Z dziejów kolei w Krakowie – dworzec towarowy i stacja Kraków Główny Zachód (1887–2011)
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.13Abstrakt
FROM THE HISTORY OF THE RAILWAYS IN KRAKOW – THE KRAKOW GŁOWNY ZACHOD (KRAKOW MAIN WEST) FREIGHT STATION AND MARSHALLING YARD (1887–2011)
The construction in the years 1910–1914 of a modern freight station with a marshalling yard on an area within Krowodrza, one of the territories which had then only recently been incorporated into the city, contributed to a series of wide-ranging activities undertaken with the view to modernizing Kraków. Among the most nagging drawbacks was the bottleneck in the communication system that proved incompatible with the growing interchange if goods. The complex discussed in the article was located on the first railway line (known as the Upper Silesian Railway or the Emperor Ferdinand Northern Railway – the Nordbahn) that linked Kraków with Silesia. In the period 1887–1888, in connection with the construction of a circumvallating railway line, the original marshalling yard had been built in the area to direct the traffic on the new line and to partially relieve the passenger station. The yard consisted of a set of tracks with auxiliary facilities (represented today by a stone and brick water tower with a riveted tank). The original flyovers (which have not survived) were also built at that time on both ends of the station (now over Łokietka and Prądnicka Streets). In 1907, once the Nordbahn had been nationalized, successful endeavours were made by the Chamber of Industry and Commerce and Mayor Juliusz Leo to wholly redevelop the station and convert it into an extensive two-part complex, which has survived until the present. Part one of the structure was the classification yard where trains were formed; it comprised 33 tracks. Residential as well as technical and traffic direction facilities (signal boxes) were built on both sides of the yard. The buildings were uniform in style, made of brick on stone underpinnings and with elaborate detail. Part two was the freight station proper – a complex of one-storey wareuświadomienia house facilities formed into two stretches lined symmetrically along the central line. The brick-built warehouses were based on stone underpinnings and constructed with attention to detail. In the area of Kamienna Street, stately two-storey offices of the Nordbahn and the State Railways were built. The warehouses were accessible through sets of sidings that led to loading ramps. One of the innovations consisted in the saw-edged layout of the ramps which permitted handling the particular warehouse facilities via separate sections of tracks. Electric lighting and water supply and sewage systems were provided at the station as well, placing the complex among the most modern in its category across Austro-Hungary. In the interwar period (after 1934) the handling yards and the warehouse in the northern part of the station were redeveloped, and a branch was built that linked the station with the newly opened line towards Tunel; the station was adjusted to operate northbound freight. In the 1920s the southern part of the station was expanded to include a warehouse and a siding for the Aleksandrowicz i Synowie paper firm, while on its northern side a spacious depot for road vehicles of the Polskie Koleje Państwowe (Polish State Railways, PKP) was built in 1934 (it was burnt down in 2000). The liquidated Łobzów stop (which had existed since 1904 in the area of today’s Głowackiego Street) was replaced by a large shed for the army, the Piłsudski ramp, with a siding. On 7 February, the classification yard saw the worst disaster ever in the history of the railways in Kraków, in which four men were killed. During World War II the freight station (and the Kraków junction as a whole) was incorporated into the “Otto” and the “Ostbau” modernization plans aimed at upgrading railways on the territories occupied by the Third Reich. Some warehouses were redeveloped, and works were launched to improve the system of tracks. Three new traffic direction facilities (signal boxes) were built, but they were eventually left unfinished. Two of them are interesting examples of functionalism, a fashionable trend in the architecture of the period. The project that did see its completion (in 1943) was a new line between the Łobzów branch-off point (Rydla Street) and the stations in Płaszów and Prokocim, which permitted diverting cumbersome freight traffic away from the passenger station. The new tracks neighboured on the freight station from the north. The Piłsudski ramp was expanded significantly to suit the purposes of the Wehrmacht. In the period 1945–1947 a broad-gauge line run through the freight station; it was utilized by Soviet armed forces. In the first half of the 1950s, warehouses within the freight station proper were partially redeveloped, while a decade later saw the launch of the works aimed at modernizing the buildings (during which some of their historical features were destroyed) and the technical facilities; a number of new structures were built as well. In the years 1958– 1959 the Kraków – Katowice trunk line running centrally through the two parts of the complex and the circumvallating line were electrified. The early 1970s saw general expansion of the former classification station adapted for handling passenger trains; curbed by economic crisis, the works were completed in 1994. The modernization comprised signal boxes, tracks, the signalling system and other facilities. In 1977 the Kraków-Łobzów stop was put into use. At that time the freight station proper became the equipment base for the Zakład Maszyn Torowych, a rail equipment company. After 1990 the area served the purposes of a number of private firms which would rent the historical warehouse facilities, thus making them lose their original function. Now the freight station and classification yard complex with its surviving architectural layout constitutes a structure of considerable historic value which deserves preservation. The major topical issue is how to sensibly revitalize the area and invest it with a coherent new function.
