Religijność Żydów krakowskich w czasie okupacji niemieckiej

Autor

  • Anna Marszałek

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.17

Abstrakt

THE RELIGIOUSNESS OF KRAKOW JEWS DURING THE GERMAN OCCUPATION

According to witnesses who survived World War II, the religious life of Kraków Jews before and during the ghetto period “remained unchanged.” Despite persecution and harassment at the hands of Nazi invaders, efforts were made to observe the Law, the Commandments, and the Sabbath and other feasts. It was already in early September 1939 when the German directive came out that ordered closing down the synagogues and handing over all liturgical instruments. As a consequence, collective prayers were arranged for in secret at private homes whenever there would have congregated a minyan. Some copies of the Torah and sacred objects were hidden away in dwellings. Clandestine classes in religious instruction were held as well. Special credit goes here to Dawid Kurzman, a housefather at the Centre for Jewish Orphans, for his unparalleled attention to educating the children in his care in the spirit of the Law and the Jewish tradition. Every approaching holiday was reminded of by the Gazeta Żydowska [Jewish Newspaper], issued with approval from occupation authorities. The paper regularly published the Weekly Jewish Calendar with information about the exact times of the beginning and the end of the Sabbath and a weekly feature on biblical topics. The situation changed with the establishment of the ghetto in March 1941, where the German policy was rather lenient for some time. Synagogues were allowed, and the Saturday was recognized as a holiday. Kosher matzoth for the Passover were brought over to the ghetto from the nearby town of Proszowice, while kosher meat was smuggled in from the village of Piaski Wielkie near Kraków. Three synagogues are known to have existed in the ghetto: the Bikur Cholim, Zucker’s, and Skawina Rabbi Symche Frankel’s. Apart from them, smaller houses of prayer and shtiebels were also set up, where people would gather on Saturdays and holidays. Particularly ceremonious and well attended were the events on the occasion of the Yom Kippur and the Rosh Hashanah in 1941, when Jewish people, allowed so by German authorities, gathered for prayers at a number of sites across the ghetto, such as the hall at the Trade Boarding School for Orphans or the floor at the Optima Factory. After the synagogues had been closed down in December 1941, collective praying was practised only in secret at private dwellings and hideouts. Ritual wedding ceremonies were also organized in secret. In the ghetto there were a few groups of extremely pious orthodox youth who would devote themselves to studying the Torah. Among them were the Matisowiczes and the Chasidim centred around the Gerer Chasidim school. The hideout of the latter society was exposed in the ghetto already after the ghetto itself had been liquidated. According to witnesses’ accounts, the members went to their death wearing Chasidic attires, all euphoric and ecstatic, convinced that their sacrifice would not be futile. After the ghetto had been liquidated in March 1943 and the handful of survivors from the Jewish community had been concentrated at the camp in Płaszów, all forms of religious life were strictly prohibited. People caught out practising religion risked death by a firing squad. Notwithstanding the circumstances, certain of the pious Jews would not refrain from praying and observe the Sabbath; some were even able to specify the dates on which there fell particular Jewish feasts and whispered the respective prayers in the holiday evenings. Rabbi Szem Klingberg from Działoszyce who said his prayers out loud and entrusted himself to God’s care right before he perished became for many an example to follow. According to various accounts, a number of pious Jews acted alike on their way to the execution site. In the evenings barracked inmates would jointly say Kaddish for their murdered fellows. The themes pertaining to religiousness prove misjudged the stereotype about the passivity and submission of the Jewish nation. It turns out that many Jews were ready to risk their own lives for the sake of obeying the Law and tradition. In the end, though, it was not observance of the Commandments that mattered most but the faith and prayer with which many managed to live through the Holocaust.

Bibliografia

1. Gross N.: Kim pan jest panie Grymek?. Kraków 1991, s. 434.
View in Google Scholar

2. Wspomnieć należy tutaj opracowania i artykuły naukowe, a wśród nich: Agatstein-Dormontowa D.: Żydzi w Krakowie w okresie okupacji niemieckiej. „Rocznik Krakowski” 1949–1957, t. 31 Kraków w latach okupacji 1939–1945. Studia i materiały, s. 183–223; Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 5. Kraków w latach 1939–1945. Kraków 2002; Kiełkowski R.: Zlikwidować na miejscu! Z dziejów okupacji hitlerowskiej w Krakowie. Kraków 1981; W Trzecią rocznicę zagłady getta w Krakowie. Red. M. Borowicz. Kraków 1946; Zimmerer K.: Zamordowany świat. Losy Żydów w Krakowie 1939–1945. Kraków 2004. Warto zaznaczyć, że ukazało się wiele wspomnień i pamiętników krakowian, którzy przeżyli Zagładę, m.in.: Bau J.: Czas zbezczeszczenia. Wspomnienia z czasów drugiej wojny światowej. Tel Aviv 1990; Bieberstein A.: Zagłada Żydów w Krakowie. Kraków 1985; Müller-Madej S.: Dziewczynka z listy Schindlera. Kraków 2001; Nelken H.: Pamiętnik z getta w Krakowie. Toronto 1987; Pankiewicz T.: Apteka w getcie krakowskim. Wyd. 2. Kraków 1982.
View in Google Scholar

