Znaki ofiary, tęsknoty i cierpliwości w cierpieniu. Biżuteria żałoby narodowej i powstania styczniowego w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

Autor

  • Danuta Radwan

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.03

Abstrakt

THE TOKENS OF SACRIFICE, LONGING, AND PATIENCE IN SUFFERING. THE JEWELLERY FROM THE PERIOD OF NATIONAL MOURNING AND THE JANUARY UPRISING IN THE COLLECTION OF THE HISTORICAL MUSEUM OF THE CITY OF KRAKOW

The 150th anniversary of the January Uprising, which  falls in 2013, has encouraged interest in the mementoes  of that most fateful and disastrous of all bids for independence  in partitioned Poland. The Historical Museum  of the City of Krakow has gathered an ample collection of  keepsakes connected with the insurrection of 1863–1864.  These items refer to the period that directly preceded the  outbreak of the uprising as well as to the events that took  place during and in the aftermath of the insurgence.  Particularly noteworthy of these items are the pieces  of patriotic jewellery, the most personal and meaningful  carriers of the Polish nation’s feelings and aspirations to  independence. It has become customary to use a special  nomenclature when discussing the jewellery in question;  the term “national mourning jewellery” has been applied  in reference to the jewellery from the period preceding the  outbreak of the uprising of 1863–1864, “January Uprising  jewellery” when speaking about the jewellery from the  time of the uprising, and “national jewellery” in reference  to the jewellery from the period following the uprising.  The period from 1861 to 1862 saw an upsurge of patriotic  feeling, manifested during numerous rallies held in  connection with Masses for the homeland, the national heroes  and martyrs, and the anniversaries of historic events.  The demonstrations of 25 and 27 February and 8 April  1861 were commemorated by means of patriotic jewellery.  Bloodily suppressed rallies, extensive arrests and deportations  resulted in the pronouncement of general mourning  as of 3 March 1861.  The growing demand for patriotic jewellery triggered its  snowballing production. The jewellery was manufactured  in Warsaw, Krakow, Poznań, Lwow, as well as beyond the  boundaries of partitioned Poland, in Vienna, Berlin and  Paris. Ready-made products were also imported from abroad  and adorned with patriotic decorations in Polish shops. The  pieces of national mourning jewellery bore national emblems  supplemented with religious symbols which basically  conveyed the idea of devotion to God and the homeland.  Most of them featured the Polish Eagle, either alone or in  combination with the Lithuanian Pursuer (Vytis) in referen ce to the November Uprising.   

Bibliografia

1. Jan Voysym Antoniewicz, mianowany w listopadzie 1863 r. przez władze powstańcze komendantem miasta Krakowa. Tuż po wyborze aresztowany przez Austriaków i uwięziony na Wawelu.
View in Google Scholar

2. Artur Zawisza (1808–1833), działacz niepodległościowy, uczestnik powstania 1830–1831, stracony za udział w wyprawie partyzanckiej z Galicji do Królestwa Polskiego.
View in Google Scholar

3. Szymon Konarski (1806–1839), uczestnik powstania listopadowego, stracony za działalność niepodległościową w Wilnie.
View in Google Scholar

4. W czasie manifestacji polegli: Filip Adamkiewicz, czeladnik krawiecki; Michał Arcichiewicz, uczeń gimnazjum realnego; Karol Brendel, robotnik; Marceli Karczewski, ziemianin; Zdzisław Rutkowski, ziemianin. Poległych pochowano w mogile zbiorowej na cmentarzu Powązkowskim 2 marca 1861 r. Na pogrzeb przybyły liczne delegacje z Krakowskiego i Poznańskiego. Pogrzeb zakończył się manifestacją patriotyczną.
View in Google Scholar

5. Ksawery Stobnicki (1821–1861), uczestnik spisku ks. Piotra Ściegiennego w latach 1842–1844, sybirak.
View in Google Scholar

6. Aleksander Wielopolski (1803–1877), polityk konserwatywny, przeciwnik ideologii powstańczej. Od czerwca 1862 r. naczelnik rządu cywilnego w Królestwie Polskim, inicjator branki.
View in Google Scholar

7. Mikołaj Berg (1823–1884), rosyjski poeta, pisarz, dziennikarz, tłumacz i historyk. Autor Zapisków o polskich spiskach i powstaniach. Cz. 1–10. Warszawa 1906 oraz Zapisków o powstaniu polskiem 1863 i 1864 roku i poprzedzającej powstanie epoce demonstracyi do 1856 r. T. 1–3. T. 1. Kraków 1898, s. 179.
View in Google Scholar

8. Antoni Fijałkowski (1778–1861), teolog, działacz polityczny. W latach 1857–1861 pełnił funkcję arcybiskupa metropolity warszawskiego. Jego pogrzeb w październiku 1861 r. był manifestacją polityczną.
View in Google Scholar

9. Berg M.: Zapiski o powstaniu polskiem… T. 1, s. 179.
View in Google Scholar

10. Zakaz noszenia stroju polskiego wprowadził namiestnik Królestwa Polskiego Nikołaj Suchozanet po incydencie, jaki miał miejsce w związku z mszą żałobną w intencji Joachima Lelewela w kościele Świętego Krzyża w Warszawie 10 czerwca 1861 r. Na uroczystość przybył obywatel z Płocka Garliński w kontuszu, żupanie i konfederatce, wzbudzając swoim ubiorem powszechny aplauz. Po tym incydencie ożyła tradycja noszenia stroju i nakryć głowy „kroju polskiego”.
View in Google Scholar

