Badania archeologiczne nowożytnego cmentarza na terenie budowy Centrum Kongresowego przy ulicy Jana Bułhaka na Dębnikach w Krakowie
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.01Abstrakt
ARCHAEOLOGICAL RESEARCH ON THE MODERN CEMETERY UNEARTHED AT THE CONFERENCE CENTRE CONSTRUCTION SITE ON JANA BUŁHAKA STREET IN DĘBNIKI DISTRICT IN KRAKÓW
The ICE Kraków Congress Centre will be built at the borderland between two former villages, Dębniki and Ludwinów, located on the right bank of the River Vistula, on the area adjoining the Grunwaldzkie Roundabout from the southwest. The planned investment was preceded by archaeological studies carried out in 2008 and 2009. In the area of a local shrine, known as a lantern of the dead or the Dębniki post and dated back to the late 17th or the early 18th century, relics were discovered of a hitherto unknown Catholic cemetery from the 17th century. The necropolis had been established in the neighbourhood of a small architectural structure of which only foundations made of stone with occasional brick chips have survived. The structure could have been a small belfry based on a rectangular plan approximately 600 cm [19.7 ft] in length and 520 cm [17.1 ft] in width. The central part of the structure housed a massive plinth, 230 cm x 250 cm [7.5 ft x 8.2 ft] in size, probably used as a base for the stairs leading to the upper storeys. Inside the structure, between the foundations, seven people were buried, presumably members of the families (?) connected with the founders of the necropolis and the builders of the structure. Around the belfry there were discovered 158 graves as well as traces of seven vertical beams which apparently are the remains of wooden crosses pointing to the location of supposed family plots at the cemetery. The total of over 200 people were buried here. Some of the graves probably still exist under the pavement and the roadway passing through the southern section of the necropolis; some were irretrievably damaged in the course of a variety of earthworks (for instance while installing a sewage system in the area) that were carried out at the site of the necropolis in the 20th century. The total of 165 graves from the mid-17th century have been unearthed and studied. During the early stage of functioning of the cemetery, the dead were placed in graves oriented in an east – west (E – W) direction, and after that – in a north – south (N – S) direction. The chronological sequence is reflected in the fact that younger graves often damaged older ones. The relations between the two types suggest that the cemetery could have been used by two or three generations of the residents of Dębniki, Ludwinów and other settlements in the area of right-bank Kraków. It seems probable that the dead were buried here over a period of anything between 50 and 60 years. The studied graves consisted of 30 burials identified as children’s graves (approximately 18 per cent of the population) who had died at the age of infans I (20 burials) and infans II. In a few cases, the children had been buried along with adult persons (mothers?), with the first placed on the latter’s legs or bottom part of the trunk. These were probably graves of people who had died at the same time, presumably in childbirth or directly afterwards. The other group consisted of the graves of people who had died at different ages. The sex of 82 buried persons (49.8 per cent of the burials) was identified; 40 graves (24.2 per cent) were classified as women’s, while 42 (25.6 per cent) as men’s. In the remaining 53 graves (32.1 per cent of the population), adult persons of unspecified sex had been buried. Among them prevailed the remains of persons who had died at the age of maturus (between 30 and 50 years of life); only 14 persons in their fifties or older (that is at the age of maturus / senilis and senilis) had been buried at the cemetery. The highest mortality rate among women (18 burials) and men (14 burials) was observed in the age groups of juvenis and adultus, that is between 15 to 20 and 30 years of age. The high mortality rate among women had been connected with childbirth, confinement and related conditions, while the corresponding rate among men could have been directly linked to their participation in wars, and in the 17th century – to military activity and the occupation of Kraków by the Swedish army. Graves discovered at the said cemetery were rather abundant in information pointing to whether the corpse had been buried in a shroud or, less frequently, in a coffin. Diverse traces of the presence of coffins were observed only in 39 graves (36 per cent burials), while