Bibliografia
1. Komorowski W.: Stacja kolejowa Kraków Główny Osobowy. „Rocznik Krakowski” 1997, t. 63, s. 89–118. Kilkakrotne, hamowane przez kryzysy gospodarcze plany przebudowy dworca zrealizowano ostatecznie w latach 1972–2004, likwidując ponad dwie trzecie jego pierwotnej substancji zabytkowej.
View in Google Scholar
2. Ibidem, s. 106; Skucha P.: Nowe funkcje starego dworca towarowego. „Kraków” 2010, nr 6–8, s. 94.
View in Google Scholar
3. Do końca XIX w. linie kolejowe na obszarze Cesarstwa Austro-Węgierskiego były budowane i administrowane przez spółki i towarzystwa będące w rękach prywatnych.
View in Google Scholar
4. „Czas” 1907, nr 120, z 28 maja, s. 2.
View in Google Scholar
5. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Vorbahnhof. 2 Aufage. Bd. 10. Berlin–Wien 1923, S. 222. Dworzec wstępny (Vorbahnhof) położony w pobliżu dużego (głównego) dworca zespół torów i obiektów pomocniczych przejmujący od niego część zadań związanych z porządkowaniem wagonów i obrządzaniem lokomotyw.
View in Google Scholar
6. Kaiserliche und Königliche (Kuk) Staatsbahnen (Cesarsko-Królewskie Koleje Państwowe).
View in Google Scholar
7. Projekt fur Erweiterung und Umbau der Station Krakau. Teil I. Vorbahnhof und Frachtendienstanlage. KuK Eisenbahndirektion, Situation, Masstab1:1000. Wien, Februar 1909.
View in Google Scholar
8. Stacja Kraków. Dworzec wstępny i towarowy. Plan sytuacyjny, skala 1:1000. (z późniejszymi zmianami). DOKP w Krakowie, Dział Pomiarowy, nr. inw Ps-126/10. Kraków 1934. W opracowaniach kartografcznych dla zachodniej części zespołu przyjęła się także nazwa stacja zestawcza – ze względu na pełnioną funkcję.
View in Google Scholar
9. Stacja Kraków Towarowy. Plan sytuacyjny, skala 1:1000. Dyrekcja Okręgowych Kolei Państwowych w Krakowie. Kraków, 16 lipca 1946 r.
View in Google Scholar
10. Numeracja linii kolejowych według obowiązującej na PKP instrukcji D29: Wykaz linii, łącznic i torów łączących.
View in Google Scholar
11. Dokładnie jest to odległość od 66,6 do 69,4 km linii nr 133. Kilometraż linii w terenie znakowany jest słupkami (ew. tabliczkami) kilometrowymi i hektometrowymi.
View in Google Scholar
12. Stacja Kraków Towarowy… Tu po raz ostatni posłużono się „pozaborczą” miarą odległości.
View in Google Scholar
13. Jerczyński M.,Roszak T.: Szlakiem łódzkiej kolei. Łódź 2003; Kroma R.,Sosiński J: Poznański węzeł kolejowy wczoraj i dziś. Poznań 2008;Soida K.,Nadolski P.,Roszak T.,Wieczorek E.: Węzeł kolejowy Gliwice 1845–2010. Rybnik 2010; Stankiewicz R.: Kolej w Rzeszowie. Rybnik 2008; Urbaniak M.: Zabytkowa stacja kolejowa Gniezno. Łódź 2010; Wrocławskie dworce kolejowe. Red. M. Zwierz. Wrocław 2006.
