Kraków roku 1772 w zapiskach nuncjusza papieskiego Giuseppe Garampiego
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.06Abstrakt
KRAKÓW OF 1772 IN THE EYES OF PAPAL NUNCIO GIUSEPPE GARAMPI
Among the first foreign diplomats who visited Kraków after the fighting inspired by the Bar Confederates had ceased and the Polish–Lithuanian Commonwealth had seen its first partition was Archbishop Giuseppe Garampi (1725–1792), who came to Poland in the summer of 1772 as a newly appointed papal nuncio. That diplomatic representative of Pope Clement XIV (as well as the later nuncio to the imperial court in Vienna and, eventually, a cardinal) was an outstanding figure in the history of the Catholic Church during the Renaissance. A famous bibliophile and erudite, Garampi went down in history mostly for his contribution to organizing collections of the Vatican Archives. Kraków, then a border city (as the territories across the Vistula had just fallen under the rule of the Habsburg dynasty), was for Garampi only a brief stop on his way to Warsaw; he arrived on 17 August 1772 (less than two weeks after Austria, Prussia and Russia had signed a partition treaty) and left on the following day. Despite such a short stay in the run-down capital of the Kingdom of Poland, the later cardinal left an interesting description of the city in the journal he was keeping throughout his term as a papal nuncio in the Polish–Lithuanian Commonwealth (in the years 1772–1776); currently the journal has been in the collection of the Vatican Archives (Diarium legationis Poloniae, Diario di Monsignor Garampi). Garampi’s observations are not only concerned with the historic buildings encountered and grandees acquainted in Kraków, but also provide an outline of the realities of everyday life in the city during that difficult period in its history, with an emphasis on Churchrelated issues. In his account, Garampi also gave voice to his scientific interests and passion for books. As a consequence, although rather concise in form and practically devoid of any narrative, the report from Kraków is an interesting and by all means noteworthy excerpt from the history of the royal city and its dwellers on the eve of the era of partitions, one of the most tragic times in the history of Poland.
Bibliografia
1. Zob.: Di ene r H.: Schedario Garampi. Eine Exzerptensammlung des 18. Jahrhunderts als Hilfsmittel zur Erschliessung des Vatikanischen Archivs. „Quellen und Forschungen aus italienischen Archiven und Bibliotheken“ 1982, Bd. 62, S. 204–221; idem: Lo Schedario Garampi. W: L’Archivio Segreto Vaticano e le ricerche storiche. A Cura di P. Viana. Roma 1983, p. 181–191. Także: Fink K.A.: Das Vatikanische Archiv. Einführung in die Bestände und ihre Erforschung. Rom 19512, S. 29; Boyle L.E.: A Survey of the Vatican Archive and of its Medieval Holdings. Toronto 1972, pp. 33–34; Vatican Archives. An Inventory and Guide to Historical Documents of the Holy See. Ed. F.X. Blouin. New York–Oxford 1998, p. 368 (No. 7.5.39.5). Por. nadto: Dengel I.P: Ein Gutachten des Wiener Nuntius Josef Garampi über die vatikanische Bibliothek aus dem Jahre 1780. „Mitteilungen des Instituts für Österreichisches Geschichtsforschung“ 1904, Bd. 25, S. 294–322.
View in Google Scholar
2. Zob. relację z sakry arcybiskupa Garampiego, zamieszczoną w ukazującej się wtenczas w Rzymie gazecie periodycznej „Diario Ordinario”, w której czytamy: „Domenica 9. Febbraro [1772] nella regia chiesa di S. Stanislao, della Nazione Polacca, nobilmente apparata di damaschi e velluti cremisi, l’Eminentissimo Signor Cardinale Pallavicini, segretario di Stato, fece la funzione di consagrare in arcivescovo di Berito Monsignor Giuseppe Garampi, canonico della patriarcale Basilica di San Pietro in Vaticano, e segretario della Cifra di Nostro Signore. A detta consagrazione i due vescovi assistenti furono: Monsignore Caraffa di Trajetto, arcivescovo di Patrasso, e Monsignor de Zelada, arcivescovo di Petra. Terminata la funzione, il sopra lodato Eminentissimo Pallavicini in detta mattina volle dare un lauto e splendido pranzo, nel quale nulla mancò, che non appagasse l’animo grande e signorile di Sua Eminenza, essendovi intervenuti gli Eminentissimi Signori Cardinali Giovanni Francesco Albani, Spinola, Calini, Borghese e Giovanni Battista Rezzonico, il novello arcivescovo, li due arcivescovi assistenti, il Signor Alvise Tiepolo, cavaliere ambasciatore di Venezia, il Signor Marchese Antici, ministro del Re di Polonia, ed altra primaria nobiltà e prelatura, in tutti 36. di tavola. Il medesimo porporato segnalando vieppiù la propria munificenza e la sua particolare stima verso il novello arcivescovo, lo ha eziandio ornato di un generosissimo e magnifico regalo, consistente in un servigio completo di vasellame per la capella del nominato prelato, di argento dorato, lavorato con un disegno di ottimo gusto, e con equale ricchezza, e con lo stemma gentilizio del prelato medesimo in ogni pezzo, fatto espressamente lavorare qui in Roma a questo fine”. „Diario Ordinario” 1772, No. 8344, di 15 febbraio, p. 4–6. Także: Prokop K.R.: „Diario Ordinario” oraz „Notizie” rzymskich drukarzy Cracas (Chracas) jako źródło informacji do dziejów hierarchii Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów u schyłku epoki staropolskiej. „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 2008, t. 90, s. 118.