3. Do takich publikacji należą wspomnienia i pamiętniki oraz opracowania, m.in.: Kubica -Danielak M.: Życie religijne w Krakowie. Czas okupacji hitlerowskiej. „Słowo Żydowskie” 2008, nr 18/19 (434/435), z 15–30 września, s. 18, 19; Makosz J.: Mordechaj Gebirtig – między wiarą a zwątpieniem. W: Holokaust a teodycea. Red. J. Diatłowicki, K. Rąb, I. Sobieraj. Kraków 2008; Skotnicki A.: Oskar Schindler w oczach uratowanych przez siebie krakowskich Żydów.Kraków2007; Zimmerer K.: Getto. W:Bednarek M. et al.: Kraków – czas okupacji 1939–1945. Kraków 2010, s. 288–331. Katalog wystawy stałej w Fabryce Emalia Oskara Schindlera, oddziale Muzeum Historycznego Miasta Krakowa (dalej cyt. MHK). Natomiast niniejszy artykuł powstał na podstawie pracy magisterskiej „Religijność Żydów krakowskich w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945”, napisanej przez autorkę pod kierunkiem prof. dr. hab. Andrzeja Chwalby w Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w 2009 r.
View in Google Scholar

4. Kubica-Danielak M.: Życie religijne w Krakowie…
View in Google Scholar

5. Ibidem, s. 18.
View in Google Scholar

6. Opinia o rzekomej bierności Żydów w czasie Zagłady, o tym, że „Żydzi szli na śmierć jak barany na rzeź” utrzymywała się przez kilka dekad po wojnie w społeczeństwie polskim i izraelskim. W społeczeństwie polskim, (w niektórych kręgach niestety nadal pokutuje) pogląd ten funkcjonował jako swego rodzaju alibi dla tych, którzy z obojętnością patrzyli na śmierć współobywateli żydowskich. Już w Polsce przedwojennej utrzymywała się stereotypowa opinia o strachliwych Żydach, nieumiejących się bić, będących z natury handlarzami, podczas gdy Polacy z natury byli żołnierzami (Ko łacz G.: Czasami trudno się bronić. Uwarunkowania postaw Żydów podczas okupacji hitlerowskiej. Warszawa 2008, s. 10). Z kolei w społeczeństwie izraelskim opinia ta utrzymywała się do końca lat 60. XX w. wśród obywateli niechętnie nastawionych do ocalonych z Zagłady, w szczególności do Żydów ortodoksyjnych, których syjoniści obarczali częściową odpowiedzialnością za skalę Holokaustu. Syjoniści walczyli przecież o utworzenie państwa żydowskiego w Palestynie, podczas gdy ortodoksi przed 1939 r. byli temu niechętni i optowali za życiem w diasporze. Po utworzeniu państwa Izrael w 1948 r. niewiele mówiło się o Holokauście, mało kto chciał słuchać ocalonych. Czczono raczej bojowników wojen o niepodległość kraju, nie mając zaś pojęcia o rozmiarach Zagłady drwiono i nawet dowcipkowano z diaspory europejskiej, która ucierpiała w Holokauście. Rabin Byron L. Sherwin pisał, że „odcinano się od tych, którym udało się przeżyć nazistowskie obozy śmierci, gdy przybywali oni do Izraela po wojnie. Nazywano ich w izraelskim slangu sabon – mydło. Takie nastawienie było klasycznym wyrazem ideologii syjonistycznej, która uważała Żydów z diaspory za fizycznie i psychicznie słabych oraz pozbawionych kręgosłupa, zasługujących na potępienie” (za: Konopko M.: Czy Żydom grozi duchowy Holokaust? [online] [dostęp: 18 czerwca 2011 r.]. Dostępny w internecie: http://niniwa2.cba.pl/religia.htm). Oskarżenie o bierność było też swego rodzaju „murem, za którym Żydzi amerykańscy i Izraelczycy bronili się przed bolesną przeszłością” (za: Tanay E.: Powstanie w getcie warszawskim: mit i rzeczywistość. [online] [dostęp: 18 czerwca 2011 r.]. Dostępny w internecie: http://www.psychoterapiaptp.pl/uploads/PT2007n2s79Tanay. pdf). Warto wspomnieć także, że pytanie o bierność Żydów, sformułowane w następujący sposób: dlaczego Żydzi podczas okupacji nie walczyli z Niemcami?, powraca nieustannie podczas polsko-żydowskich spotkań młodzieży. Zostało ono zaliczone do jednego z 50 najtrudniejszych, najbardziej drażliwych i kontrowersyjnych pytań Kołacz G.: Czasami trudno się bronić…, s. 171, 172.
View in Google Scholar

7. Omawiając kwestię religijności warto zastanowić się nad samym terminem religijność i sięgnąć do autorów, którzy zajmowali się tą tematyką. Pojęcie religijności nieodłącznie wiąże się z terminem religii, rozumianej jako system wierzeń, form, symboli i zachowań pobożnych, będących punktem odniesienia dla wierzącej jednostki. Jak uważa Włodzimierz Langauer religijność jest po porostu postawą osób wobec religii. Mircea Eliade twierdzi, iż „najwyższy cel historyka religii polega na tym, by zrozumieć i uprzystępnić innym zachowanie homo religiosus i jego uniwersum duchowe”. Homo religiosus – człowiek religijny, według Eliade, zauważa świętą przestrzeń, czas, naturę, a także uświęcenie życia. Widzi przenikające się sfery sacrum i profanum. Świat i czas nie jest dla niego homogeniczny. Sacrum przejawia się poprzez rytuały, obrzędy. Religijność traktuje się zatem jako „fakt psychiczny (przeżycia jednostki, jej wiara, modlitwa), społeczno-kulturowy (wspólnie przeżywana liturgia, kult, jego wspólnoty i instytucje religijne), a także fakt ontyczny (związek człowieka z transcendentną rzeczywistością)”. Wysocka E.: Religijność a tolerancja. Obszary zależności. Kraków 2000, s.17,
View in Google Scholar

s. 28; Langauer W.: Religijność starożytnych Greków. Warszawa 1994, s. 6.; Eliade M.: Sacrum i profanum. O istocie religijności. Warszawa 1999, s. 9, s. 133.
View in Google Scholar