View in Google Scholar
14. Ważną funkcję w przypominaniu industrialnej historii Krakowa pełni z powodzeniem Muzeum Inżynierii Miejskiej.
View in Google Scholar
15. Komorowski W.: Stacja…, passim; Komorowski W., Grochowska E.:„Stacja kolejowa Kraków Główny Osobowy. Studium architektoniczno-konserwatorskie”. Kraków1992;Sulerzyska L.: „Główny dworzec kolejowy w Krakowie. Skrócona dokumentacja historyczna”. Kraków 1983.
View in Google Scholar
16. Komorowski W.: „Stacja towarowa i stacja zestawcza w Krakowie-Krowodrzy. Studium historyczno-konserwatorskie”. Kraków 1998. Znakomite opracowanie, rzetelnie analizujące akta dawnego Kuk Eisenbahnministerium przechowywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.
View in Google Scholar
17. Wysokiej rozdzielczości kopie tych map dostępne są w internetowym archiwum Wojskowego Instytutu Geografcznego (www.mapywig.org).
View in Google Scholar
18. Najmniejszą trwałością wykazywały się posterunki zwrotnicze likwidowane po każdorazowej przebudowie układu torowego. Z krajobrazu obu części zespołu większość z nich zniknęła w połowie lat 70. i w latach 80. XX w.
View in Google Scholar
19.. Atlas historyczny miast polskich. Red. R. Czaja. T. 5. Małopolska. Red. Z. Noga. Z. 1. Kraków. Red. Z. Noga. Kraków 2007, plan 1.23.
View in Google Scholar
20. Np. budowa kontynuacji linii w kierunku południowo-wschodnim (tzw. Kolej Karola Ludwika) czy tzw. linia cyrkumwalacyjna. Późniejszy rozrost miasta skutkował próbami stworzenia obejścia śródmiejskiego odcinka linii, zrealizowanymi ostatecznie w latach 1942–1943.
View in Google Scholar
21. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Guterschuppen. 2 Aufage. Bd. 5. Berlin–Wien 1914, S. 432.
View in Google Scholar
22. „Wiener Abendpost”, Beilage zur „Wiener Zeitung” 1887, Nr. 294, 27 Dezember, S. 4; kolej cyrkumwalacyjną oddano do użytku 1 stycznia 1888 r.
View in Google Scholar
23. KuK. Privillegierte Kaiser Ferdinands Nordbahn. Strecke. Cirkumwallationsfügel in Krakau. Detail-Projekt, Masstab 1:1000. Wien, 20 Oktober 1886.
View in Google Scholar
24. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Weichnturm. 2 Aufage. Bd. 10. Berlin–Wien 1923. W wieży dla zwrotnic podłoga pomieszczenia nastawnicowni powinna wznosić się minimum 4 m ponad główkę szyny. 25. Zakład kontumacyjny – zakład zajmujący się kontrolą sanitarną, dezynfekcją oraz ewentualną kwarantanną zwierząt przywożonych do miasta z obszarów, na których wystąpiło ryzyko epidemii.
View in Google Scholar
26. Atlas historyczny…, plan 1.27, 1.30.
View in Google Scholar
27. Dokładnie 31 października 1906 r.
View in Google Scholar
28. Program i warunki konkursu na plan regulacyi wielkiego Krakowa. „Architekt” 1910, R. 11, z. 6–8, s. 88 (artykuł podpisany: „Redakcya”).
View in Google Scholar
29. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1910”, R. 79, s. 76; „Wiener Zeitung” 1909, Nr. 149, 3 Juli, S. 2.
View in Google Scholar
30. Kraków – forteca. „Architekt” 1911, R. 12, z. 3, s. 41 (streszczenie artykułu Jana Perosia).
View in Google Scholar
31. „Nowości Ilustrowane” 1912, R. IX, nr 38, z 14 września, s. 14. Numer specjalny numer poświęcony przemysłowi i technice Zagłębia Krakowskiego.
