Zakuwana Polska. Rok 1863 Jana Matejki na tle polskich i obcych przedstawień ojczyzny w powstaniu styczniowym

Autor

  • Anna Myślińska

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.04

Abstrakt

POLAND ENCHAINED, 1863 BY JAN MATEJKO AS COMPARED TO OTHER POLISH AND FOREIGN DEPICTIONS OF THE COUNTRY DURING THE JANUARY UPRISING

Launched to revolt against the Russian Empire, the January  Uprising of 1863–1864 has been the most extensive of  all Polish insurrections to date. It encompassed the territory  of the Russian partition, namely the Kingdom of Poland, and  lands acquired by the partitioning power, namely Lithuania,  Belarus, and part of Ukraine. The rising won general support  of foreign states, but none of the contemporary superpowers  decided to confront Russia by coming to the insurgents’ help.  The most exhaustive representations of the January  Uprising preserved in the collective memory of the Polish  nation include two series of drawings by Artur Grottger, Polonia  (1863) and Lithuania (1864–1866), and Jan Matejko’s  painting Poland Enchained, 1863 (1864). In his series Polonia,  Grottger depicted the Polish nation with its culture, customs and creed destroyed by Russian invaders. On the  plates of Lithuania the painter told the story of a heroic  insurrectionist, which was also the story of tragic battles,  death, and deportations to Siberia. Matejko’s unfinished  painting Poland Enchained, 1863 features Ruthenia (Rus),  Polonia (Poland) and Lithuania being murdered by Russian  soldiers. It is a very serious work that conveys a tragic and  solemn message. The subject matter of the January Uprising  was also taken up by other Polish painters, such as Maksymilian  Gierymski, Antoni Piotrkowski, Ludomir Benedyktowicz,  Tadeusz Ajdukiewicz and Antoni Kozakiewicz.  The Polish cause resounded throughout progressive Europe.  Words of support for the insurgents came from Giuseppe  Mazzini, Giuseppe Garibaldi (who appealed to the  people of Europe, “Do not abandon Poland”), Victor Hugo,  Lajos Kossuth, Alexander Herzen, Nikolay Ogarev, and Karl  Marx and Friedrich Engels. Volunteers set off from different  corners of Europe to help the insurrectionists in the name of  freedom for every nation and every man.  The news of the uprising in Poland would not have  spread on such a scale had it not been for the foreign press,  especially in England, Germany, Italy, Denmark and Sweden,  which featured comments on the current events illustrated  with truthful wood engravings and lithographs.  Draughtsmen from abroad were travelling to the frontline  to produce situational sketches, which were later reproduced  by block-cutters. Good use was also made of sketches  made by undercover correspondents, most of whom came  from among the Poles. Portraits were basically patterned  after photographs.  Most of the pictures from the January Uprising were  published in the French periodicals, such as L’Illustration.  Journal Universel, Le Charivari, Le Monde Illustre, L’Univers  Illustre, Galerie des Hommes Illustres and L’Universel. Illustrations  Contemporaines. The pictures were also featured in the  press in England (The Illustrated London News, Illustrated  Times and Punch), Germany (Illustrirte Zeitung and Die  Illustrirte Welt), Sweden (Illustrerad Tidning), Denmark (Illustrered  Tidende and Illustreret Folkeblad) and Italy (Museo  di Famiglia).  Battles, marches and insurrectionist types were the  prevalent motifs in the depictions published abroad; lofty  one-off compositions, similar in style to the art of Artur  Grottger, were produced as well. The publishers of French  periodicals collaborated with well-known Polish artists,  such as Juliusz Kossak, Michał Elwiro Andriolli, or Leon  Kapliński. 