8. Według spisu, przeprowadzonego w 1931 r. katolicy stanowili 73,7 proc., zaś ludność wyznania mojżeszowego 25,8 proc. Dzieje Krakowa. T. 4. Kraków w latach 1918–1939. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. M. Kraków 1997, s. 30.
View in Google Scholar

9. Na mocy rozporządzenia prezydenta RP Ignacego Mościckiego z 14 października 1927 r. został ustanowiony status prawny gminy wyznaniowej. Żydzi zamieszkujący na stałe na terenie gminy politycznej tworzyli żydowską gminę wyznaniową. Ustalono wówczas, że do jej zadań należy także organizowanie i utrzymanie rabinatu, zakładanie oraz wspierania materialne synagog, domów modlitwy, mykw, cmentarzy, czuwanie nad religijnym wychowaniem młodzieży, troska o dostarczenie ludności koszernego mięsa, popieranie i utrzymywanie zakładów religijnych, naukowych i dobroczynnych. Piech S.: W cieniu kościołów i synagog. Życie religijne międzywojennego Krakowa 1918–1939. Kraków 1999, s. 277.
View in Google Scholar

10. Rada wyznaniowa tworzyła cztery sektory: dobroczynny, religijny, szkolny i skarbowy.
View in Google Scholar

11. Piech S.: W cieniu kościołów i synagog…, s. 279–283.
View in Google Scholar

12. Ibidem, s. 275.
View in Google Scholar

13. Loc. cit.
View in Google Scholar

14. Tyloch W.: Judaizm. Warszawa 1987, s. 257. 15 Piech S.: W cieniu kościołów i synagog…, s. 293.
View in Google Scholar

16. Akavia M.: Moja winnica. Saga rodzinna w trzech częściach. Kraków 2000, s. 1.
View in Google Scholar

17. Zimmerer K.: Pełno ich nigdzie. W: Świat przed katastrofą. Żydzi krakowscy w dwudziestoleciu międzywojennym. Kraków 2007, s. 55.
View in Google Scholar

18. Jedyna obecnie czynna synagoga w Krakowie.
View in Google Scholar

19. Bet ha-midrasz (hebr. dom nauki) – jest to rodzaj synagogi czy domu modlitwy, w którym znajdowało się osobne pomieszczenie wyposażone w księgozbiór, przeznaczone do nauki i studiów talmudycznych dla mężczyzn.
View in Google Scholar

20. Minjan – zgromadzenie składające się z co najmniej10 Żydów (mężczyzn powyżej 13 roku życia), niezbędne przy głośnym czytaniu Tory i odmawianiu Kadiszu.
View in Google Scholar

21. Mitnagdim – w ten sposób określano przeciwników chasydyzmu.
View in Google Scholar

22. Piech S.: W cieniu kościołów i synagog…, s. 294–298.
View in Google Scholar

23. Naukę w chederach rozpoczynali chłopcy w wieku ok. pięciu lat. Była to szkoła podstawowa o charakterze religijnym, w której nauczano czytania po hebrajsku. Następnie niektórzy absolwenci chederów czy talmud-tory kontynuowali naukę w jesziwach – wyższych szkołach talmudycznych.
View in Google Scholar

24. W tym celu zatrudniano specjalnie nauczycieli Żydów. W okresie międzywojennym w krakowskich szkołach nauczał religii m.in. dr Ozjasz Ton, rabin synagogi Tempel (Postępowej).
View in Google Scholar

25. Piech S.: W cieniu kościołów i synagog…, s. 308–319.
View in Google Scholar

26. Ibidem, s. 322, 323.
View in Google Scholar

27. RympelM.: Słowo o Żydach krakowskich w okresie międzywojennym (1918–1939). W: Kopiec wspomnień. Oprac. W. Bodnicki. Kraków 1964, s. 557–558. Cyt. za: Piech S.: W cieniu kościołów i synagog…, s. 301. 28 Wroński T.: Kronika okupowanego Krakowa. Kraków 1973, s. 13.
View in Google Scholar

29. Ibidem, s. 20.
View in Google Scholar

30. Jak czytamy w „Gazecie Żydowskiej” z 23 lipca 1940 r.: „W drugiej połowie września 1939 r. dokonała się przemiana żydowskiej gminy wyznaniowej w gminę żydowską”. Rada Żydowska – żydowska gmina, przestała być już „wyznaniową”, cele okupanta jednoznacznie uderzały w religijny charakter tej instytucji. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej APKr), Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1940, nr 1, z 23 lipca, s. 5. 31. Do Krakowa już od jesieni 1938 r. zaczęły napływać fale uchodźców, kolejne pojawiły się po wybuchu wojny. Jednym z zadań przedwojennej żydowskiej gminy wyznaniowej było troszczenie się i wspieranie ubogich współwyznawców.
View in Google Scholar