the characteristic arrangement of the skeleton suggesting that the corpse had been buried in a shroud was found in as many as 71 graves (64.5 per cent burials). The arrangement was equally frequent in infants’ (18 burials), women’s (19) and men’s graves (18), as well as in the graves of adults of unspecified sex (16 cases). Traces of a coffin appeared with practically corresponding frequency in women’s (15) and in men’s graves (19), and very rarely in infants’ graves. Traces of upholstery clothing or other lining material inside the coffin were not found in any of the graves. The necropolis located at the borderland between Dębniki and Ludwinów was characterized by a substantial number of graves containing various elements of burial equipment. Such pieces were found in 34 graves; they had constituted burial equipment for 20 per cent dead. The finds consisted of parts of dress (clothing) in the form of metal buttons, clasps and brooches for holding together clothes or hair. Such items were found in seven graves; buttons were discovered in burials containing the remains of three men and one woman, while the clasp was found in the woman’s grave. Another group of burial equipment consisted of ornaments including a brass wedding ring from a man’s grave, necklaces made of glass and wooden beads found in women’s graves and a man’s grave, and a necklace made of 51 beads of semi-precious stones. Two graves contained the remains of bonnets, which have survived in the form of a thin wire plaiting and 80 miniature glass beads. Yet another group of burial equipment comprised devotional items, including small brass crosses and a large cross made of wood and brass, medallions (and lockets) made of brass and glass, and rosaries with wooden beads. Of the devotional items, the most frequent were rosaries, found in seven women’s graves and two men’s burials. In four of the women’s graves, the rosaries were discovered along with small brass crosses and brass medallions and a pair of metal buttons. The other two small brass crosses were also found in women’s graves, placed next to the upper part of the trunk, while one of men’s graves revealed the abovementioned metal cross inlaid with wood and white nacre, located at the place of the buried man’s right hand and arranged in a way that pointed to it having been held in the hand. It is possible that the cross was placed in the grave of a clergyman (?) buried on the north-western side of the supposed belfry. The devotional items also included brass and glass medallions found in women’s and men’s graves and in an infant’s grave. In the women’s graves, the medallions were accompanied by rosaries and necklaces. The last group of historic objects discovered in the graves consisted of various metal finds which had been parts of burial equipment or elements of coffin and grave decor. Among these, the most significant are three brass coins from the reign of King John II Casimir, dated back to the 1670s. They were discovered in women’s burials. Corroded iron nails were found in other graves. Traces of metal objects or fabrics with metal thread were visible in the form of greenish marks on skulls and bones of upper limbs. Burial gifts occurred most frequently in women’s graves; they were found in 16 graves located in the northern and the western parts of the necropoli .
Bibliografia
1. Prace archeologiczne na terenie planowanej budowy Centrum Kongresowego ICE prowadzili autorzy opracowania z ramienia Pracowni Architektoniczno-Konserwatorskiej Maria Filipowicz w Krakowie. Uczestniczyli w nich ówcześni studenci i absolwenci Instytutu Archeologii UJ, m.in. Agata Dziadzic, Karolina Zwolska, Łukasz Ziobro, Jarek Łyczak, Wojciech Tabaszewski i Paweł Kurtyka prowadzący prace badawcze i dokumentacyjne, a także Adam Adamiak, Marcin Pawlaczek i Piotr Dębowski wykonujący eksplorację warstw oraz preparowanie szkieletów. Duchownym współpracownikiem ekipy oraz uczestnikiem badań był ks. Jan Dubas, proboszcz parafii św. Stanisława Kostki na Dębnikach w Krakowie, a także Maria Dziuba-Filipowicz.
View in Google Scholar
2. Zob.: Zaitz E., Zaitz M.: „Sprawozdanie z sondażowych badań archeologicznych prowadzonych w 2008 roku na terenie planowanej budowy krakowskiego Centrum Kongresowego w rejonie ronda Grunwaldzkiego”. Kraków 2008, mps w archiwum Działu Krakowa Przedlokacyjnego Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
View in Google Scholar
3. Buczkowski K.: Kapliczka przy ulicy Twardowskiego i Dębowej. W: Pamiątka konsekracji kościoła św. Stanisława Kostki, Kraków- Dębniki, 9 października 1938 r. Red. P. Czuj, W. Dziewoński, J. Symior. Kraków 1938, s. 66–68.
