Z badań nad wytwórczością średniowiecznych ozdób
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.02.06Abstrakt
ON THE STUDY OF THE PRODUCTION OF ORNAMENTS IN THE MIDDLE AGES
One of the results of the archaeological survey carried out in Main Market Square (Rynek Główny) in Kraków was the discovery of historical ornaments, including a vast number of medieval rings. The oldest artefacts in this category come from the burial sites basically dating back to the 11th century, while the latest finds in the analyzed collection are dated to the 15th century. The authors present the selected items and discuss certain technicalities of the production of medieval ornaments. Many of the discovered objects underwent specialized tests in the area of metal science, aimed at accurate determination of the alloys used to produce them etc. Apart from the rather uncommon silver ornaments, the discovered collection includes objects made of copper and tin, or, strictly speaking, the alloys of the above. The specialized tests confi rmed great popularity of such alloys for the production of ornaments in the Middle Ages. Another issue of interest for the authors is the medieval production of copperware.
Bibliografia
1. Wojciech Głowa jest członkiem Archeologicznego Zespołu Badawczego Rynku Głównego w Krakowie, Aldona Garbacz-Klempka jest pracownikiem naukowym na Wydziale Odlewnictwa Akademii Górniczo- Hutniczej w Krakowie. Badania Rynku realizował zespół pod naukowym kierownictwem dr. Cezarego Buśko; prace prowadzone były w latach 2005–2007, kolejne etapy w okresie 2008–2010.
View in Google Scholar
2. Stan zachowania jest ogólnie zły, w niektórych przypadkach dysponujemy materiałem jedynie szczątkowo zachowanym.
View in Google Scholar
3. Zaitz E.: Pierścionek srebrny. Nota kat. nr VI.57. W: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w. Katalog wystawy. Red. nauk. E. Firlet. Kraków 2006, s. 418. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca – 12 listopada 2006 r.
View in Google Scholar
4. Choć znane są z inwentarzy z terenów Bałtyjskich czy Podlasia.
View in Google Scholar
5. Gąssowska E.: Bizancjum a ziemie północno-zachodniosłowiańskie we wczesnym średniowieczu. Wrocław 1979, s. 143.
View in Google Scholar
6. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny. Kraków 1975, s. 152; wykop Sukiennice I. Tygielek znaleziony w palenisku „na poziomie calca” wraz z serią fragmentów naczyń, datujących zespół; pozostałości Ag i Cu stwierdzone analizą spektralną; zob. też: E. Zaitz E.: Tygielek odlewniczy. Nota kat. nr I.23. W: Kraków w chrześcijańskiej…, s. 290.
View in Google Scholar
7. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 154.
View in Google Scholar
8. Gliniana forma odlewnicza z XIV w. (nierozbita, z pozostałym w niej gotowym, zastygłym odlewem) znana jest z badań wykopaliskowych Andrzeja Żakiego, prowadzonych na terenie krakowskiego klasztoru Dominikanów, o czym informował Jerzy Piaskowski. Piaskowski J.: Technologia dawnych odlewów artystycznych. Kraków 1981, s. 64.
View in Google Scholar
9. Analiza materiału „ceramicznego” wciąż nie została zakończona, trudno zatem stawiać w tej kwestii ostateczne wnioski.
View in Google Scholar
10. Metoda ta była zwana dawniej „na wosk tracony”; jednak wosk nie był „tracony” lecz de facto nadawał się do powtórnego użytku; na marginesie tej kwestii – twierdzenia o wykorzystywaniu w odlewnictwie średniowiecznym wosku nie do końca są przekonujące z uwagi na wysoką cenę tego materiału, podczas gdy z równym powodzeniem można było zastąpić go np. wielokrotnie tańszym łojem wołowym, generalizując była to zatem metoda „na masy topione”, zwana dziś metodą „wytapianych modeli”.
View in Google Scholar
11. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa. T. 1. Kraków do schyłku wieków średnich. Red. J. Bieniarzówna, J. Małecki. Kraków 1992, s. 347.
View in Google Scholar
12. Złotnicy krakowscy XIV–XVI wieku i ich księga cechowa. Red. J. Pietrusiński. T. 1, 2. Warszawa 2000.
View in Google Scholar
13. Teofil Prezbiter: Diversarum artium schedula. Średniowieczny zbiór przepisów o sztukach rozmaitych. Przeł. i oprac. S. Kobielus. Kraków 1998, s. 57, 58.