32. Bieberstein A.: Zagłada…, s. 222.
View in Google Scholar

33. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1940, z 6 września, s. 10.
View in Google Scholar

34. W święto Jom Kippur modlitwy rozpoczynają się jeszcze przed nastaniem świtu i trwają niemalże cały dzień. Podczas tej uroczystości przewidziane są specjalne formuły modlitewne, wtedy też po cichu wyznaje się wszystkie grzechy. Święto to gromadzi w synagogach nawet mało religijnych Żydów. Często nie tyle jest ono przeżyciem religijnym, co deklaracją żydowskiej tożsamości. De Vries Mzn. S.P.: Obrzędy i symbole Żydów. Kraków 2004, s. 130–132; Solomon N.: Judaizm. Bardzo krótkie wprowadzenie. Warszawa 1997, s. 68, 69.
View in Google Scholar

35. Kiełkowski R.: Zlikwidować na miejscu!…, s. 19.
View in Google Scholar

36. Wroński T.: Kronika…, s. 61; W trzecią rocznicę…, s. 183; Relacja Tulo Schenirera w archiwum prywatnym autorki.
View in Google Scholar

37. Wroński T.: Kronika…, s. 61.
View in Google Scholar

38. Ibidem, s. 37.
View in Google Scholar

39. Tora bardzo dokładnie określa prawo kaszrutu (koszer, kaszer oznacza w porządku). Nie wszystkie zwierzęta i ptaki można spożywać (Kpł 11, Pwt 14), a te dozwolone muszą przejść przez rytualną ubojnię. Szochet otrzymuje licencję od rabina i przy użyciu specjalnego noża zarzyna zwierzęta metodą uważaną za najbardziej humanitarną. Pobożny Żyd nie wziął do ust mięsa, ani żadnego innego jedzenia, nie mając pewności, że było ono przygotowane w koszerny sposób. Solomon N.: Judaizm…, s. 96–97.
View in Google Scholar

40. Kiełkowski R.: Zlikwidować na miejscu!…, s. 22.
View in Google Scholar

41. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska”, 1940, z 8 listopada, s. 3. „Ważne dla przełożonych i członków Zarządów Żydowskich Stowarzyszeń i Domów Modlitwy: »W związku z obowiązkiem zgłoszenia władzom majątku rozwiązanych stowarzyszeń w myśl par. 8 rozp. O stowarzyszeniach w Generalnym Gubernatorstwie z 23 lipca 1940 r., Rada Żydowska w Krakowie wzywa Przełożonych, względnie członków Zarządów żydowskich stowarzyszeń i domów modlitwy, które istniały w Krakowie aż do czasu wojny, by zgłosili się bezzwłocznie do Gminy Żydowskiej (sekretariat), celem podjęcia odnośnych formularzy. Formularze te należy po wypełnieniu złożyć w sekretariacie Gminy Żydowskiej, a to w terminie dni trzech od ich podjęcia. Niewykonanie obowiązku zgłoszenia zagrożone jest w myśl powołanego rozporządzenia surową karą«”. 11 lutego 1941 r. w „Gazecie Żydowskiej” ukazało się ponaglenie dotyczące tej kwestii.
View in Google Scholar

42. Pesach (Pascha) to jedno z najważniejszych świąt żydowskiego roku liturgicznego przypadające 14–21 miesiąca nisan, a więc około chrześcijańskiej Wielkanocy. Jest to uroczystość sprawowana na pamiątkę wyzwolenia Izraela z niewoli egipskiej. Uczta sederowa przypomina o tym wydarzeniu w odpowiednich potrawach, tradycjach i czytanych fragmentach tekstu.
View in Google Scholar

43. Nelken H.: Pamiętnik…, s. 121.
View in Google Scholar

44. Piech S.: W cieniu kościołów i synagog…, s. 294–298.
View in Google Scholar

45. Chwalba A.: Dzieje Krakowa…, s. 129.
View in Google Scholar

46. APK, SMKr 432.
View in Google Scholar

47. W powyższym artykule korzystam m. in. ze źródeł wywołanych – wspomnień, relacji, listów. Serdecznie dziękuję osobom, które zdecydowały się odpowiedzieć na moje pytania i przesłać swoje wspomnienia. Dziękuję p. Tulo Schenirerowi, p. Józefowi Bosakowi, pp. Nahumowi i Geni Manorom, p. Shmuelowi Zuckowi, p. Jonaszowi Dresnerowi, p. Henrykowi Gringrasowi, p. B. Schor, a także p. Lilli Haber, która pomogła mi porozumieć się ze świadkami okresu wojennego.
View in Google Scholar

48. Relacja Józefa Bosaka w archiwum prywatnym autorki.
View in Google Scholar

49. Kiełkowski R.: Zlikwidować na miejscu!…, s. 55.
View in Google Scholar

50. Steindig J.: Dewastacja cmentarzy, bożnic i zabytków żydowskich Krakowa podczas okupacji hitlerowskiej. W: Trzecią rocznicę…, s. 186. Józef Bosak podaje, że na cmentarzu przy ul. Miodowej chowano zmarłych tylko do końca 1942 r.
View in Google Scholar