View in Google Scholar
4. Por.: Zaitz E.: „Sprawozdanie z pierwszego etapu badań archeologicznych nowożytnego cmentarzyska na terenie budowy krakowskiego Centrum Kongresowego przy ul. J. Bułhaka na Dębnikach w Krakowie”. Kraków 2008, mps w archiwum Działu Krakowa Przedlokacyjnego Muzeum Archeologicznego w Krakowie; idem: „Sprawozdanie z drugiego etapu badań archeologicznych nowożytnego cmentarzyska na terenie budowy Centrum Kongresowego ICE przy ul. J. Bułhaka na Dębnikach w Krakowie”. Kraków 2008, mps w archiwum Działu Krakowa Przedlokacyjnego Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
View in Google Scholar
5. Zob.: Żółciak J.: Rozwój przestrzenny Podgórza. W: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta. Red. J. Wyrozumski. Biblioteka Krakowska nr 150. Kraków 2007, s. 531–584.
View in Google Scholar
6. Por.: Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopolski. Cz. 2. Analiza. Wrocław 1971, s. 123–139; Niewiński A.: Przestrzeń kościelna w topografii średniowiecznego Krakowa. Próba syntezy. Lublin 2005, s. 159–175.
View in Google Scholar
7. Grabowski A.: Starożytnicze wiadomości o Krakowie. Kraków 1852, s. 260.
View in Google Scholar
8. Zaitz E.: Kraków – Stare Miasto i Grzegorzki. Informator Archeologiczny. Badania 1977. Warszawa 1978, s. 172, 173.
View in Google Scholar
9. Por.: Jamka R.: Kraków w pradziejach. Kraków 1963, s. 190.
View in Google Scholar
10. Zob.: Leńczyk G.: Pod brukiem Rynku Głównego w Krakowie. „Biuletyn Krakowski” 1959, nr 1, s. 33.
View in Google Scholar
11. Niepublikowane materiały z tych obiektów przechowywane są w zbiorach i archiwum Działu Krakowa Przedlokacyjnego Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
View in Google Scholar
12. Grodziska-Ożóg K.: Cmentarz Rakowicki w Krakowie. Kraków 1987, s. 19.
View in Google Scholar
13. Małecki J.M.: Rozwój czy zastój? Kraków w latach 1796–1866. W: Kraków. Nowe studia…, s. 605; Grodziska-Ożóg K.: Cmentarz…, s. 14–21.
View in Google Scholar
14. Zob.: Buczkowski K.: Kapliczka przy ulicy Twardowskiego…, s. 67, 68; Łuszczkiewicz W.: Stare cmentarze krakowskie, ich zabytki sztuki i obyczaju kościelnego. „Rocznik Krakowski” 1898, t. 1, s. 33, 34. Uważa się, że budowa tego typu kapliczek (słupów) przydrożnych była kontynuacją zwyczajów związanych z gotyckimi latarniami zmarłych. Zwyczaj ten przetrwał do XVII stulecia.
View in Google Scholar
15. Por.: Czuj P.: Kaplice, figury, cmentarze, ochronki. W: Pamiątka konsekracji kościoła św. Stanisława Kostki…, s. 62–67.
View in Google Scholar
16. Ibidem, s. 64.
View in Google Scholar
17. Por.: Niewiński A.: Przestrzeń kościelna…, s. 159–175.
View in Google Scholar
18. Zob.: Atlas historycznych miast polskich. Red. nauk. A. Czacharowski. T. 5. Małopolska. Z. 1. Kraków. Red. Z. Noga. Kraków 2007, s. 40, plan I.1.–I.35.
View in Google Scholar
19. Por.: Encyklopedia Krakowa. Red. A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 148, 149, 564; Rajman J.: Kraków. Zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do roku 1333. Kraków 2004, s. 130–133; Laberschek J.: Rozwój przestrzenny krakowskiego zespołu osadniczego extra muros w XIII–XVIII wieku. W: Kraków. Nowe studia…, s. 323–325, 332, 341, 351; Żółciak J.: Rozwój przestrzenny…, s. 531–584.
View in Google Scholar
20. Por.: Laberschek J.: Rozwój przestrzenny…, s. 320.
View in Google Scholar
21. Zob.: Krasnowolski B.: Lokacyjne układy urbanistyczne na obszarze Ziemi Krakowskiej w XIII i XIV wieku. Cz. 2. Katalog lokacyjnych układów urbanistycznych. Kraków 2004, mapa II; Radwański K.: Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny. Kraków 1975, s. 274–277.
