Budynek Małej Wagi na Rynku krakowskim – próba rekonstrukcji

Autor

  • Wojciech Głowa
  • Waldemar Niewalda
  • Stanisław Sławiński

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.02.03

Abstrakt

THE BUILDING OF THE SMALL SCALES IN MAIN MARKET SQUARE IN KRAKOW – AN ATTEMPT AT A RECONSTRUCTION

In 2005 the relics of the walls of the Small Scales (Mała Waga) were discovered underneath the surface of Main Market Square (Rynek Główny) in Kraków. Situated in the plaza’s eastern section, the Small Scales was not only a building, but also an institution having at its disposal the devices for weighing light commodities in loads of anything below 1 cetnar (Polish hundredweight), wax, or pepper and other spices (as well as such goods as soap, fat, tar, alum, sulphur, or resin, collectively referred to as the ponderabilia). The brick and stone building of the Small Scales was probably constructed in the years 1391–1405, or ca 1405. It was a large structure based on an orthogonal plan, with the Scales on the bottom storey and the Furriers’ House (Smatruz Kuśnierski) on the top storey, and expanded by the bay window units adjacent to the longer elevations. Mentioned in modern written accounts, the cellars presumably date back to the late 15th or the early 16th century. In the 16th century the building was rebuilt, shaped into a structure with a Mannerist attic patterned after the Cloth Hall (Sukiennice); the last phase of the works was concluded in the years 1594–1595. Throughout the 17th and 18th centuries the exterior of the Small Scales did not undergo any significant alterations, while the inside was further divided into smaller rooms. For some time in the 18th century the Small Scales and a part of its southern extension housed a city tavern called the Skałka. The building of the Small Scales was demolished in 1801.

Bibliografia

1. Decyzją Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie obiekt pozostawiono do „przyszłych badań”.
View in Google Scholar

2. Źródła do dziejów zabudowy związanej z handlem we wschodniej części Rynku Głównego w Krakowie (XIV–XIX w.). Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie. Wyd. K. Follprecht, K. Jelonek- Litewka. Kraków 2007.
View in Google Scholar

3. Lenkiewicz T.: Badania archeologiczne prowadzone na Rynku Głównym w Krakowie w latach 1961–1963. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1964, t. 12, nr 1, s. 159–167, ryc. 1; Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo krakowskie w świetle źródeł archeologicznych. „Materiały Archeologiczne” 1979, t. 19, s. 5–163.
View in Google Scholar

4. Zaitz E.: Sprawozdanie z badań sondażowych prowadzonych na Rynku Głównym w Krakowie w 2003 roku. W: VI Konferencja Naukowo-Techniczna „Inżynieryjne problemy odnowy staromiejskich zespołów zabytkowych REW–INŻ. 2004”. Kraków, 24–26 listopada 2004 r. Materiały konferencyjne. T. 1. Kraków 2004, s. 277 i nn., ryc. 9.
View in Google Scholar

5. Ibidem, s. 277.
View in Google Scholar

6. Loc. cit.
View in Google Scholar

7. Ibidem, s. 295, ryc. 9.
View in Google Scholar

8. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt.: APKr), sygn. WMK Hip. 3, nr 8.
View in Google Scholar

9. APKr, Teki Grabowskiego, sygn. E 23, s. 891, 893.
View in Google Scholar

10. Wawel-Louis J.: Przechadzka kronikarza po Rynku krakowskim. Kraków 1890, s. 27, 28.
View in Google Scholar

11. Tomkowicz S.: Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Ich nazwy i zmiany postaci. Biblioteka Krakowska nr 63–64. Kraków 1926, s. 37.
View in Google Scholar

12. Rederowa D.: Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796–1809). Część I. Zagadnienia urbanistyczne. „Rocznik Krakowski” 1957–1959, t. 34, s. 90. Aldona Sudacka i Waldemar Komorowski sporządzili na potrzeby badań archeologicznych (2005–2007) kwerendę źródłową do zabudowy wschodniej strony Rynku, a niektóre z materiałów opublikowali: Sudacka A.: Budynek Małej Wagi na Rynku Krakowskim na podstawie źródeł historycznych. „Rocznik Krakowski” 2006, t. 72, s. 45–55; podsumowanie wiedzy o Małej Wadze już po badaniach archeologicznych: Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny w Krakowie. Red. nauk. O. Czerner. Wrocław 2008, s. 249–251; Sudacka A.: Wyniki kwerendy archiwalnej dotyczącej zabudowy handlowej Rynku w Krakowie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 94–97.
View in Google Scholar

13. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa w wiekach średnich. „Rocznik Krakowski” 1900, t. 3, s. 58.
View in Google Scholar

14. Zob.: Niewalda W., Sławiński S.: Wielka Waga na Rynku w Krakowie – interpretacja odkryć i próba rekonstrukcji w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” (cz. 1).
View in Google Scholar

15. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 35; Sudacka A.: Budynek…, s. 48.
View in Google Scholar

16. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 35; Sudacka A.: Budynek…, s. 51.
View in Google Scholar

17. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 27, 34; Sudacka A.: Budynek…, s. 48.
View in Google Scholar

18. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 27,według: Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1257–1506. (dalej cyt. KDK). Wyd. F. Piekosiński. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 7. Kraków 1882, cz. 2–4, nr CCLXIII, s. 376; Sudacka A.: Budynek…, s. 48.
View in Google Scholar

19. Sudacka A.: Budynek…, s. 51; bez podania lokalizacji tych urządzeń o topniach wspomina Stanisław Kutrzeba. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 58, 59.
View in Google Scholar

20. Brak wzmianek w: Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa od r. 1300 do 1400. Wyd. F. Piekosiński, J. Szujski. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 4. Kraków 1878, cz. 1; Księgi ławnicze krakowskie 1365–1376 i 1390–1397. Wyd. S Krzyżanowski. Kraków 1904, nr 893,1098,1384.
View in Google Scholar

21. Najstarsze księgi…, cz. 2, zapiski od 1390 r., s. 289, 293, 298, 303, 306, 310, 314, 318, 321, 326, 329, 332, 335, 338; Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 34; Źródła…, nr 83–97, 100.
View in Google Scholar

22. Źródła…, nr 50, 51. Autorki tej publikacji źródłowej odniosły powyższą zapiskę do Małej Wagi.
View in Google Scholar

23. Ibidem, nr 50.
View in Google Scholar

24. Ibidem, nr 51.
View in Google Scholar

25. Sudacka A.: Wyniki…, s. 95.
View in Google Scholar

26. Ibidem, s. 94; Źródła…, nr 52.
View in Google Scholar

27. Źródła…, nr 52.
View in Google Scholar

28. Dwoistość funkcji (waga na dole, Smatruz na piętrze) dostrzegł Ambroży Grabowski. APKr, Teki Grabowskiego, sygn. E 19, s. 463.
View in Google Scholar

29. Sudacka A.: Budynek…, s. 52.
View in Google Scholar

30. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 34.
View in Google Scholar

31. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 46, 47.
View in Google Scholar

32. Sudacka A.: Budynek…, s. 50.
View in Google Scholar

33. KDK, cz. 2–4, nr DXV, s. 660.
View in Google Scholar

34. Sudacka A.: Budynek…, s. 50.
View in Google Scholar

35. KDK, cz. 2–4, nr DLXXXVIII, s. 699.
View in Google Scholar

36. Ibidem; pomyłkę zauważyła Aldona Sudacka. Sudacka A.: Wyniki…, s. 92.
View in Google Scholar

37. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 34.
View in Google Scholar

38. Ibidem, s. 36, 37.
View in Google Scholar

39. APKr, sygn. WMK Hip. 3, nr 8.
View in Google Scholar

40. Zaitz E.: Sprawozdanie z badań sondażowych…, s. 277.
View in Google Scholar

41. Loc. cit.
View in Google Scholar

42. Źródła…, nr 67.
View in Google Scholar

43. Czerner R.: Zabudowy rynków. Średniowieczne bloki śródrynkowe wybranych dużych miast Śląska. Wrocław 2002, s. 158.
View in Google Scholar