View in Google Scholar
3. Ogólnie do biografii Garampiego i dziejów jego misji dyplomatycznych w Warszawie oraz Wiedniu zob. m.in.: Moroni G.: Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica da S. Pietro sino ai nostri giorni. T. 28. Venezia 1844, p. 169–172; Encyklopedia powszechna [Orgelbranda]: Garampi Józef, arcybiskup Berytu, nuncjusz w Polsce za panowania Stanisława Augusta. Hasło oprac. J. Bartoszewicz.
View in Google Scholar
T. 9. Warszawa 1862, s. 605–608; Bianchi E.: Commentario intorno la vita e gli scritti del Cardinale Giuseppe Garampi. Foligno 1876; Loret M.: Dwaj nuncjusze w Warszawie za Stanisława Augusta: Garampi i Archetti, 1772–1784. „Biblioteka Warszawska” 1905, t. 4, s. 47–60; idem: Przyczynek do pobytu nuncjusza Garampiego w Warszawie, „Kwartalnik Historyczny” 1906, t. 20, s. 502–511; Meysztowicz W.: De archivo nuntiaturae Varsaviensis. Città del Vaticano 1944, s. 23–30; Fink K.A.: Das Vatikanische Archiv…, s. 28–30; Hierarchia Catholica medii et recentioris aevi. T. 6. (1730–1799). A cura di R. Ritzler, P. Sefrin. Patavii 1958, p. 34, 44, 121, 295; Bieńkowski L.: Archiwum nuncjatury warszawskiej. „Studia Źródłoznawcze” 1976, t. 21, s. 125–133; Chevailler L.: Garampi Giuseppe, cardinal italien, né à Rimini le 28 oct. 1725 et décédé à Rome le 4 mai 1792. In: Dictionnaire d’histoire et de géographie ecclésiastiques. Vol. 19. Paris 1979–1981, kol. 1141–1142; Kumor B: Historia Kościoła. T. 6. Czasy nowożytne. Kościół w okresie absolutyzmu i oświecenia. Lublin 1985, s. 79, 224; Encyklopedia katolicka: Garampi Giuseppe, kardynał, ur. 29 X 1725 w Rimini, zm. 4 V 1792 w Rzymie, historyk Kościoła, archiwista, dyplomata, nuncjusz papieski w Polsce. Hasło oprac. L. Bieńkowski. T. 5. Lublin 1989, kol. 858–859; Acta nuntiaturae Polonae. T. 1. De fontibus eorumque investigatione et editionibus. Instructio ad editionem. Nuntiorum series chronologica. Ed. H.D. Wojtyska. Romae 1990, p. 319–322 (zob. także: p. 314–318, 323–326); Dell’Orte U.: La nunziatura a Vienna di Giuseppe Garampi 1776–1785. Città del Vaticano 1995; Vanysacker D.: Cardinal Giuseppe Garampi (1725–1792). An enlightened Ultramontane. Bruxelles–Rome 1995; Squicciarini D.: Nunzi apostolici a Vienna. Città del Vaticano 1998, p. 182–185 (zob. także: p. 177–181, 186–190); Vatican Archives. An Inventory and Guide…, p. 367. Odnośnie do miejsca pochówku tego purpurata, a więc bazyliki Ss. Giovanni e Paolo w Rzymie, zob. nadto: Armellini M.: Le Chiese di Roma dal secolo IV al XIX. Roma 1891 [ristampa Roma 1982], p. 506–513; Rendina C.: Le chiese di Roma. Roma 2007, p. 135–138.