Bibliografia

1 .Grabiec J. [Dąbrowski J.]: Rok 1863. Poznań 1913; Śliwiński A.: Powstanie styczniowe. Lwów 1938; Kieniewi c z S.: Powstanie styczniowe. Warszawa 1972; Strumph Wojtkiewicz S.: Powstanie styczniowe. Warszawa 1973; Kieniewicz S.: Powstanie styczniowe. Dzieje narodu i państwa polskiego. Red. J. Buszko, A. Garlicki. T. 3. Warszawa 1987; Powstanie Styczniowe 1863–1864. Wrzenie, bój. Europa, wizje. Red. S. Kalembka. Warszawa 1990. Przedmowa S. Kieniewicz; Kieniewicz S., Zahorski A., Zajewski W.: Trzy powstania narodowe. Warszawa 1992; Caban W.: Z dziejów powstania styczniowego w rejonie Gór Świętokrzyskich. Warszawa–Kraków 1989; idem: Powstanie styczniowe. Polacy i Rosjanie w XIX wieku. Wybór studiów z okazji czterdziestolecia pracy naukowej i 65. rocznicy urodzin. Red. L. Michalska-Bracha, S. Wiech, J. Legieć. Kielce 2011; Kalwat W.: Kampania Langiewicza 1863.Warszawa 2012 i inne.
View in Google Scholar

2. Na temat udziału obcokrajowców w powstaniu styczniowym: Przedpełski M.: Włosi w powstaniu styczniowym. „Notatki Płockie” 1976, nr 4, s. 26–38; Gach P.P.: Francuzi w powstaniu styczniowym. W: Polskie powstania narodowe na tle przemian europejskich w XIX wieku. Red. A. Barańska, W. Matwiejczyk, J. Ziółek. Lublin 2001, s. 167–179 i inne.
View in Google Scholar

3. Komornicki S.S.: Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Wybór celniejszych zabytków sztuki od starożytności po wiek XIX. Kraków 1929, s. 18, kat. 34, il. 134.
View in Google Scholar

4. Bibliografia obrazu Zakuwana Polska. Rok 1863 (1864): Mycielski J.: Galerya obrazów ks. Czartoryskich, „Przegląd Polski” 1893, R. 28, z. 4, s. 65; [Ochenkowski H.]: Galeria obrazów. Katalog tymczasowy. Kraków 1914, kat. 107; Komornicki S.S.: Muzeum Książąt Czartoryskich…, s. 18; Wałek J.: Alegoria Polski Jana Matejki. „Kazanie Skargi” – „Rejtan” – Rok 1863”. W: Sztuka XIX wieku w Polsce. Naród – Miasto. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Poznań, grudzień 1977. Warszawa 1979, s. 31, 32 (pełne opracowanie obrazu); Białostocki J.: The Image of the Defeated Leader in Romantic Art. In: The Message of Images. Studies in the History of Art. Viena 1981, p. 233; Polen – land, folk, skikke: en udstilling fra Nationalmuseet i Krakow om polsk kultur fra 1600-tallet til slutningen af 1800-tallet: historiske forudsaetninger for nutidens Polen. Randers. 1981, p. 25, cat. no. 167; Malinowski J.: Imitacje świata. O polskim malarstwie i krytyce artystycznej drugiej połowy XIX wieku. Kraków 1987, s. 84–85; Embléde la Liberté. L’imagede la républiqe dans du XVIe au XXe siécle. 21e exposition d’art du Conseilde l’Europe. Berno 1991, p. 551–552, kat. 369. Musée d’Histoire de Berne et Musée des Baux-Arts de Berne, 1er juin au 15 septembre 1991; Matejko. Obrazy olejne. Katalog. Red. K. Sroczyńska. Warszawa 1993, s. 80, 81, kat. 40; Myślińska A.: Figura patriae. Historia tematu alegorii Polski. W: Polonia Polonia. Red. J. Chrzanowska-Pieńkoś. Warszawa 2000, s. 13, il. na s. 40. Katalog wystawy w Galerii Sztuki Współczesnej Zachęta, 23 maja – 2 lipca 2000 r. Koncepcja i scenariusz A. Rottenberg; Leonardo da Vinci Lady with en an Ermine. Treasure from the Princes Czartoryski Museum. Tokyo 2001, p. 154, kat. 108; Gdańsk 2006, s. 13; Janion M.: Niesamowita słowiańszczyzna. Fantazmaty literatury. Kraków 2009, s. 285; Historia i Polonia. Red. A. Myślińska. Kielce 2009, s. 210, kat. II/78, il. Katalog wystawy w Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach, 29 września 2009 r. – 3 stycznia 2010 r.; Deutsche und Polen, Abgrunde und Hoffnungen.Eine Ausstekkung der Stiftung Deutsche Historisches Museum, Berlin 28. Mai bis 6. September 2009. Altenburg 2009, S. 96, Kat. 1, S. 97, Abb. 45.
View in Google Scholar