44. Zdanie innych badaczy podziela Waldemar Komorowski. Komorowski W.: Krakowska Waga Wielka w średniowieczu. W: Późne średniowiecze w Karpatach polskich. Red. J. Gancarski. Krosno 2007, s. 407 i 409.
View in Google Scholar

45. Obszernie omawia ich problematykę Rafał Czerner, zwracając przy tym uwagę na podobieństwo układu funkcjonalnego hal śląskich do sukiennic z Europy Zachodniej. Czerner R.: Zabudowy rynków…, s. 142–155.
View in Google Scholar

46. APKr, sygn. WMK Hip. 3, s. 1001.
View in Google Scholar

47. Ibidem, sygn. E 44 (Census civitatis wcielony w Teki Grabowskiego), s. 9; APKr, sygn. E 23, s. 891; Heydeke J.: Census civitatis conscripti. Spis dochodów miasta Krakowa z 1500 roku. Wyd. M. Starzyński. Cracovienses Fontes Minores. T. 2. Kraków 2009, s. 11, 14.
View in Google Scholar

48. Heydeke J.: Census civitatis…, s. 17.
View in Google Scholar

49. APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1598 (nlb); sygn. 1599, s. 33. O piwnicach pod gmachem pisze też Aldona Sudacka, nie precyzując jednak przekonująco swojego o nich poglądu. Sudacka A.: Wyniki…, s. 95.
View in Google Scholar

50. Brak wzmianek o tej przybudówce z XVI w., zob. niżej: zapiski z XVIII w.
View in Google Scholar

51. KDK, cz. 2–4, Liber omnium prouentuum…, 1542, s. 736.
View in Google Scholar

52. Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa (1507–1795). Wyd. F. Piekosiński. Acta historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 8. Kraków 1885, T. 1 (1507–1586), z. 2, s. 949 i nn.; APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1598, 1599, 1607, 1621, 1649.
View in Google Scholar

53. Sudacka A.: Wyniki…, s. 95.
View in Google Scholar

54. Prawa, przywileje…, t. 1, z. 2, s. 1047 i nn.; APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1621, 1622.
View in Google Scholar

55. Źródła…, nr 57.
View in Google Scholar

56. APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1649.
View in Google Scholar

57. APKr, sygn. WMK Hip. 3, s. 1037.
View in Google Scholar

58. Prawa, przywileje…, t. 1, z. 2, s. 949 i nn.; KDK, cz. 2–4, Liber omnium prouentuum…, 1542, s. 732, 733.
View in Google Scholar

59. Plan zabudowy Rynku autorstwa Dominika Pucka z 1787 r. Tomkowicz S.: Plan Rynku krakowskiego z r. 1787. „Rocznik Krakowski” 1907, t. 9, s. 177–185 oraz obrazy Michała Stachowicza z końca XVIII w., za: Banach J.: Najstarsza ikonografia Rynku Głównego. „Rocznik Krakowski” 1992, t. 58, s. 73–75, ryc. 2, 3.
View in Google Scholar

60. Źródła…, nr 53. Wspomina o tym za Ambrożym Grabowskim Stanisław Tomkowicz. APKr, Teki Grabowskiego, sygn. E 23, s. 913; Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 35.
View in Google Scholar

61. Attyki pojawiają się w Krakowie na ogół w drugiej połowie XVI w.
View in Google Scholar

62. Źródła…, nr 55.
View in Google Scholar

63. Ibidem, nr 56.
View in Google Scholar

64. Ibidem, nr 58.
View in Google Scholar

65. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 28, 33–35; Źródła…, nr 59; Sudacka A.: Budynek…, s. 53, 54.
View in Google Scholar

66. Źródła…, nr 59.
View in Google Scholar

67. Sudacka A.: Budynek…, s. 53.
View in Google Scholar

68. 11 czerwca zapłacono „chłopom czo dachówkę nosili na kusznierski dom na obdachy przez trzy dni gr. 31 den. 19”. Źródła…, nr 59.
View in Google Scholar

69. Aldona Sudacka uważa, że Kacpra zatrudniono do robót wykończeniowych, niemniej sądzi, że w ramach opisanego powyżej remontu przebudowano gmach „w duchu rodzimego renesansu”. Sudacka A.: Budynek…, s. 53.
View in Google Scholar