51. Informacja ta pochodzi z niepublikowanej powieści Józefa Bosaka „Zgorzały krzaki gorejące”, której kopię przekazał mi autor. W przytoczonym fragmencie tej powieści, pisanej w pierwszej osobie jako historia życia pewnej mieszkanki Krakowa, znajduje się zdanie, że uczestniczenie w pogrzebie zmarłego z rodziny wymagało uzyskania jednorazowej przepustki. Informacja o specjalnych przepustkach wydawanych na pogrzeb członka rodziny nie jest potwierdzona przez żadne inne relacje, ani dokumenty. Tałes – biała chusta z granatowymi lub czarnymi pasami i frędzlami, zakładana na głowę i ramiona przez Żydów podczas modlitwy.
View in Google Scholar

52. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1941, z 4 kwietnia, s. 3.
View in Google Scholar

53. Żydowski Instytut Historyczny (dalej ŻIH), 301/248, s. 1.
View in Google Scholar

54. Steindig J.: Dewastacja cmentarzy…, s. 188.
View in Google Scholar

55. Był to obóz pracy przymusowej, przekształcony w styczniu 1944 r. w obóz koncentracyjny.
View in Google Scholar

56. Steindig J.: Dewastacja cmentarzy…, s. 188.
View in Google Scholar

57. Amon Leopold Göth został komendantem obozu Płaszów 13 lutego 1943 r. Chwalba A.: Dzieje Krakowa…, s. 143.
View in Google Scholar

58. Interesująca jest kwestia, o której w swojej relacji wspomina Moses Goldberg: „Charakterystyczną rzeczą jest pozostawienie przez OD pomnika matki kierownika OD w getcie, Symche Spirego. Pomnik ten został na samym końcu zburzony”. ŻIH, 301/249, s. 2.
View in Google Scholar

59. Steindig J.: Dewastacja cmentarzy…, s. 188.
View in Google Scholar

60. Więźniami obozu byli nie tylko Żydzi (z Polski, Węgier, Słowacji), ale i Polacy – chrześcijanie.
View in Google Scholar

61. Poza wspomnianym krótkim okresem w czasie istnienia getta, kiedy zezwolono na ich otwarcie.
View in Google Scholar

62. Bieberstein A.: Zagłada…, s. 223.
View in Google Scholar

63. ŻIH, 301/2356, s. 2.
View in Google Scholar

64. Urodzony w Krakowie w 1919 r. w żydowskiej rodzinie. w czasie wojny ukrywał się na „aryjskich” papierach jako Franciszek Grymek w Krakowie, a potem w Warszawie. Wyemigrował do Izraela. Tam zasłynął jako scenarzysta, reżyser, krytyk flmowy, poeta, pisarz i tłumacz. Zmarł w Tel Awiwie w 2005 r. w wieku 85 lat.
View in Google Scholar

65. ŻIH; 301/424, Relacja Natana Grossa. 66 Relacja pisana Tulo Schenirera w archiwum prywatnym autorki.
View in Google Scholar

67. Ibidem.
View in Google Scholar

68. Rabin Symche Frankel, uważany za rabina Podgórza, był dziadkiem rabina Izraela Laua, późniejszego naczelnego rabina Izraela. Relacja Tulo Schenirera…
View in Google Scholar

69. Sztibł to dom modlitwy chasydów, urządzony zwykle w małych budynkach, pokojach czy wynajętych pomieszczeniach mieszkalnych.
View in Google Scholar

70. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

71. Ibidem.
View in Google Scholar

72. Bieberstein A.: Zagłada…, s. 223.
View in Google Scholar

73. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

74. Kadisz – specjalna formuła modlitwy odprawiana za zmarłych. Jej odmawianie wymaga obecności minjanu.
View in Google Scholar

75. Ligocka R.: Dziewczynka w czerwonym płaszczyku. Kraków 2001, s. 18.
View in Google Scholar

76. ŻOB – Żydowska Organizacja Bojowa powstała w Krakowie z połączenia młodzieżowych organizacji syjonistycznych: Akiwa, Dror i Ha-szomer Ha-cair. 22 grudnia 1942 r. bojownicy ŻOB-u zorganizowali spektakularny zamach na kawiarnię Cyganeria, zabijając ok. 10 niemieckich oficerów. W jej szeregach działali m.in.: Dolek Liebeskind, Gusta i Szymon Draengerowie, Abraham Laban Leibowicz.
View in Google Scholar

77. Liebeskindowie mieszkali wówczas przy ul. Wieczystej.
View in Google Scholar

78. Nigun – rodzaj żydowskiego melodyjnego śpiewu grupowego bez użycia słów.
View in Google Scholar

79. ŻIH, 301/424, s. 4.
View in Google Scholar

80. Akavia M.: Jesień młodości. Oświęcim 1996, s. 25.
View in Google Scholar

81. W czerwcu oraz w październiku 1942 r. odbyły się dwie wielkie akcje deportacji ludności z getta do obozu zagłady w Bełżcu. Podczas pierwszej wysiedlono ponad 5 tysięcy osób, podczas drugiej ponad 7 tysięcy, a 600 zastrzelono na miejscu. W tych dniach na ulicach getta krakowskiego działy się okrutne, przerażające sceny. Niemcy rozstrzeliwali dzieci, starców, chorych.
View in Google Scholar

82. Müller-Madej S.: Dziewczynka…, s. 126, s. 189.
View in Google Scholar

83. Relacja Tulo Schenirera…
View in Google Scholar

84. USC Shoah Foundation, nr 46794, wywiad z Henrykiem Czubajem przeprowadzony przez Irenę Kowalik, Kraków, 21 maja 1998 r.
View in Google Scholar