5. Mycielski J.: Galerya obrazów…, s. 65; Komorni cki S.S.: Przewodnik po Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Kraków 1938, s. 20, 21; Wałek J.: Alegoria Polski…, s. 31, 32.
View in Google Scholar

6. Mycielski J.: Galerya obrazów…, s. 68.
View in Google Scholar

7. Porębski M.: Interregnum. Studia z historii sztuki polskiej XIX i XX w. Warszawa 1975, s. 173, 176. Podobną do obrazu Zakuwana Polska. Rok 1863 scenę tortur przedstawił Matejko w niewielkim młodzieńczym szkicu akwarelowym Konarski torturowany w celi więziennej (1850, Dom Jana Matejki, oddział Muzeum Narodowego w Krakowie), znaną również z przerysu Jana Lewickiego. W jego centrum przedstawiona została postać Konarskiego z oprawcami, z lewej oficerowie, po prawej żołdacy. Trójelementowa, rytmiczna i wyważona zarazem kompozycja powtórzona została przez Matejkę na obrazie Rok 1863. Reprodukcja obu kompozycji w: Porębski M.: Malowane dzieje. Warszawa 1962, s. 129 (Jana Matejki), s. 92 (Jana Lewickiego).
View in Google Scholar

8. Komornicki S.S.: Muzeum Książąt Czartoryskich…, s. 18, kat. 134, il. 134.
View in Google Scholar

9. Janion M.: Niesamowita słowiańszczyzna…. Polonia powielona, s. 275.
View in Google Scholar

10. Ibidem, s. 285.
View in Google Scholar

11. Wałek J.: Alegoria Polski…, s. 36–40.
View in Google Scholar

12. Tarnowski S.: Matejko. Kraków 1897, s. 472, za: Porębski M.: Malowane dzieje… Matejko, s. 128.
View in Google Scholar

13. Wybrana bibliografia cykli Polonia i Lithuania Artura Grottgera: Juszczak W.: Artur Grottger. Pięć cyklów. Warszawa 1960; Artur Grottger 1837–1867. Oprac. P. Łukaszewicz, Wrocław 1987. Informator wystawy w Muzeum Narodowym we Wrocławiu zorganizowanej w 150-lecie i 120. rocznicę śmierci artysty, grudzień 1987 r. – luty 1988 r.; Grottger. Wystawa w 150. rocznicę śmierci Artysty. Oprac. Z. Gołubiew, A. Król. Kraków 1988. Katalog wystawy w Pałacu Sztuki TPSP w Krakowie, marzec – maj 1988 r.; Br yl M.: Cykle Grottgera. Poetyka i recepcja. Poznań 1994; Lewicka-Morawska A.: Formowanie narodowej uczuciowości, czyli o sztuce Artura Grottgera na przestrzeni dziesięcioleci. „Niepodległość i Pamięć” 1995, nr 1, s. 97–121.
View in Google Scholar

14. Juszczak W.: Artur Grottger…, s. 12.
View in Google Scholar

15. Ibidem, s. 12–14.
View in Google Scholar

16. Ibidem, s. 15. Kartony Polonii zakupił w roku ich wykonania Węgier János Pálffy, który przekazał je muzeum budapesztańskiemu.
View in Google Scholar

17. Malinowski J.: Imitacje świata…, s. 82.
View in Google Scholar

18. Szlegel F.: Fragmente. „Atheneum” 1798, t. 1, s. 82; cyt. za: Okoń W.: Alegorie narodowe. Studia z dziejów sztuki polskiej XIX wieku. Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia Sztuki. T. 4. Wrocław 1992. Artur Grottger a proza, s. 26.
View in Google Scholar

