej. Wrocław 1988, s. 61, 92.
View in Google Scholar

74. Agricola G.: O górnictwie i hutnictwie dwanaście ksiąg. Przeł. K. Kurkowa. Jelenia Góra 2000.
View in Google Scholar

75. Ibidem, s. 368.
View in Google Scholar

76. Ibidem, s. 452 i nn.
View in Google Scholar

77. Ibidem, s. 464.
View in Google Scholar

78. W piecu kupelacyjnym następowało usunięcie metali nieszlachetnych z próbki stopu, przez utleniające stopienie próbki z odpowiednim dodatkiem srebra i ołowiu.
View in Google Scholar

79. Agricola G.: O górnictwie…, s. 465; Piaskowski J.: Metalurgia w XVI wieku w świetle dzieła Agricoli De re metallica. „Monografie z Dziejów Nauki i Techniki” 1957, t. 1, s. 163.
View in Google Scholar

80. Agricola G.: O górnictwie…, s. 477.
View in Google Scholar

81. Ibidem, s. 484 i nn.
View in Google Scholar

82. Badania metaloznawcze prowadzone są na Wydziale Odlewnictwa Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie.
View in Google Scholar

83. Identyfikacji dokonała dr inż. Małgorzata Danek z Katedry Analiz Środowiskowych, Kartografii i Geologii Gospodarczej Wydziału Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo- Hutniczej w Krakowie.
View in Google Scholar

84. Badanie zostało przeprowadzone pod kierunkiem prof. dr. hab. Tomasza Goslara w Poznańskim Laboratorium Radiowęglowym.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

29.10.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Działalność krakowskiej Wielkiej Wagi w kontekście badań metaloznawczych. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 28(2), 31-50. https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.02.02