View in Google Scholar
32. Komorowski W.: Stacja…, il. 31: Szkic koncepcyjny rozbudowy stacji kolejowej Kraków Główny. Kraków, czerwiec 1908 r.
View in Google Scholar
33. Projekt fur Erweiterung…
View in Google Scholar
34. Ze względu na lokalizację dworca w rejonie przyfortecznym.
View in Google Scholar
35. Semafory kształtowe, gdzie sygnał przekazywany maszyniście w lokomotywie uzyskiwany jest przez odpowiednią (określoną w instrukcji) zmianę położenia ramienia lub ramion (w nocy uzupełnioną światłem w odpowiednim kolorze).
View in Google Scholar
36. Kolej Transwersalna (Galizische Transversalbahn) – zbudowana w latach 1883–1884 transkarpacka linia kolejowa biegnąca od Čadcy do Husiatynia (przez Żywiec, Suchą, Chabówkę, Nowy Sącz, Jasło, Sanok, Sambor).
View in Google Scholar
37. Komorowski W.: Stacja…, s. 10.
View in Google Scholar
38. „Orzeczenie techniczne o stanie konstrukcji budynków w Krakowie, przy ul. Składowej 25 i 27”. Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 70042-B. Kraków 1970. 39 Komorowski W.: Stacja…, s. 46, 47. 40 Ibidem, s. 50; „Dokumentacja techniczna Wiadukt masywny, nr. inw. 4-031-00688/223”. PKP PLK SA zakład Linii Kolejowych w Krakowie.
View in Google Scholar
41. Identyczne balustrady wykonano w 1903 r., budując przejście podziemne na stacji Oderberg (obecnie Bohumin) Kolei Północnej.
View in Google Scholar
42. Komorowski W.: Stacja…, s. 42; „Dokumentacja techniczna Wiadukt masywny, nr. inw. 4/031-00515/223”. PKP PLK SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie.
View in Google Scholar
43. KTB – Kraków Towarowy B, KZ2 – Kraków Zachód 2.
View in Google Scholar
44. Komorowski W.: Stacja…, s. 43, 45.
View in Google Scholar
45. Ibidem, s. 114.
View in Google Scholar
46. Informacja uzyskana od badacza historii kolei, p. Romana Garbacika.
View in Google Scholar
47. Kołodziej J.: Krakowskie tramwaje. Rybnik 2010, s. 32, 33.
View in Google Scholar
48. Komorowski W.: „Stacja towarowa…”, s. 40.
View in Google Scholar
49. „Dokumentacja techniczna Wiadukt masywny, nr. inw. 4/03100663/223”. PKP PLK SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie.
View in Google Scholar
50. Komorowski W.: Stacja…, s. 30–39.
View in Google Scholar
51. Pomimo upaństwowienia w 1906 r. Kolej Północna zachowywała przez pewien czas swoją odrębność, czego wyrazem są odrębne obiekty administracyjne oraz magazynowe na dworcu towarowym.
View in Google Scholar
52. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Guterschuppen. 2. Aufage, Bd. 5. Berlin–Wien 1914, S. 435.
View in Google Scholar
53. Tu, podobnie jak w południowej części dworca, czytelna była (tyle że w odwrotnej kolejności) odrębność obu przedsiębiorstw kolejowych.
View in Google Scholar
54. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Guterschuppen…, S. 450.
View in Google Scholar
55. Komorowski W.: Stacja…, s. 25.
View in Google Scholar
56. Ibidem, s. 12.
View in Google Scholar
57. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1914”, R. 83, s. 94. Otwarcie Dworca Towarowego upamiętniono także na taśmie flmowej, co było wtedy absolutną nowością, a także dowodem estymy, jaką cieszyła się kolej w społeczeństwie.
View in Google Scholar
58. Lulewicz D.: Stacja kolejowa Kraków Wisła. W stulecie budowy. „Świat Kolei” 2010, nr 10, s. 20–26.
View in Google Scholar
59. Situation des Festungsfeldbahndepot Bauplatzes. Zunachst des Krakauer Vorbahnhofes in Gemeinde Krowodrza, Masstab 1:2880. Krakau 1908.