View in Google Scholar
14. Kiryk F.: Cechowe rzemiosło metalowe. Zarys dziejów do 1939 r. Kraków 1972, s. 349.
View in Google Scholar
15. Ibidem, s. 344.
View in Google Scholar
16. Ibidem, s. 349.
View in Google Scholar
17. Loc. cit.
View in Google Scholar
18. Teofi l Prezbiter w Diversarum artium schedula wspomniał o „kamieniu koloru żółtawego, a nieraz czerwonego, który zwie się galman”; kamień ów stopiony z miedzią (według technologii, którą dokładnie opisał) nazywał mosiądzem. Teofil Prezbiter: Diversarum…, s. 120.
View in Google Scholar
19. Kaźmierczyk J.: Wrocław lewobrzeżny we wczesnym średniowieczu. Wrocław 1970, s. 175.
View in Google Scholar
20. Np. pierścienie z cmentarzyska Kraków-Zakrzówek. Zaitz E.: Pierścionek mosiężny, Obrączka mosiężna. Noty kat. nr VI.60, VI.61, VI.63. W: Kraków w chrześcijańskiej…, s. 419, 420. Autor nie podaje jednak podstawy takiej identyfi kacji.
View in Google Scholar
21. Zob.: przyp. 6; Piaskowski J.: Technologia…, s. 139.
View in Google Scholar
22. Za: Kutrzeba S.: Finanse i handel średniowiecznego Krakowa. Kraków 2009, s. 243.
View in Google Scholar
23. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1257–1506 (dalej cyt. KDK). Wyd. F. Piekosiński. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 7. Kraków 1882, cz. 2–4, nr CCCI, s. 405.
View in Google Scholar
24. Cech notowany od 1404 r., jednak z pewnością jego początki sięgają XIV w., za: Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 349.
View in Google Scholar
25. Kiryk F.: Cechowe rzemiosło…, s. 249; na ten temat także: Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 344; KDK, cz. 2–4, nr CCCI, s. 404–407.
View in Google Scholar
26. Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392–1506. Wyd. K. Kaczmarczyk. Kraków 1913, nr 471, 545, 839.
View in Google Scholar
27. Kiryk F.: Cechowe rzemiosło…, s. 249.
View in Google Scholar
28. KDK, cz. 2–4, nr CCCI, s. 405, za: Kiryk F.: Cechowe rzemiosło…
View in Google Scholar
29. Biblioteka Jagiellońska, rkps nr 5538, s. 107–110, przyp. za: Kiryk F.: Cechowe rzemiosło…, s. 249.
View in Google Scholar
30. Ibidem.
View in Google Scholar
31. Kiryk F.: Cechowe rzemiosło…, s. 250.
View in Google Scholar
32. Zjawisko takie było powszechne już w XI–XIII w., na co zwrócił uwagę Józef Kaźmierczyk. Kaźmierczyk J.: Wrocław lewobrzeżny…, s. 159.
View in Google Scholar
33. Ibidem, s. 162.
View in Google Scholar
34. Choć są to zazwyczaj pojedyncze egzemplarze lub niewielkie serie zabytków.
View in Google Scholar
35. W inwentarzu zabytków pozyskanych podczas badań wykopaliskowych w latach 2005–2006 zapisany pod nr. inw. W 1240/06.
View in Google Scholar
36. Pewną liczbę takich zbytków pozyskano w trakcie ostatnich badań wschodniej strony Rynku; kamienną formę odlewniczą, datowaną na XIV w., a znalezioną podczas badań Sukiennic publikował Teofi l Dębowski. Dębowski T.: Badania archeologiczne Sukiennic krakowskich. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1981, t. 29, nr 4, s. 457, ryc. 3b.
View in Google Scholar
37. Badania wykonano przy użyciu spektrometru fluorescencji rentgenowskiej SPECTRO MIDEX, mikroskopu skaningowego JEOL JSM 5500 z przystawką do niedyspersyjnej analizy rentgenowskiej EDAX. Przeprowadzono ilościowe analizy punktowe z uwzględnieniem korekcji ZAF. SEM/EDS: Scanning Electron Microscopy with X-ray microanalysis.
View in Google Scholar
38. Copper Development Association.
View in Google Scholar
39. Gatunki miedzi odlewniczej według ASTM, na podstawie: Metale nieżelazne. Red. R. Kulig. Wrocław 2007, s. 126.
View in Google Scholar
40. Gierdziejewski K.: Zarys dziejów odlewnictwa polskiego. Katowice 1954, s. 16.
View in Google Scholar
41. Garbacz-Klempka A., Rzadkosz S., Banaś J.: Średniowieczne plastry miedzi w obliczu działania atmosfery i wody morskiej. „Ochrona przed Korozją” 2007, R. 50, nr 11, s. 27–30; Garbacz-Klempka A., Łukaszczyk A.: Miedź historyczna w świetle badań korozyjnych. „Ochrona przed Korozją” 2009, R. 52, nr 11, s. 492–494.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