19. Okoń W.: Alegorie narodowe…, s. 26.
View in Google Scholar

20. Stopa, Polska ukrzyżowana, 2. poł. XIX w., węgiel, kredka, gwasz, papier; w zbiorach Wojciecha Sieradzkiego; reprod. w: Historia i Polonia…, s. 220, kat. II/110, il.
View in Google Scholar

21. Alegoria Litwy, Polski i Rusi – rysunek (rycina?) nieznanego autora [online]. Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie [dostęp: 12 maja 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://cyfrowe.mnw.art. pl/dmuseion/docmetadata?id=2774&from=publication.
View in Google Scholar

22. Banach A.: Polska książka ilustrowana 1800–1900. Kraków 1959, s. 217, 218. Takie działania podejmowali np. Artur Grottger i Michał Elwiro Andriolli.
View in Google Scholar

23. Drzeworyt sztorcowy wykorzystywano w Polsce do druku m.in. „Tygodnika Ilustrowanego”, „Kłosów”, „Wędrowca”, „Muchy”, a także do celów reprodukcyjnych.
View in Google Scholar

24. Gach P.P.: Nowe źródła i ilustracje do historii Polski XIX wieku. W: Ojczyzna i wolność. Prace ofiarowane Profesorowi Janowi Ziółkowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Red. A. Barańska, W. Matwiejczyk, E.M. Ziółek. Lublin 2000, s. 759–780; wykaz 106 ilustracji na s. 771–776.
View in Google Scholar

25. Katalog wystawy historycznej w stulecie powstania styczniowego. Zbiory. Józefa Jastrzębowskiego. Oprac. M. Danilewiczowa, M. Paszkowski; współprac. H. Smoleńska, H. Starzycka. Londyn 1964, s. 71, 72.
View in Google Scholar

26. Ibidem, s. 71. Tam część tytułów.
View in Google Scholar

27. „Illustrated Times” 1863, No 409, p. 66 (31 january).
View in Google Scholar

28. „Illustrated Times” 1863, No. 411, p. 97 (14 february).
View in Google Scholar

29 „Illustrated Times” 1863, No. 411, p. 98 (14 february).
View in Google Scholar

30. „Illustrated Times” 1863, No. 412, p. 106, 107 (21 february).
View in Google Scholar

31. Gach P.P.: Powstanie styczniowe na łamach paryskiego tygodnika „L’Illustration. Journal Universél”. „Niepodległość i Pamięć” 2003, nr 19, s. 20. Działalność Komitetu nie została dotąd naukowo opracowana.
View in Google Scholar

32. Ibidem, s. 20.
View in Google Scholar

33. Dunin-Wąsowicz K.: Francuska opinia publiczna wobec powstania styczniowego (1863–1864).W: Powstanie Styczniowe 1863–1864. Wrzenie, bój…, s. 579.
View in Google Scholar

34. Czartoryski W.: Pamiętnik 1860–1864. Protokoły posiedzeń Biura Hotelu Lambert. Protokoły posiedzeń Biura Hotelu Lambert. Cz. 1–2. Entrevues politiques. Oprac. i wstęp H. Wereszycki. Warszawa 1960, s. 24-27.
View in Google Scholar

35. Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Kapliński Leon. Hasło oprac. W. Kalinowska. T. 11, z. 3. Wrocław 1965, s. 635–637; Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy (dalej cyt. Słownik Artystów): Kapliński Leon. Hasło oprac. A. Ryszkiewicz. T. 3. H–Ki. Red. J. Maurin-Białostocka, J. Derwojed. Wrocław 1979, s. 353–357.
View in Google Scholar

36. Ga ch P.P.: Powstanie styczniowe na łamach…, s. 20, 24, 25; idem: Francuzi w powstaniu…, s. 167.
View in Google Scholar

37. Agencja Havasa, pierwsza na świecie nowoczesna agencja informacyjna, została założona przez Charlesa-Louisa Havasa w 1835 r. w Paryżu. W 1845 r. utworzyła pierwszy telegraficzny serwis informacyjny we Francji. Agencja posiadała własnych kurierów, korespondentów i przedstawicieli zagranicznych. Havas zatrudniał J. Reutera i B. Wolffa, którzy potem założyli własne agencje informacyjne: agencję Reutera w Londynie i agencję Wolffa w Berlinie. W 1852 r. Havas przekazał agencję synom: Karolowi-Guillaume i Auguste’owi, którzy kierowali przepływem informacji w dobie powstania styczniowego.
View in Google Scholar