11. Walery Przyborowski pseud. Zygmunt Lucjan Sulima (1845–1913), pisarz, uczestnik powstania styczniowego. Autor prac historycznych dotyczących powstania styczniowego i powieści historyczno- przygodowych dla młodzieży.
View in Google Scholar

12. Przyborowski W.: Historya dwóch lat 1861–1862. Cz. 1. Rok 1861. T. 2. Styczeń– maj. Kraków 1893, s. 16, 17; Cz. 2. Rok 1862. T. 5. Lipiec – grudzień. Kraków 1896.
View in Google Scholar

13. W późniejszym okresie wizerunek złamanego krzyża w biżuterii patriotycznej już się nie pojawiał.
View in Google Scholar

14. Kieniewiczowa G.: Pamiątki powstań narodowych w zbiorach Muzeum Historycznego m. st. Warszawy. Warszawa 1988, s. 68. W części katalogowej artykułu cyt. Kieniewiczowa.
View in Google Scholar

15. Herb trójpolowy został ustanowiony 18 stycznia 1863 r. jako godło przyszłego Rządu Narodowego. W maju stał się obowiązujący.
View in Google Scholar

16. Adrian Baraniecki (1828–1891), lekarz, organizator Kursu dla Kobiet, inicjator Muzeum Techniczno-Przemysłowego. W czasie powstania styczniowego członek organizacji „białych” na Podolu.
View in Google Scholar

17. W katalogu Grażyny Kieniewiczowej podana jest pełna bibliografia dotycząca wymienionych obiektów.
View in Google Scholar

18. Pierścionek został ofiarowany Muzeum Historycznemu Miasta Krakowa działającemu w ramach Archiwum Aktów Dawnych.
View in Google Scholar

19. Polska biżuteria patriotyczna. Katalog wystawy. Muzeum Niepodległości w Warszawie, maj – sierpień 2011/ Polish patriotic jewelry: exhibition catalogue: Museum of Independence in Warsaw, May – August 2011. Oprac., teksty, wybór il. K. Duda, P. Bezak. Warszawa 2011, s. 20.
View in Google Scholar

20. Klamra została ofiarowana Muzeum Historycznemu Miasta Krakowa działającemu w ramach Archiwum Aktów Dawnych.
View in Google Scholar

21. Szczublewski J. Modrzejewska. Życie w odsłonach. Warszawa 2009, s. 80.
View in Google Scholar

22. Ze względu na różnorodność uroczystości i noszonej wtedy biżuterii, jak również z powodu odwołania do emblematów, symboli i dewiz używanych w okresie, którego dotyczyła rocznica, najsłuszniej nazywać ją biżuterią narodową.
View in Google Scholar

23. Wacław Głowacki (1828–1914), krakowski złotnik, rytownik i wydawca medali upamiętniających ważne rocznice lub wydarzenia współczesne.
View in Google Scholar

24. Zinkiewicz-Ryndziewicz A.: Biżuteria patriotyczna. Wystawa polskiej biżuterii patriotycznej i sztanc z których była bita. Kazimierz Dolny [2007]. Katalog wystawy w Muzeum Sztuki Złotniczej, oddziale Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym, Dzwonnica, 19 sierpnia – 2 grudnia 2007 r.
View in Google Scholar

25. Agaton Giller (1831–1887), dziennikarz, konspirator, członek Rządu Narodowego w powstaniu styczniowym.
View in Google Scholar

26. Kantor R.: Kraków wielka scena narodowa teatru. W: Klejnoty i sekrety Krakowa. Teksty z antropologii miasta. Red R. Godula. Kraków 1994, s. 37.
View in Google Scholar

27. Eugeniusz Marian Unger, rytownik, właściciel zakładu grawerskiego we Lwowie.
View in Google Scholar

28. W katalogu Małgorzaty Dubrowskiej podana jest pełna bibliografia dotycząca danych obiektów, zob. Dubrowska M: Pamiątki I wojny światowej w Muzeum Historycznym m. st. Warszawy. Zbiór Krzysztofa Klingera. Warszawa 1994. Dalej w tekście cyt. Dubrowska.
View in Google Scholar

29. Henryk Waldyn, grawer, cyzeler w Krakowie.
View in Google Scholar

30. W zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie znajduje się pięć odznak Stowarzyszenia Weteranów 1863–1864. Odznaka przyznana Franciszkowi Kasperowiczowi w 1916 r. (nr inw. MWP 51149) w odróżnieniu od pozostałych posiada tłoczoną, pełną koronę i łańcuch. Na odznace przyznanej Stanisławowi Szykowi, na nakrętce od gwintu, umieszczona jest informacja o warszawskim zakładzie grawerskim, w którym została wykonana: „Bronisław Szulecki Krakowskie Przedmieście 21” (nr inw. MWP 4179). Odznaka ta posiada już ażurową koronę i łańcuch, podobnie jak odznaka przyznana Andrzejowi Jakóbkiewiczowi (1843–1924) ze zbiorów Muzeum Historycznego m. st. Warszawy (nr inw. 15987). Można, więc przypuszczać, że odznaki wykonywane były przez różne zakłady grawerskie. Odznakę Towarzystwa Weteranów 1863–1864, zgodnie z ustawą sejmową z 22 sierpnia 1919 r., otrzymywali uczestnicy insurekcji styczniowej wraz z nadaniem stopnia oficerskiego i przyznaniem renty. Informacje dotyczące odznak uzyskane od opiekunów zbiorów: Ewy Wartalskiej z Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie i Małgorzaty Dubrowskiej z Muzeum Historycznego m. st. Warszawy.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

16.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Radwan, D. (2026). Znaki ofiary, tęsknoty i cierpliwości w cierpieniu. Biżuteria żałoby narodowej i powstania styczniowego w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 31, 53-66. https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.03