View in Google Scholar
22. Zob.: Krasnowolski B.: Ulice i place krakowskiego Kazimierza. Kraków 1992, s. 11–24, 80–107, 136–144.
View in Google Scholar
23. Zob.: Atlas historyczny…, plansze I.1.–I.35.
View in Google Scholar
24. Por.: Supranowicz E.: Nazwy ulic Krakowa. Kraków 1995, s. 22, 77.
View in Google Scholar
25. Stanowisko to określano osadą przy ul. Ks. Marka, Zob.: Fraś M.: Wczesnośredniowieczna osada w Krakowie na Dębnikach. „Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych Oddziału PAN w Krakowie” 1973, t. 16, s. 1–3; Żaki A.: Małopolska wczesnośredniowieczna. Wrocław–Warszawa–Krakow–Gdańsk 1974, s. 268, 273, 282; Fraś M.: Krakow-Dębniki. Informator Archeologiczny. Badania 1971. Warszawa 1972, s. 180, 181; idem: Kraków-Dębniki. Informator Archeologiczny. Badania 1972. Warszawa 1973, s. 189, 190.
View in Google Scholar
26. Zob.: Zaitz E.: Kraków-Ludwinów, ul. M. Konopnickiej. Informator Archeologiczny. Badania 1980. Warszawa 1981, s. 152, 153. Poźniejsze prace archeologiczne były prowadzone m.in. przez Bożenę Reyman-Walczak, Stanisława Kołodziejskiego i Emila Zaitza z Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
View in Google Scholar
27. Por.: Morawski W.: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe odkryte w Krakowie-Zakrzówku. „Materiały Archeologiczne” 1970, t. 11, s. 213, 214; Morawski W., Zaitz E.: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Krakowie na Zakrzówku. „Materiały Archeologiczne” 1977, t. 17, s. 53–169. Łączną liczbę pochowanych tu osobników oszacowano na 120–130. Niezbadane groby znajdują się nadal pod ul. Wyłom.
View in Google Scholar
28. Por.: Radwański K.: Kraków przedchrześcijański. W: Kraków. Nowe studia…, s. 102, 103.
View in Google Scholar
29. Zob.: Jamka R.: Kraków…, s. 247; Radwański K.: Kopiec Krakusa składnikiem wielkiego cmentarzyska kurhanowego na krakowskich Krzemionkach. W: 150 lat Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Red. J. Rydzewski. Kraków 2000, s. 269.
View in Google Scholar
30. Zaitz E.: Osadnictwo wczesnośredniowieczne na terenie Krakowa. W: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w. Katalog wystawy. Red. nauk. E. Firlet. Kraków 2006, s. 237. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca – 12 listopada 2006 r.; Tyniec-Kępińska A., Wróbel J.: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko ciałopalne na stanowisku
View in Google Scholar
27 w Krakowie-Bieżanowie. „Materiały Archeologiczne” 2002, t. 33, s. 163. Pochowki ciałopalne z Bieżanowa dostarczyły tylko ok. 91 gramów (!) przepalonych kości ludzkich.
View in Google Scholar
31. Por.: Natkaniec-Frasiowa J.: Znaleziska. „Wiadomości Numizmatyczne” 1980, t. 24, s. 50.
View in Google Scholar
32. Zob.: Karty Ewidencji Stanowiska Archeologicznego opracowane w 1983 r. przez Martę Zaitz (por. Kraków-Zakrzówek, stan. 5 i 6, nr 17 i 18 na obszarze AZP 102-56), mps w archiwum Działu Krakowa Przedlokacyjnego Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
View in Google Scholar
33. Zob.: Buczkowski K.: Kapliczka przy ulicy Twardowskiego…, s. 67; Zań-Ograbek G.: „Karta obiektu zabytkowego – kapliczka z ronda Grunwaldzkiego”. Kraków 2000, mps w archiwum Departamentu Ochrony Zabytków w Wydziale Kultury i Dziedzictwa Narodowego Urzędu Miasta Krakowa.
View in Google Scholar
34. Por.: Zaitz E., Zaitz M.: „Sprawozdanie z sondażowych…”
View in Google Scholar
35. Por.: Buczkowski K.: Kapliczka przy ulicy Twardowskiego…, s. 67; Łuszczkiewicz W.: Stare cmentarze…, s. 33.
View in Google Scholar
36. Zob.: Tomkowicz S.: Inwentaryzacja zabytków Galicyi Zachodniej (ciąg dalszy). Cz. 3. Powiat krakowski. Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej. T. 2. Kraków 1906, s. 5. Jego zdaniem datowanie takie potwierdzała „robota dość gruba, może krakowska”, choć Józef Łepkowski „sądził, że majoliki są włoskie, przywiezione przez X. Annibala Orgasa piszącego się Rzymianinem, proboszcza raciborowskiego w XVII wieku”. Zob.: Łepkowski J.: Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa. Warszawa 1863, s. 62.