85. Bieberstein A.: Zagłada…, s. 224.
View in Google Scholar

86. Mariańska M., Mariański M.: Wśród przyjaciół i wrogów. Poza gettem w okupowanym Krakowie. Kraków 1988, s. 113.
View in Google Scholar

87. Relacje Józefa Bosaka i Marka Bosaka w archiwum prywatnym autorki.
View in Google Scholar

88. Relacja Tulo Schenirera… W okresie okupacji na krakowskim Zabłociu, przy ul. Lipowej 4 znajdowała się Fabryka Naczyń Emaliowanych Oskara Schindlera, który zatrudniał w niej głównie pracowników żydowskich. Po utworzeniu obozu Płaszów fabryka stała się jego podobozem, pracownicy zostali skoszarowani w barakach na terenie zakładu. W 1944 r., gdy Niemcy przystąpili do likwidacji obozów, Schindler wystarał się o pozwolenie na ewakuację fabryki do Brünnlitz w czeskich Sudetach.
View in Google Scholar

89. Pemper M.: Prawdziwa historia listy Schindlera. Warszawa 2006, s.209.
View in Google Scholar

90. Akavia M.: Jesień…, s. 156.
View in Google Scholar

91. Müller-Madej S.: Dziewczynka…, s. 126.
View in Google Scholar

92. Ibidem, s. 135.
View in Google Scholar

93. Posty były ofcjalnie zabronione, ze względu na to, że Niemcy uważali je za przejaw buntu. Przeto częstokroć informację o planowanym poście podawano w bożnicy, a potem z ust do ust kolejnym Żydom. Lewertow J.: Z życia religijnego Żydów w Krakowie w okresie okupacji. W: W trzecią rocznicę…, s. 85.
View in Google Scholar

94. „Gazeta Żydowska” była oficjalną gazetą wszystkich gett w Generalnym Gubernatorstwie. Wydawano ją w Krakowie, dwa razy w tygodniu od lipca 1940 r. do sierpnia 1942 r. za zezwoleniem władz okupacyjnych. Jej redaktorem był Żyd niemieckiego pochodzenia, dr Fritz Seifert. Oprócz obowiązkowego materiału propagandowego, komunikatów i rozporządzeń, zawierała także wiele cennych, interesujących informacji. Wydawanie „Gazety Żydowskiej”, szczególnie w okresie istnienia getta, miało niejako uśpić czujność mieszkańców dzielnicy zamkniętej, stworzyć pozory normalności.
View in Google Scholar

95. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska”, 1940, z 3 września s. 4.
View in Google Scholar

96. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1940, z 10 września, s. 4.
View in Google Scholar

97. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1940, z 27 września, s. 4; z 1 października, s. 4; 2 października, s. 1, 5, 6; z 11 października, s. 7, 8.
View in Google Scholar

98. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1940, z 11 października, s. 3.
View in Google Scholar

99. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1941, z 25 sierpnia, s. 4.
View in Google Scholar

100. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1941, z 8 września, s. 2.
View in Google Scholar

101. Nusach sfard – nazwa stylu nabożeństw, modlitw, obrzędów stosowanych przez chasydów według rytuału sefardyjskiego, przy zastosowaniu niektórych cech aszkenazyjskich, m.in. melodii w śpiewach. 102 APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1941, z 12 września, s. 5; z 17 września, s. 2.
View in Google Scholar

103. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1941, z 17 września, s. 4.
View in Google Scholar

104. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1941, z 30 września, s. 2.
View in Google Scholar

105. Nelken H.: Pamiętnik…, s. 233.
View in Google Scholar

106. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1942, z 30 sierpnia, s. 1.
View in Google Scholar

107. Nelken H.: Pamiętnik…, s. 234.
View in Google Scholar

108. Żydzi posługują się kalendarzem księżycowym. Nowy rok przypada w okolicach równonocy jesiennej. Święta żydowskie są więc ruchome względem kalendarza gregoriańskiego, a ich początki można obliczyć w zależności od faz księżyca w poszczególnych miesiącach i porach roku.
View in Google Scholar

109. Relacja Jonasza Dresnera w archiwum prywatnym autorki.
View in Google Scholar

110. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1940, z 21 października, s. 4.
View in Google Scholar

111. ŻIH, 301/424, s. 4. 112 Bieberstein A.: Zagłada…, s. 211, 212.
View in Google Scholar

113. Chleb bez zakwasu jest spożywany przez Żydów w czasie ośmiodniowych Świąt Peasch na pamiątkę „chleba, który nie miał czasu fermentować”, gdy zostali wyprowadzeni z Egiptu.
View in Google Scholar

114. Bosak J.: „Zgorzały…”. Natomiast Schmuel Zuck wspomina, iż święto Pesach obchodzono z narażeniem życia, zaś koszernych mac nie było. Być może relacja ta dotyczy późniejszego okresu, gdyż o przydziale mac w kontekście ŻSS, wspomniane jest także w: „Gazecie Żydowskiej” 1940, z 23 lipca, s. 4; Relacja Schmuela Zucka w archiwum prywatnym autorki.
View in Google Scholar

115. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

116. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1941, z 21 marca, 1 i 4 kwietnia.
View in Google Scholar

117. Nelken H.: Pamiętnik…, s. 208.
View in Google Scholar

118. Ibidem, s. 121.
View in Google Scholar

119. Bannet F.: Ostatni pochód. W: W trzecią rocznicę…, s. 72. Zgodnie z tradycją podczas święta Pesach Żydzi składają sobie życzenia „w przyszłym roku z Jerozolimie” wyrażając tym pragnienie, aby kolejne święta Pesach oraz resztę życia spędzić w Jerozolimie, a tym samym, by odzyskać Jerozolimę i utworzyć tam państwo żydowskie.
View in Google Scholar