70. Ibidem, s. 45. Autorka też pisze o okrągłych oknach.
View in Google Scholar

71. Źródła…, nr 59; Sudacka A.: Budynek…, s. 53. Autorka przypuszcza, że tym malarzem był Jan Stawinoga, malujący nieco później „wierzch i inne rzeczy na Wielkiej Wadze”.
View in Google Scholar

72. Źródła…, nr 59.
View in Google Scholar

73. Ibidem, nr 60.
View in Google Scholar

74. APKr, Teki Grabowskiego, sygn. E 15, s. 131.
View in Google Scholar

75. Bardziej precyzyjne datowanie nie jest tu możliwe.
View in Google Scholar

76. APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1671.
View in Google Scholar

77. Ibidem, sygn. 1673, 1675.
View in Google Scholar

78. Źródła…, nr 143.
View in Google Scholar

79. Banach J.: Najstarsza ikonografia…, s. 73–75, ryc. 2, 3.
View in Google Scholar

80. Źródła…, nr 61.
View in Google Scholar

81. Ibidem, nr 62.
View in Google Scholar

82. Ibidem, nr 63.
View in Google Scholar

83. Ibidem, nr 64.
View in Google Scholar

84. Wawel-Louis J.: Przechadzka kronikarza…, s. 28.
View in Google Scholar

85. Źródła…, nr 65.
View in Google Scholar

86. Sudacka A.: Budynek…, s. 54; APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1409, s. 249; podobnie zapisano w inwentarzu z 1732 r.: „Secundo balku jednego drewnianego z szalami drewnianemi in anno 1705 sprawionego niedostaje”. Źródła…, nr 67.
View in Google Scholar

87. Źródła…, nr 37.
View in Google Scholar

88. Ibidem, nr 66.
View in Google Scholar

89. Rzut tej dobudówki przedstawiono na planie Dominika Pucka z 1787 r.
View in Google Scholar

90. Źródła…, nr 67.
View in Google Scholar

91. Sklepem zwano wówczas pomieszczenie sklepione.
View in Google Scholar

92. Źródła…, nr 68.
View in Google Scholar

93. Ibidem, nr 69.
View in Google Scholar

94. Ibidem, nr 70.
View in Google Scholar

95. Ibidem, nr 71.
View in Google Scholar

96. Ibidem, nr 72.
View in Google Scholar

97. Ibidem, nr 73.
View in Google Scholar

98. Ibidem, nr 74.
View in Google Scholar

99. Sudacka A.: Budynek…, s. 54.
View in Google Scholar

100. Źródła, nr 75.
View in Google Scholar

101. Sudacka A.: Budynek…, s. 54, 55.
View in Google Scholar

102. Źródła…, nr 76.
View in Google Scholar

103. Ibidem, nr 77.
View in Google Scholar

104. Ibidem, nr 78.
View in Google Scholar

105. Ibidem, nr 79.
View in Google Scholar

106. Cały budynek zwano wówczas Smatruzem, natomiast właściwy Smatruz Kuśnierski zajmował piętro. Pomiaru rzutu dokonano w parterze, obejmując nim także kramy przyległe do gmachu głównego, dlatego wymiary są większe niż potwierdzone odkrytymi murami, których obwód powtarzały mury piętra. Została też podana wysokość całego budynku wraz z attyką, stąd określenie „nad dach”. Z pomiaru wynika, że wysokości obu kondygnacji były znaczne, 5–6 m każda, a w przypadku zapewne nieco wyższego od piętra parteru nawet do 7 m.
View in Google Scholar

107. Sudacka A.: Budynek…, s. 46, 47.
View in Google Scholar

108. Źródła…, nr 80, 81.
View in Google Scholar

109. Ibidem, nr 81.
View in Google Scholar

110. Ibidem, nr 82.
View in Google Scholar

111. Rederowa D.: Studia…, s. 90; Sudacka A.: Budynek…, s. 47, 48.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

29.10.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Budynek Małej Wagi na Rynku krakowskim – próba rekonstrukcji. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 28(2), 51-64. https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.02.03