View in Google Scholar
37. Identyfikację i datowanie monet zawdzięczamy Bożenie Reyman-Walczak z Pracowni Numizmatycznej Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
View in Google Scholar
38. Por.: Buczkowski K.: Kapliczka przy ulicy Twardowskiego…, s. 67. Autor zamieścił także fotografie obu płytek zrekonstruowanych i uzupełnionych przez konserwatorów z Muzeum Narodowego w Krakowie.
View in Google Scholar
39. Loc. cit.
View in Google Scholar
40. Badania paleobotaniczne drewna wykonała dr Irena Gluza z Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Niemal całkowity rozkład drewna, zachowanego dziś w postaci lekko zawilgoconego próchna, a także stosunkowo niewielkie średnice belek i związana z tym obecność najwyżej kilkunastu słojów rocznego przyrostu drewna nie dawały szans na uzyskanie wiarygodnego datowania dendrologicznego.
View in Google Scholar
41. Por.: Fraś M.: Wczesnośredniowieczna osada…, s. 1–3; idem: Kraków-Dębniki… Badania 1971…, s. 180, 181; idem: Kraków- Dębniki… Badania 1972…, s. 189, 190.
View in Google Scholar
42. Zob.: Morawski W., Zaitz E.: Wczesnośredniowieczne…, s. 119; Kaczanowski K.: Monografia antropologiczna wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Krakowie-Zakrzówku. „Materiały Archeologiczne” 1977, t. 17, s. 172, 173. Na dobrze przebadanych wczesnośredniowiecznych cmentarzyskach rejestrowano zazwyczaj 30–40 proc. pochowków dzieci, przy czym stosunkowo najmniej liczne były zawsze groby niemowląt zmarłych w wieku okołoporodowym.
View in Google Scholar
43. Buczkowski K.: Kapliczka przy ulicy Twardowskiego…, s. 67.
View in Google Scholar
44. Por.: Morawski W., Zaitz E.: Wczesnośredniowieczne…, s. 108–110, ryc. 26, 27.
View in Google Scholar
45. Badania antropologiczne odkrytych szkieletów prowadził Jarosław Wróbel z Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Po zakończeniu tych badań szczątki zmarłych zostały – zgodnie z decyzją władz konserwatorskich i miejskich – złożone w zbiorowej mogile na cmentarzu komunalnym przy ul. Czerwone Maki w Krakowie-Kobierzynie. Opracowanie wyników analiz antropologicznych zostanie zamieszczone w odrębnej publikacji autora badań (por.: Wróbel J.: „Sprawozdanie z badań antropologicznych cmentarzyska szkieletowego przy Rondzie Grunwaldzkim w Krakowie”. Kraków 2009, mps w archiwum Działu Krakowa Przedlokacyjnego Muzeum Archeologicznego w Krakowie).
View in Google Scholar
46. Zob.: Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 2, s. 39–57, 119–122.
View in Google Scholar
47. Por.: Morawski W., Zaitz E.: Wczesnośredniowieczne…, s. 120–123, ryc. 29.
View in Google Scholar
48. Zob.: Rysiewska T.: Odwzorowanie struktury pokrewieństwa w obliczu przeobrażeń obrządku pogrzebowego. Na podstawie materiału z wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Krakowie na Zakrzówku. „Przegląd Archeologiczny” 1999, t. 49, s. 61–110.
View in Google Scholar
49. Zob.: Myszka M.: Średniowieczne i nowożytne pochowki odkryte w kościele św. Marka w Krakowie. „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” 1996, t. 4, s. 121–148; idem: Dawne cmentarze Krakowa w świetle badań archeologicznych. „Krakowska Teka Konserwatorska” 2003, t. 3, s. 121–138.
View in Google Scholar
50. Właściwie jedynym metodycznie i w pełni przebadanym cmentarzem nowożytnym w zachodniej Małopolsce jest nekropola w Maniowach nad Dunajcem. Materiały i dokumentacja (w tym także plan nekropoli) z tych badań nie zostały jeszcze opracowane i opublikowane. Pełną analizą objęto tylko zabytki odkryte w grobach jako części stroju lub znajdujące się tam w charakterze dewocjonaliów lub innego wyposażenia zmarłych. Por.: Chudzińska B.: Dewocjonalia z nowożytnego cmentarzyska we wsi Maniowy na Podhalu. Kraków 1998.