120. Relacja Tulo Schenirera…
View in Google Scholar

121. Lewertow J.: Z życia religijnego Żydów…, s. 85.
View in Google Scholar

122. ŻIH, 302/197, s. 53.
View in Google Scholar

123. ŻIH, 301/424, s. 3.
View in Google Scholar

124. Akavia M.: Jesień…, s. 58, 59.
View in Google Scholar

125. Getto w Krakowie – apteka mgra Tadeusza Pankiewicza. W: Wydarzenia i miejsca pamięci narodowej w Podgórzu. Materiały IV Sesji Podgórskiej. Kraków 2003, s. 56.
View in Google Scholar

126. Zimmerer K.: Zamordowany świat…, s. 90.
View in Google Scholar

127. Relacja Jonasza Dresnera…
View in Google Scholar

128. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

129. Zgodnie z tradycją żydowską ważne było, aby szabat zacząć punktualnie o zachodzie słońca. Kolację rozpoczynało zapalenie świec szabasowych przez panią domu. Po rozpoczęciu szabatu czynności rozpalania ognia nie można już wykonywać, dlatego tak istotna była wiedza, o której godzinie zachodzi słońce.
View in Google Scholar

130. „Gazeta Żydowska” 1940, z 2 sierpnia, s. 4.
View in Google Scholar

131. Ibidem.
View in Google Scholar

132. Kwitle – spolszczona forma słowa kwitełech, pochodzącego z języka jidysz, oznacza karteczki zostawiane na grobach sławnych, bogobojnych cadyków, z prośbą o wysłuchanie modlitwy przez ich wstawiennictwo.
View in Google Scholar

133. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1941, z 20 maja, s. 4.
View in Google Scholar

134. Pankiewicz T.: Apteka…, s. 26, 27.
View in Google Scholar

135. Bar micwa (dosł. Syn przykazania) – uroczystość żydowska, podczas której 13-letni chłopiec staje się pełnoletni. Wtedy to w synagodze po raz pierwszy odczytuje na głos Torę. Od tego czasu jest odpowiedzialny przed Bogiem za swoje czyny.
View in Google Scholar

136. Relacja Jonasza Dresnera…
View in Google Scholar

137. Relacja Henryka Gringasa w archiwum prywatnym autorki.
View in Google Scholar

138. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1940, z 17 września, s. 7.
View in Google Scholar

139. Pankiewicz T.: Apteka…, s. 59.
View in Google Scholar

140. Ibidem, s. 182.
View in Google Scholar

141. Nelken H.: Pamiętnik…, s. 235.
View in Google Scholar

142. Pankiewicz T.: Apteka…, s. 289.
View in Google Scholar

143. Odemanami potocznie nazywano członków Żydowskiej Służby Porządkowej (Jüdischer Ordnungsdienst), działającej w getcie na usługach niemieckich. Do zadań odemanów należało pilnowanie porządku, wypełnianie rozkazów Niemców, a więc branie udziału w łapankach, rewizjach, deportacjach, likwidacji gett, a później ich oczyszczaniu (czyli szukaniu wszystkich ukrywających się zbiegłych Żydów, których następnie rozstrzeliwano). Kierownikiem krakowskiej OD był Symche Spira. Mimo obietnic okupanta wszyscy członkowie OD zostali rozstrzelani w obozie Płaszów wkrótce po likwidacji krakowskiego getta.
View in Google Scholar

144. Ligocka R.: Dziewczynka…, s. 131.
View in Google Scholar

145. Bau J.: Czas zbezczeszczenia…, s. 19.
View in Google Scholar

146. Ibidem, s. 142, 143.
View in Google Scholar

147. Bieberstein A.: Zagłada…, s. 223.
View in Google Scholar

148. Na Piaskach Wielkich istniała nielegalna ubojnia bydła, skąd dostarczano mięsa dla ludności żydowskiej w getcie. Zajmowali się tym: Julian Czort, Adam Wajda (zastrzeleni przy próbie ucieczki w Niepołomicach w styczniu 1944 r.), Augustyn Lasoń, Stanisław Chlipała, Józef Żurek, Józef Biernat. Ten ostatni został aresztowany w styczniu 1944 r. w Niepołomicach, a następnie osadzony w więzieniu w Bochni, później na Montelupich, rozstrzelany wiosną 1944 r. za „sabotaż gospodarczy”. Po mięso do ubojni przychodzili też Cecylia i Tadeusz Pawlakowie, którzy ukrywali trzech Żydów, za co zostali odznaczeni medalem „Sprawiedliwych wśród Narodów Świata”. Informacje pochodzą z dokumentów zgromadzonych przez MHK.
View in Google Scholar

149. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

150. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1940, 26 lipca, s. 8.
View in Google Scholar

151. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1940, z 6 sierpnia, s. 8.
View in Google Scholar

152. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1941, z 7 lutego, s. 4.
View in Google Scholar

153. Akavia M.: Jesień…, s. 159.
View in Google Scholar

154. Filakterie (teflin) – niewielkie skórzane pudełeczka zawierające spisane odpowiednie fragmenty Tory. Za pomocą skórzanych pasków przywiązuje się je na czoło oraz lewe przedramię podczas modlitwy porannej.
View in Google Scholar