View in Google Scholar
60. Obecnie Krakowski Szpital Specjalistyczny im. Jana Pawła II.
View in Google Scholar
61. PKP powstały w 1926 r.
View in Google Scholar
62. W latach 1918–1939 w Polsce zbudowano ok. 1700 km nowych linii kolejowych, mających na celu scalenie byłych zaborów bądź obejście tych linii i węzłów, które znalazły się poza terytorium Polski.
View in Google Scholar
63 „Czas” 1934, nr 325, z 25 listopada, s. 1.
View in Google Scholar
64. Linja Kraków – Miechów – Kozłów. Plan sytuacyjny. Odcinek: Kraków – Sudoł. Podziałka 1:1000. Biuro Projektów i Studjów PKP. Kraków 1932.
View in Google Scholar
65. Obecnie okolice posterunku odgałęźnego Kraków-Przedmieście.
View in Google Scholar
66. Stacja Kraków. Dworzec wstępny i towarowy. Skala 1:1000…
View in Google Scholar
67. Komorowski W.: „Stacja towarowa…”, s. 32.
View in Google Scholar
68. Ibidem, s. 34.
View in Google Scholar
69. Kroma R., Sosiński J., Zintel K.: Normalnotorowe wagony silnikowe PKP 1919–1939. Poznań 2011, s. 12, 13.
View in Google Scholar
70. „Orzeczenie dotyczące stanu technicznego drewnianych, łukowych wiązarów dachowych i pokrycia dachu „zajezdni samochodowej PKP” w Krakowie, ul. Ks. Siemaszki 1”. Instytut Techniki Budowlanej. Ośrodek Badawczo-Instruktażowy. Kraków, lipiec 1970.
View in Google Scholar
71. Stacja Kraków. Dworzec wstępny i towarowy. Skala 1:1000…
View in Google Scholar
72. „Czas” 1931, nr 31, z 8 lutego, s. 1.
View in Google Scholar
73. Scharff W.: Eisenbahnen zwischen Oder und Weichsel. Freiburg 1981, S. 226, 227. Chodzi tu linię Bohumin / Katowice – Kraków – Przemyśl.
View in Google Scholar
74. Ibidem, S. 42, 43.
View in Google Scholar
75. Ibidem, S. 228.
View in Google Scholar
76. Stacja Kraków Towarowy. Plan sytuacyjny, skala 1:1000…
View in Google Scholar
77. KTA – Kraków Towarowy A, KGZ – Kraków Główny Zachód.
View in Google Scholar
78. „Generaldirektion der Ostbahn” (bez dalszego opisu), „Budynek nastawni na stacji Kraków”. Dyrekcja Okręgowej Kolei Państwowej w Krakowie, nr. B-bs 27.
View in Google Scholar
79. W realiach wojennych krycie dachów papą podyktowane było względami bezpieczeństwa – w przypadku wybuchu pokrycie ceramiczne pod wpływem fali uderzeniowej ulegało rozbiciu na niebezpieczne dla otoczenia odłamki.
View in Google Scholar
80. Identyczny budynek (nieistniejącej dziś) nastawni wykonawczej Kraków Główny 1 wzniesiono w pobliżu dawnego wiaduktu w ciągu ul. Warszawskiej.
View in Google Scholar
81. „Książka budowlana obiektu”. PKP PLK SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie PKP PLK Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, nr 3/031-00165/102.
View in Google Scholar
82. „Ekspertyza o stanie technicznym budynku byłej nastawni Kraków – towarowy przy ul. Zbożowej w Krakowie”. Ośrodek Rzeczoznawstwa i Usług Techniczno-Ekonomicznych Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Komunikacji, nr Bud-16/86/E. Kraków, 26 marca 1987 r.
View in Google Scholar
83. Np. Nastawnia dysponująca na stacji Santa Maria Novella we Florencji. [online]. Firenze. [dostęp: 24 marca 2011 r.]. Dostępny w internecie: http://web.rete.toscana.it/cultura/architetturacommand=showDettaglio&codice=100070&provincia=Firenze.