View in Google Scholar
4. Ogólnie o spuściźnie kardynała Garampiego w zbiorach Archiwum Watykańskiego zob. ostatnio: Vatican Archives. An Inventory and Guide…, pp. 367–368 (No. 7.5.39.1 Collectanea miscellanea, No.
View in Google Scholar
7.5.39.2 Collezione Garampi, No. 7.5.39.3 Cronologio, No. 7.5.39.4 Fondo Garampi, No. 7.5.39.5 Schedario Garampi). Por. nadto: Encyklopedia katolicka: Garampi Giuseppe…, kol. 858. L. Bieńkowski nadmienia, iż ów hierarcha i dyplomata „zorganizował oraz uporządkował archiwum nuncjatury warszawskiej; dla swoich następców sporządził na podstawie akt watykańskich i nuncjatury warszawskiej oraz opracowań pisarzy polskich dwutomowy alfabetyczny Index rerum praecipue ecclesiasticorum Regni Poloniae, Magni Ducatus Lituaniae nec non provinciarum adiacentium, będący swoistą encyklopedią spraw polskich, a zwłaszcza kościelnych (dwa egzemplarze znajdują się w Archiwum Watykańskim); przy jego opracowaniu korzystał z pomocy
View in Google Scholar
polskich uczonych (m.in. biskupa J.A. Załuskiego i ks. H. Kołłątaja); pobyt w Polsce notował w dzienniku Diario Garampi); Acta nuntiaturae Polonae. T. 1, s. 319–322 (źródła archiwalne do dziejów nuncjatury G. Garampiego, pośród których wskazano również Diarium legationis Poloniae: 3 VI 1772 – 17 III 1776).
View in Google Scholar
5. [Garampi G.]: Viaggio in Germania, Baviera, Svizzera, Olanda e Francia compiuto negli anni 1761–1763. Diario del Cardinale Giuseppe Garampi. Pubbl. da G. Palmieri. Roma 1889. Zob. nadto: Encyklopedia katolicka: Garampi Giuseppe…, kol. 858. Także: Dengel I.P.: Die politische und kirchliche Tätigkeit des Monsignor Josef Garampi in Deutschland 1761–1763. Geheime Sendung zum geplanten Friedenskongreß in Augsburg und Visitation des Reichsstiftes Salem. Rom 1905.
View in Google Scholar
6. Mikrofilm ten posłużył za podstawę dla przygotowania niepublikowanej pracy: Nuncjusz Giuseppe Garampi i jego diariusz (Lublin 1973, mps w Bibliotece KUL), której autorem jest J. Maestri (a więc Włoch, a nie Polak). Encyklopedia katolicka: Garampi Giuseppe…, kol. 858.
View in Google Scholar
7. Archivio Segrego Vaticano (dalej cyt. ASV), Fondo Garampi, vol. 69–73, 191 [Diaro di Monsignor Garampi].
View in Google Scholar
8. Ibidem, vol. 69.
View in Google Scholar
9. Ibidem, vol. 70, 71.
View in Google Scholar
10. Ibidem, vol. 72, 73.
View in Google Scholar
11. Ibidem, vol. 191.
View in Google Scholar
12. W ówczesnej prasie polskiej brak relacji o podróży przez ziemie Rzeczypospolitej opuszczającego placówkę warszawską arcybiskupa Garampiego. Jedyną wzmiankę na ów temat zawiera numer „Gazety Warszawskiej” z środy 8 maja 1776 r., gdzie czytamy: „Z Warszawy, dnia 8 maja [1776]. Imć Xiądz Garampi, biskup di Monte Fiascone, przeszły u Dworu tutejszego nuncjusz, pożegnawszy Króla Imci i odebrawszy w upominku kosztowną z portretem Najjaśniejszego Pana brylantami sadzoną złotą tabakierkę i drogi brylantowy pierścień, dnia onedgajszego [o] wpół do szóstej wieczornej wyjechał stąd do Wiednia na Wolborz i Częstochowę”. „Gazeta Warszawska” 1776, nr 37, z 8 maja 1776 r., s. [2]; zob. także: Encyklopedia powszechna [Orgelbranda]: Garampi Józef…, s. 607: „Dnia 29 IV 1776 r. przedstawił Archettiego królowi. Dnia 8 V wyjechał Garampi z Warszawy do Wiednia na Wolborz i Częstochowę”. Nie ma tu zatem mowy o Krakowie, o którym by raczej wspomniano, gdyby tamtędy właśnie miał przejeżdżać. Skądinąd wiemy, że granice Królestwa Polskiego dotychczasowy nuncjusz opuścił 11 maja 1776 r., udając się wpierw na pruski Śląsk i do Saksonii, natomiast do Wiednia przybył 5 czerwca tr. Acta nuntiaturae Polonae. T. 1, s. 319; Squicciarini D.: Nunzi apostolici a Vienna, s. 182. Por.: Dengel I.P: Nuntius Josef Garampi in preußischen Schlesien und in Sachsen im Jahre 1776. Bericht über seine Reise von Warschau über Breslau nach Dresden. „Quellen und Forschungen aus italienischen Archiven und Bibliotheken“ 1903, Bd. 5, S. 223–268; Toth L.: Zwei Berichte des Wiener Nuntius Garampi über die kirchlichen Verhältnisse um 1776. „Römische Quartalschrift“ 1926, Bd. 34, S. 330–354. zwł. S. 333.