155. Micwa (hebr. przykazanie) – obowiązek. Prawo halachiczne wymienia 613 micwot, które ma zachowywać każdy dorosły Żyd.
View in Google Scholar

156. ŻIH, 301/2356, Relacja Izraela Kaisera, s. 2, 3: „Niemcy stojący obok auta, ujrzawszy Żyda, zatrzymali go i zapytali, jakie zawiniątko ma pod chałatem. Wyjął je i okazało się, że był to tałes. Zapytali, co to jest. Tymczasem zebrała się gawiedź uliczna, która wśród śmiechów objaśniła, że to służy do modlitwy. Niemcy kazali Żydowi włożyć na głowę tałes, tańczyć dookoła auta, a potem wleźć pod auto”.
View in Google Scholar

157. SC Shoah Foundation, nr 9841, wywiad z Heleną Hirsh przeprowadzony przez Miriam Tau, Tel Awiw, 25 stycznia 1996 r.
View in Google Scholar

158. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

159. ŻIH, 301/1928, s. 4.
View in Google Scholar

160. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1940, z 23 lipca, s. 6.
View in Google Scholar

161. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1940, z 17 września, s. 3.
View in Google Scholar

162. Bieberstein A.: Zagłada…, s. 211, 212.
View in Google Scholar

163. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1940, z 6 grudnia, s. 3.
View in Google Scholar

164. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1940, z 24 grudnia, s. 3.
View in Google Scholar

165. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1941, z 14 i 28 stycznia, s. 3, 7.
View in Google Scholar

166. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1941, z 14 stycznia, s. 3.
View in Google Scholar

167. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1941, z 21 marca, s. 2.
View in Google Scholar

168. ŻIH, 302/8, s. 8, 9.
View in Google Scholar

169. ŻIH, 301/448, s. 16.
View in Google Scholar

170. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1941, z 20 czerwca, s. 4.
View in Google Scholar

171. ŻIH, 301/2338, s. 2.
View in Google Scholar

172. Bieberstein A.: Zagłada…, s. 223.
View in Google Scholar

173. Ibidem, s. 223.
View in Google Scholar

174. Ibidem, s. 224.
View in Google Scholar

175. Lewertow J.: Z życia religijnego Żydów…, s. 86, 87.
View in Google Scholar

176. Getto krakowskie [online] [dostęp: 22 stycznia 2011 r.]. Dostępny w internecie: http://zachor.michlalah.edu/inquiry/arch. asp?num=68&mesT=2&month=15&sortT=1.
View in Google Scholar

177. APKr, Prasa 27, „Gazeta Żydowska” 1940, z 23 lipca, s. 3.
View in Google Scholar

178. Ibidem, „Gazeta Żydowska” 1940, z 13 września, s. 1.
View in Google Scholar

179. Relacja Geni Manor w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.
View in Google Scholar

180. Steindig J.: Dewastacja cmentarzy…, s. 184.
View in Google Scholar

181. Ibidem, s. 187, 189.
View in Google Scholar

182. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

183. Ibidem.
View in Google Scholar

184. ŻIH 301/31.
View in Google Scholar

185. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

186. Nr inw. MHK 793/VII.
View in Google Scholar

187. Bau J.: Czas zbezczeszczenia…, s. 19.
View in Google Scholar

188. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

189. Relacja Tulo Schenirera…
View in Google Scholar

190. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

191. Ibidem.
View in Google Scholar

192. Ibidem.
View in Google Scholar

193. Bieberstein A.: Zagłada…, s. 224.
View in Google Scholar

194. Pemper M.: Prawdziwa historia…, s. 211, 212.
View in Google Scholar

195. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

196. Ibidem.
View in Google Scholar

197. Kiełkowski R.: Zlikwidować na miejscu!…, s. 39, 40.
View in Google Scholar

198. Bosak J.: „Zgorzały…”.
View in Google Scholar

199. ŻIH, 301/424, s. 3.
View in Google Scholar

200. Gross N.: Żydowski bard: gawęda o życiu i twórczości Mordechaja Gebirtiga. Kraków 2000, s. 196.
View in Google Scholar

201. Makosz J.: Mordechaj Gebirtig…
View in Google Scholar

202. Gross N.: Żydowski bard…, s. 204.
View in Google Scholar

203. Przykazanie al kidusz Haszem odnosi się do uświęcenia Imienia Boga, pochodzi z Księgi Kapłańskiej (Kpł 22, 32). Komentatorzy twierdzą, że chodzi tu o poświęcenie życia, w celu uniknięcia trzech najcięższych grzechów: bałwochwalstwa, morderstwa i cudzołóstwa. Natomiast Raszi tłumacz, iż chodzi o poświęcenie życia, wiedząc, że się na pewno umrze. Za: Paziński P.: Kidusz Haszem i Kidusz Hachaim. „Midrasz” [online] 2003 [dostęp: 25 stycznia 2011 r.]. Dostępny w internecie: http://www.midrasz.home.pl/2003/kwi/kwi03_01.html.
View in Google Scholar

204. Bieberstein A.: Zagłada…, s. 223.
View in Google Scholar

205. Ibidem, s. 224. 206 Bosak J.: „Zgorzały…”. 207 Relacja Jonasza Dresnera… 208 Paziński P.: Kidusz…
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

03.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Religijność Żydów krakowskich w czasie okupacji niemieckiej. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 29, 363-382. https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.17