View in Google Scholar
84. Jest to stalowa, platforma obrotowa z przymocowaną parą szyn, zastępująca rozjazd, gdy promień skrętu jest zbyt mały. Na ogół stosowana była w ruchu wagonów towarowych na terenie obiektów przemysłowych. Obrotnicę na terenie byłego Syndykatu Rolniczego rozebrano w 2000 r.
View in Google Scholar
85. Analogiczne obiekty zbudowano w latach 1942–1943 przy ul. Kamiennej oraz przy przystanku osobowym Kraków-Prokocim.
View in Google Scholar
86. Stacja Kraków Towarowy. Plan sytuacyjny, skala 1:1000…
View in Google Scholar
87. Aufenthalts und Werkstatt Gebaude / Krakau Pilsudskirampe. Masstab 1:80. Generaldirektion der Ostbahn. Krakau, 27 November 1942. Identyczne obiekty powstały w latach 1943–1944 na terenie stacji Prokocim Rozrządowy.
View in Google Scholar
88. Lulewicz D.: Z dziejów kolei w Krakowie – przebudowa i modernizacja w latach 1939–1945. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2009, z. 27, s. 114.
View in Google Scholar
89. Stacja Kraków Towarowy. Plan sytuacyjny… Na plan naniesiono tymczasowy wiadukt nad ul. Kamienną, mieszczący obok torów linii głównej tylko jeden tor łączący. Pozostałe narysowano jako poprzerywane. 90. Tucholski Z.: Polskie Koleje Państwowe jako środek transportu wojsk Układu Warszawskiego. Technika w służbie doktryny. Warszawa 2009, s. 38, 39.
View in Google Scholar
91. Ćwikła M.: Krakowski Węzeł Kolejowy, rozdz. 5.2. Linie szerokotorowe na obszarze węzła krakowskiego. Fragment z przygotowywanego przez autora opracowania węzła krakowskiego, za którego udostępnienie składam autorowi podziękowania.
View in Google Scholar
92. „Inwentaryzacja i kolorystyka budynków kolejowych przy ul. Kamiennej na dworcu towarowym w Krakowie”. Biuro Projektów Kolejowych, nr 62179-1B. Kraków, czerwiec 1964 r.
View in Google Scholar
93. „Plan sytuacyjny. Stacja: Kraków Dworzec Towarowy. Km od 67,8 do 69,8. Linia: Kraków – Ząbkowice.” PKP Oddział Geodezyjny w Krakowie, nr 101. Kraków, 27 listopada 1951 r., aktualizowany 15 maja 1960 r. 94. „Projekt przebudowy ramp betonowych i drewnianych przy magazynie 7mym na Dworcu towarowym w Krakowie. Brama IV”. Kraków, 17 lutego 1951 r.
View in Google Scholar
95. „Projekt przebudowy rampy przy magazynie ekspedycji towarowej w stacji Kraków towarowy, Brama I oraz dobudowa nowej rampy drewnianej przy torze nr 124 i rampy betonowej od strony południowej”. Kraków, 17 lutego 1952 r.
View in Google Scholar
96. „Przeprowadzenie kanalizacji i wodociągów przy ul. Kamiennej 12 w Krakowie”. DOKP w Krakowie, Wydział Drogowy, nr IV/40179/45/52. Kraków, 20 grudnia 1952; „Projekt techniczny instalacji wodno-kanalizacyjnej i ciepłej wody. Modernizacja ekspedycji towarowej. Kraków dworzec towarowy”. PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 61156-2B. Kraków, 15 września 1962 r.
View in Google Scholar
97. „Modernizacja ekspedycji towarowej i magazynu. Kraków dworzec towarowy”. PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 61156-1B. Kraków, 25 września 1962 r.
View in Google Scholar
98. Komorowski W.: Stacja…, s. 38, 39.
View in Google Scholar
99. „Protokół z odbioru technicznego urządzeń bezpieczeństwa na stacji Kraków Towarowy”. Kraków, 28 marca 1956 r.
View in Google Scholar
100. Obiekty cechowała najkrótsza trwałość (na ogół podlegały rozbiórce w momencie przebudowy układu torowego stacji), do lat 60. przetrwało osiem budynków, w większości z okresu przedwojennego.