View in Google Scholar
51. Zob.: Morawski W., Zaitz E.: Wczesnośredniowieczne…, s. 112–116 Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopolski. Cz. 1. Źródła. Wrocław 1966, s. 139–141, tabelaryczne zestawienie po s. 202; eadem: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 2, s. 29–39; Głowa W.: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe na Rynku Głównym w Krakowie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2010, z. 28, cz. 1, s. 134–139.
View in Google Scholar
52. Por.: Grabowski A.: Starożytnicze…, s. 260. Wzmiankowane przez niego groby miały być związane z cmentarzem ariańskim, istniejącym w północno-wschodniej części przedmieścia Wesoła prawdopodobnie od XVI w.
View in Google Scholar
53. Loc. cit.
View in Google Scholar
54. Zob.: wzmianki z badań w: Cwetsch M.: Kraków – Stare Miasto, pl. Wiosny Ludów, Kościoł WW. Świętych, Informator Archeologiczny. Badania 1984. Warszawa 1985, s. 131; idem: Kraków – Stare Miasto, pl. Wiosny Ludów, Kościół WW. Świętych, Informator Archeologiczny. Badania 1985. Warszawa 1986, s. 128, 129. Materiały z tych badań nie zostały opublikowane, natomiast zabytki i dokumentacja przechowywane są w Dziale Krakowa Przedlokacyjnego Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
View in Google Scholar
55. Grodziska-Ożog K.: Cmentarz…, s. 19, 20.
View in Google Scholar
56. Por.: Tomkowicz S.: Pogrzeb zamożnego mieszczanina krakowskiego w XVII wieku. „Rocznik Krakowski” 1898, t. 1, s. 75–89, Grodziska-Ożog K.: Cmentarz…, s. 14–17.
View in Google Scholar
57. Zob.: Tomkowicz S.: Pogrzeb zamożnego…, s. 86; Grabowski A.: Starożytnicze…, s. 260.
View in Google Scholar
58. Zob.: Morawski W., Zaitz E.: Wczesnośredniowieczne…, s. 124.
View in Google Scholar
59. Zob.: Wrobel J.: „Sprawozdanie z badań…”
View in Google Scholar
60. Por.: Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 2, s. 15 – 17; Buko A.: Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej. Warszawa 2005, s. 344–347.
View in Google Scholar
61. Zob.: Morawski W., Zaitz E.: Wczesnośredniowieczne…,
View in Google Scholar
62. Zaitz E.: Relikty najstarszego osadnictwa. W: Wolne Królewskie Miasto Podgórze. Płaszów – Rybitwy – Przewóz. Zarys przemian historycznych. Red. J. Żółciak. Kraków 1996, s. 33–40.
View in Google Scholar
63. Por.: Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 62; eadem: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 2, s. 9–32; Zaitz E.: Kraków u progu drugiego tysiąclecia. Dzieje Podkarpacia. T. 5. Krosno 2001, s. 109–160.
View in Google Scholar
64. Radwański K.: Kopiec Krakusa…, s. 267–277.
View in Google Scholar
65. Zob.: Jamka R.: Kraków…, s. 247.
View in Google Scholar
66. Por.: Radwański K.: Budowle drewniane odkryte pod poziomami romańskimi kościoła św. Wojciecha w Krakowie. „Materiały Archeologiczne” 1970, t. 11, s. 7–23; Wróbel J.: Analiza antropologiczna szczątków kostnych z cmentarzyska przy kościele św. Wojciecha w Krakowie (XI–XIII–XV? w.). „Materiały Archeologiczne” 2001, t. 32, s. 221–227.
View in Google Scholar
67. Por.: Leńczyk G.: Pod brukiem…, s. 36 –38; Myszka M.: Dawne cmentarze…, s. 123, 124, 129, 130; Zaitz E.: Osadnictwo wczesnośredniowieczne…, s. 247.
View in Google Scholar
68. Głowa W.: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko…, s. 132. s. 126, 144–152.
View in Google Scholar
69. Por.: Grodziska-Ożóg K.: Cmentarz…, s. 19.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