38. PSB: Czartoryski Władysław. Hasło oprac. M. Kukiel. T. 4, z. 1–3. Kraków 1938, s. 301, 302; Lewak A.: Polska działalność dyplomatyczna w latach 1863–1864. Warszawa [1937], s. 292.
View in Google Scholar

39. Dunin-Wąsowicz K.: Francuska opinia publiczna…, s. 573.
View in Google Scholar

40. Gach P.P.: Powstanie styczniowe na łamach…, s. 22, 23. Piotr Paweł Gach przytacza nazwiska i daty życia znanych współpracowników „L’Illustration” na podstawie: Historie générale de la presse française. Ed. C. Bellanger, J. Godechot, P. Guiral, F. Terrou. Vol. 2. (1815–1871). Paris 1969; Vol 3. (1871–1940). Paris 1972.
View in Google Scholar

41. Best, Cosson, Smeeton, wg rysunku Godefroya Duranda, Campement des troupes Russes sur la Place d’armes. A Vársovie. D’apres une photographie de M. Korsuna. „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 1073, p. 196 (19 septembre).
View in Google Scholar

42. Gach P.P.: Powstanie styczniowe na łamach…, s. 31.
View in Google Scholar

43. O dotarciu do Krakowa specjalnego korespondenta (rysownika) informował czytelników redaktor naczelny „L’Illustration” Edmund Texier. Zob. Texier E.: Revue politique de la semaine. „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 1046, p. 161.
View in Google Scholar

44. Best, Cosson, Smeeton, wg rysunku Julesa Wormsa Bénédiction d’une Bande de faucheurs allant rejoindre le dictateur Langiewicz. „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 1047, p. 184, 185 (21 mars).
View in Google Scholar

45. Camp de Langiewicz près de Michalowice, wg rysunku Julesa Wormsa, 1863. „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 1048, p. 200 (28 mars).
View in Google Scholar

46. Charles Petit, wg rysunku LIX [Frédéric Théodore Lix], ze szkicu szkicu M.K., Événements de Pologne. Attaque d’un convoi par les insurgés la station de Czyzewe. „Le Monde Illustré” 1863, No. 311, (3 juillet) [okładka].
View in Google Scholar

47. B[est], Cosson, Smeeton i Janet Lange, wg rysunku Maxime’a Jaksy, Événements de Pologne: Combat de Zyzyn (Palatinat de Lublin). „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 1080, p. 312 (7 novembre).
View in Google Scholar

48. Zbiór wycinków z pisma „Le Charivari”, Muzeum Narodowe w Warszawie, nr inw. Gr.Pol.15441/7. Napis nad kompozycją: ACTUALITÉS, z prawej strony: 223; pod kompozycją: LA POLOGNE CONSULTANT LE SPHYNX / … Je vôlais bien… / … Je vôlais pas… Sygn. w lewym dolnym rogu kompozycji: Jules Pelcoq; pod kompozycją z lewej strony: Mon Martinet Paris, z prawej: Lith Destouches Paris. Historia i Polonia…, s. 215, kat. III/91 (oprac. K. Pijanowska).
View in Google Scholar

49. Zbiór wycinków z pisma „Le Charivari” z lat 1862–1864, Muzeum Narodowe w Warszawie, nr inw. Gr.Pol.15441/12. Napis nad kompozycją: ACTUALITÉS, z prawej: 321; pod kompozycją: Déjà changés!… Sygn. A Darjou; pod kompozycją z lewej: Mon Martinet, 41,r. Vivienne et 172r. Rivoli Paris, z prawej: Lith Destrouches, 28, r Paradis Pre, Historia i Polonia…, s. 215, kat. III/92 (oprac. K. Pijanowska).
View in Google Scholar