View in Google Scholar
13. Warto zauważyć, iż jeśliby arcybiskupowi Garampiemu przyszło ponownie przejeżdżać przez Kraków właśnie w maju 1776 r., jego powtórna bytność tu przypadłaby na zaledwie miesiąc przed ważnym dla ówczesnego życia niegdysiejszej stolicy wydarzeniem, o którym czytamy w numerze „Gazety Warszawskiej” z 15 czerwca 1776 r.: „W niedzielę 9 czerwca [1776] miasto Kazimierz, po wyjściu garnizonu austriackiego i uwolnieniu mieszczan od przysięgi Cesarzowej Królowej Jejmości, przy opanowaniu [w roku 1772] wykonanej, powrócone jest i odebrane na Króla Imci Pana Naszego Miłościwego i Rzeczpospolitą, jako należące do wielkorządów krakowskich, co Imć Pan Kluszewski, kasztelan biecki, wielkorządca, przybyszy tam z Imć Panem Tłubickim, obersztlejtnantem artylerii koronnej, wyznaczonym do demarkacji (…), na ratuszu tegoż miasta ogłoszeniem wziętej posesji do skutku zupełnie przyprowadził”. „Gazeta Warszawska” 1776, nr 48, z 15 czerwca 1776, s. [1]. Por. ostatnio: Leśniak F.: Wielkorządcy krakowscy XVI–XVIII wieku. Gospodarze zamku wawelskiego i majątku wielkorządowego. Kraków1996, s. 190–209 (o przypadającej na lata 1767–1779 kadencji wielkorządcy Wojciecha Kluszewskiego).
View in Google Scholar
14. Zob. literaturę wskazaną w kolejnym przypisie.
View in Google Scholar
15. M.in.: Konopczyński W.: Od Sobieskiego do Kościuszki. Szkice – drobiazgi – fraszki historyczne. Kraków 1921, s. 222–258; Krasicka J.: Kraków i ziemia krakowska wobec konfederacji barskiej. Kraków 1929; Michalski J.: Schyłek konfederacji barskiej. Wrocław–Warszawa–Kraków 1970; Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 2. Kraków w wiekach XVI–XVIII. Kraków 19942, s. 545–552. Zob. również: Mą c z eński W.: Dziennik zdarzeń w mieście Krakowie w czasie konfederacji barskiej. Wyd. W. Konopczyński. Kraków 1911 (zapiski w tym źródle kończą się na kwietniu 1772 r.).
View in Google Scholar
16. Zob. np.: Fabrica ecclesiae Cracoviensis. Materiały źródłowe do dziejów katedry krakowskiej w XVIII wieku z archiwaliów kapitulnych i kurialnych krakowskich. Wyd. B. Przybyszewski. Kraków 1993, s. 157, nr 335 z 13 sierpnia 1768 r. i nr 336 z 20 sierpnia 1768 r., s. 164–166 nr 353 z 22 października 1770 r. i nr 354 z 22 grudnia 1770 r., s. 167 nr 356 z 1 lutego 1772 r. i nr 357 z 2 lutego 1772 r., s. 168–169 nr 360, z 9 maja 1772 r.
View in Google Scholar
17. M.in.: Konopczyński W.: Od Sobieskiego do Kościuszki…, s. 250–258; Kr a s i cka J.: Kraków i ziemia krakowska…, passim; Michalski J.: Schyłek konfederacji…, s. 26 nn.; Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 2…, s. 553–557. Zob. również: Wieliczka. Dzieje miasta (do roku 1980). Red. S. Gawęda et al. Kraków 1990, s. 201 nn.. Leśniak F.: Wielkorządcy krakowscy…, s. 196 nn.; Encyklopedia Krakowa. Red. A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 432-433, 695; Skowron R.: Wawel. Kronika dziejów. T. 1. Od pradziejów do roku 1918. Kraków 2001, s. 234–236.