View in Google Scholar
101. Pierwszy pociąg elektryczny wjechał na krakowski dworzec główny 9 stycznia 1959 r., wydarzeniu nadano szeroki wydźwięk propagandowy.
View in Google Scholar
102. „Plan dobudowy i przebudowy samochodowni PKP na szkołę uczni” (pisownia oryginalna). Zarząd Trakcji DOKP. Niesygnowany. Kraków, 26 kwietnia 1960 r.
View in Google Scholar
103. „Dokumentacja oględzin uszkodzeń ogrodzenia i niezabezpieczenia Dworca Gł. Tow.”. PKP w Krakowie do sprawy L.Dz. 920/61. Kraków, 7 maja 1961 r. „Dokumentacja uproszczona na kapitalny remont ogrodzenia przy ul. Murowanej w Krakowie”. PKP Oddział Budynków w Krakowie, 28 marca 1964 r.
View in Google Scholar
105. „Kosztorys robót budowlanych. Nastawnia K.T. nr 3. Przy ul. Zbożowej. Rejon Budynków Kolejowych w Krakowie”. Kraków 1955 r.; „Ekspertyza o stanie technicznym budynku byłej nastawni Kraków Towarowy…”.
View in Google Scholar
106. Prace nad budową Krakowskiego Centrum Komunikacyjnego, rozpoczęte w 1972 r. oznaczały „wyrok śmierci” dla większości obiektów zabytkowych na dworcu osobowym. Por.: „Inwentaryzacja obiektów na stacji Kraków Główny Osobowy. Skala 1:1000”. Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 67112/812/69. Kraków 1969 r.; „St. Kraków towarowy – budowa dróg dla potrzeb stacji postojowej i wagonowni. Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie”. Pracownia Centrum Komunikacyjnego, nr 72030-20k. Kraków, 24 czerwca 1974 r.
View in Google Scholar
107. „Plan sytuacyjny. Stacja: Kraków Dworzec Towarowy. Km od 67,8 do 69,8…”. Budowa toru do podstacji rozdzielczej była przedsięwzięciem jednorazowym związanym z przetransportowaniem zbyt dużych elementów konstrukcyjnych podstacji.
View in Google Scholar
108. Protokoły Południowej Dyrekcji Okręgowych Kolei Państwowych w Krakowie z 31 sierpnia 1972 r. oraz z 22 kwietnia 1981 r. Według relacji naocznych świadków zainicjowana na początku lat 70. kosztowna inwestycja została kilka lat później przerwana.
View in Google Scholar
109. „Kraków Łobzów – budowa przystanku osobowego. Zadaszenie wyjścia na peron, wiaty peronowe. Dokumentacja techniczna”. Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 74043-8B. Kraków, 25 marca 1975 r. 110 Rynkiewicz W.: Kolej w obsłudze aglomeracji krakowskiej. „Eksploatacja Kolei” 1980, nr 6 [online] [dostęp: 21 czerwca 2011 r.]. Dostępny w internecie: http://zeus.krb.com.pl/?kolej-w-obsludze-aglomeracji-krakowskiej,57. Po ponad 30 latach od narodzin tego pomysłu, sparaliżowany komunikacyjnie Kraków nadal nie doczekał się jego realizacji.
View in Google Scholar
110. „Kraków Towarowy – Rampa Łobzów. Modernizacja terenu, plac. Etap II”. Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 78072/ II/4W/568/78. Kraków, maj 1978 r.
View in Google Scholar
112. W tym czasie obsługę kolejowych przewozów towarowych już dawno pełniły znacznie większe stacje towarowe Kraków-Prokocim i Kraków-Nowa Huta.
View in Google Scholar
113. Powstało przez to ciekawe wizualnie „spiętrzenie” trzech poziomów komunikacyjnych: ulicy, kolei i tramwaju. Przejazd tramwajem po tym wiadukcie dostarcza niezapomnianego wrażenia widokowego w postaci przejazdu ponad stykiem dworca towarowego i stacji Kraków-Zachód.
View in Google Scholar
114. Kołodziej J.: Krakowskie…, s. 170. Platformy kolejowe z tramwajami odbierał z bocznicy specjalnie przysposobiony tramwaj holownik.