50. Np. Gloria victis. W 140 rocznicę Powstania Styczniowego. Oprac. B. Umińska. Ciechanów–Warszawa 2003. Katalog wystawy w Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, 22 stycznia – 30 czerwca 2003 r., Muzeum Niepodległości w Warszawie, 5 sierpnia – 5 października 2003 r. Czas walki zbrojnej, s. 42–47, kat. 181– 225 oraz Represje popowstaniowe, s. 65, 66, kat. 433–438; Historia i Polonia…, s. 214–216, kat. II/91–II/94, il.
View in Google Scholar

51. Banach A.: Polska książka ilustrowana…, s. 154, 301.
View in Google Scholar

52. Ibidem, s. 301.
View in Google Scholar

53. Olszański K.: Juliusz Kossak. Wrocław 1968, s. 40, 120.
View in Google Scholar

54. Krzywka Ł.: Sztuk-mistrz polski Leon Kapliński (1826–1873). Wrocław 1994, s. 206; Mansfeld B.: Powstanie styczniowe w sztuce. W: Powstanie Styczniowe 1863–1864. Wrzenie, bój…, s. 696.
View in Google Scholar

55. Słownik Artystów: Dziarkowski Henryk. Hasło oprac. Z. Nowak. T. 1. Wrocław 1971, s. 28–31. Znane są ryciny podpisane nazwiskiem Henryka Dziarkowskiego w „L’Illustration. Journal Universél” z lat 1863–1864, np. 1863, No. 1077; 1864, No. 1088, 1096.
View in Google Scholar

56. Słownik pracowników książki polskiej: Smokowski Wincenty. Hasło oprac. I. Jakimowicz. Red. I. Treichel, kom. red. M. Adrianek et al. Warszawa–Łódź 1972, s. 833.
View in Google Scholar

57. Ibidem, s. 83. W tym okresie Grottger współpracował z wieloma czasopismami wiedeńskimi, takimi jak: „Museestunden”, „Waldheim’s Illustierte Zeitung” oraz „Waldheim’s Illustierte Blatter”. Inny widok zniszczonej w bitwie Małogoszczy zamieścił „L’Illustration. Journal Universél” 1863, No. 51, p. 248 (18 avril).
View in Google Scholar

58. Niewiarowski A.: Austria po polsku. Warszawa 2009, s. 158.
View in Google Scholar

59. Types et costumes de l’armée polonaise, wg rysunku Henri de Montau. „Le Monde Illustré” 1863, No. 311, p. 201 (28 mars); Types et costumes de l’armée russe, wg rysunku Henri de Montau. „Le Monde Illustré” 1863, No. 311, p. 200 (28 mars).
View in Google Scholar

60. Nicolas Barbant, wg rysunku Gustave’a Janeta, ze szkicu M.K., Les partisants polonais célébrant la ceremonie pascale du Bénit. „Le Monde Illustré” 1863, No. 315, p. 260 (25 avril).
View in Google Scholar

61. Charles Maurand, wg rysunku Gustave’a Janeta, ze szkicu Auguste’a Auclaira, Evenements dr Pologne. La comtease B… remettnt un étendard au commandant de volontaires Orlensky. Province de Minsk. „Le Monde Illustré” 1864, No 355, p. 73 (30 janvier).
View in Google Scholar

62. Amand Jacob, wg szkicu Auguste’a Auclaira, Evenements de Pologne. Le départ pour l’exil. „Le Monde Illustré” 1864, No. 382, p. 92 (6 août).
View in Google Scholar

63. W przytaczanej książce Mariusza Bryla Cykle Artura Grottgera. Poetyka i recepcja (1994) poddano analizie schematy kompozycyjne cykli grottgerowskich, na tle europejskiej tradycji przedstawieniowej.
View in Google Scholar

64. Mycielski J.: Sto lat dziejów malarstwa w Polsce 1760–1860. Z okazji wystawy retrospektywnej malarstwa polskiego we Lwowie 1894. Wyd. 3 niezmienione. Kraków 1902, s. 338.
View in Google Scholar

65. Zob. przyp. nr 55.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

16.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Myślińska, A. (2026). Zakuwana Polska. Rok 1863 Jana Matejki na tle polskich i obcych przedstawień ojczyzny w powstaniu styczniowym. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 31, 67-80. https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.04