View in Google Scholar
18. Zob. zwł.: Lindeck-Pozza I.: Der Präfekt des Vatikanischen Archivs, Conte Giuseppe Garampi, in Wien 1772. „Römische Historische Mitteilungen” 1975, Bd. 17, S. 77–101.
View in Google Scholar
19. Acta nuntiaturae Polonae. T. 1, s. 319.
View in Google Scholar
20. ASV, Fondo Garampi, vol. 69, p. 238–241.
View in Google Scholar
21. Ibidem, s. 261–262.
View in Google Scholar
22. Ibidem, s. 269. Także: Encyklopedia powszechna [Orgelbranda]: Garampi Józef…, s. 606; Acta nuntiaturae Polonae. T. 1, s. 319. W ówczesnej prasie polskie brak relacji i o tej podróży nuncjusza Garampiego, lecz dopiero jego przybycie do Warszawy zostało odnotowane w wydawanej tam prasie. W „Wiadomościach Warszawskich” z 9 września 1772 r. czytamy: „Z Warszawy, dnia 9 września [1772]. Świeżo tu przybyły Imć Xiądz Garampi, arcybiskup, przysłany od Stolicy Apostolskiej do Dworu Naszego nuncjusz, w przeszłą niedzielę miał pierwszą u Króla Jegomości Pana Naszego Miłościwego audiencję, na której [za]razem Jmć Xiądz Durini, poprzednik jego, pożegnał Najjaśniejszego Pana i nazajutrz wyjechał na powrót do swego kraju”. „Wiadomości Warszawskie” 1772, nr 73 z 9 września 1772 r., Suplement, s. [2]; zob. również: nr 74, z 12 września 1772 r., s. [1], gdzie o „ufundowaniu” jurysdykcji przez nowo przybyłego wysłannika papieskiego. Por.: Acta nuntiaturae Polonie. T. 1, s. 317 (tu termin opuszczenia Warszawy przez arcybiskupa A.M. Duriniego określony został jako „paulo post 7 IX 1772”). Nadto zob.: Ceremoniał audiencji publicznej Jego Excellencji Jmć Xiędza Garampi, arcybiskupa Berytu, nuncjusza Ś. Apostolskiej Stolicy do króla i Rzeczypospolitej Polskiej, wyznaczonej na dzień 15 kwietnia 1773 roku. W: Zbiór pamiętników do dziejów polskich. Wyd. W.S. Broel-Plater. Warszawa 1859, s. 214[bis]–221.
View in Google Scholar
23. Por.: ASV, Fondo Garampi, vol. 72, p. 511, gdzie pod datą 16 maja 1774 r., a więc w odniesieniu do czasów już po powrocie K.I. Sołtyka z zesłania, przebywający w Warszawie nuncjusz Garampi zanotował: „Il Superiore della Missione di Cracovia mi dice che il Vescovo [Sołtyk] sta sempre in camera propria, solitario, senza occupazione, e seguire ruminando le malinconiche sue idee, di essersi egli stesso precipicato in questo stato colle eccessive spese e ambizioni sue precedenti” (Superior [domu] Księży Misjonarzy z Krakowa powiedział mi, że biskup [Kajetan Ignacy Sołtyk] przebywa stale w swoim pokoju, samotnie, bez [jakiegokolwiek] zajęcia i nie przestaje rozpamiętywać swoich melancholijnych idei, [i] że on sam wpadł w ten stan przez swoje dawniejsze nadmierne wydatki i ambicje).
View in Google Scholar
24. Por.: Mączeński W.: Dziennik zdarzeń…, s. 10.
View in Google Scholar
25. Zob.: Konopczyński W., Od Sobieskiego do Kościuszki…, s. 254 przyp. 2; Krasicka J.: Kraków i ziemia krakowska…, s. 122; Michalski J.: Schyłek konfederacji…, s. 35.
View in Google Scholar
26. Por.: Estreicher K.: Bibliografia polska. Wyd. S. Estreicher. T. 24. Kraków 1912, s. 170, 171; Słownik polskich teologów katolickich. Hasło oprac. E. Ozorowski. Red. H.E. Wyczawski. T. 2. Warszawa 1982, s. 323, 324.
View in Google Scholar
27. ASV, Fondo Garampi, vol. 70, p. 585.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