View in Google Scholar
115. „Kraków Gł. Towarowy. Zaplecze techniczne DZM”. Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 37071/01/02R. Kraków, 25 czerwca 1987 r.
View in Google Scholar
116. „Kraków, ul. Kamienna. Baza Odcinka Remontowo Budowlanego. Plan sytuacyjno-wysokościowy”. Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 88054-90/DIT. Kraków, styczeń 1989 r.
View in Google Scholar
117. „Plan schematyczny. Stacja Kraków Główny Towarowy. Km. 68, 683”. Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Krakowie, październik 1994 r.
View in Google Scholar
118. Aktualnie PKP PLK SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie rozpoczyna prace nad modernizacją linii kolejowej nr 133, będącej fragmentem międzynarodowego korytarza transportowego E-30.
View in Google Scholar
119. Blokada liniowa: zespół urządzeń (sygnalizatorów świetlnych) rozstawionych wzdłuż torów mających za zadanie regulację ruchu pociągów na szlaku. Wyświetlenie odpowiedniego koloru na sygnalizatorze informuje maszynistę o stopniu zajętości szlaku. Półsamoczynność oznacza, że część czynności wykonują pracownicy obsługi ruchu, a część czynności odbywa się samoczynnie przez poruszający się pojazd.
View in Google Scholar
120. „Kraków Gł. Zachodni. Stacja postojowa. Nastawnia KTA – adaptacja”. Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr. 80-04/27B. Kraków, 31 marca 1993 r.
View in Google Scholar
121. Firma powiązana z kolejami, tyle że z niemieckimi (Deutsche Bahn).
View in Google Scholar
122. Jak krótka jest ludzka pamięć: autorowi niniejszego artykułu pracownicy magazynowi zlokalizowanych tam frm mówili, że są to oryginalne napisy z czasów II wojny światowej.
View in Google Scholar
123. Tereny na tyłach tego obiektu upodobali sobie bezdomni, wznosząc kilka zaimprowizowanych „slumsów”. 124 Kluczową analizę stanu oraz potrzeb konserwatorskich dla zespołu przedstawił Waldemar Komorowski w cytowanym wyżej opracowaniu. Uwagi na temat aktualnego stanu obiektów są wynikiem wizji lokalnych prowadzanych na bieżąco przez autora niniejszego artykułu. 125 „Zagospodarowanie terenu przy nastawni KTA na okres przejściowy”. Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 802613/08N. Kraków, 13 lipca 1994 r. 126 Szacunki prowadzono na podstawie analizy planów sytuacyjnych zespołu oraz własnych wizji lokalnych.
View in Google Scholar
127. Komorowski W.: „Stacja towarowa…”, s. 51–55. Autor w 2000 r. wspomina o zachowanej jeszcze wtedy oryginalnej stolarce drzwiowej oraz okiennej.
View in Google Scholar
128. Gerber P., Urbaniak M.: Muzeum Przemysłu i Kolejnictwa na Śląsku w Jaworzynie Śląskiej – nowe formy ochrony zabytków w Polsce. W: Wrocławskie dworce…, s. 116–120.
View in Google Scholar
129. Jak tak dalej pójdzie, turysta odwiedzający Kraków odniesie wrażenie, że 80 czy 100 lat temu nie istniał tu żaden przemysł. Wszystkie obiekty postindustrialne zostaną unicestwione lub będą istnieć w mocno okaleczonej postaci. 130 „Projekt koncepcyjny Centrum Kreatywnego Spędzania Wolnego Czasu »Między Torami«”. Autorka projektu: A. Zaborska-Jagiełło. Projekt dyplomowy, Politechnika Krakowska, Wydział Architektury, Kraków 2007. Udostępniony dzięki uprzejmości autorki. 131 Projekt nie obejmuje terenu stacji Kraków Główny Zachód, będącej cały czas w bieżącym użytkowaniu PKP jako wagonownia i stacja zestawczo-postojowa. 131 Chyba że rozmowa schodzi na temat jakości usług świadczonych przez PKP. 132 W Polsce istnieje sześć muzeów (skansenów) prezentujących historię kolei. Dla porównania, w Niemczech jest ich 42.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

