Pochód na Wawel Wacława Szymanowskiego. W stulecie dyskusji nad ustawieniem rzeźby na Wawelu

Autor

  • Wacława Milewska

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.09

Abstrakt

A MARCH TO WAWEL BY WACŁAW SZYMANOWSKI. ON THE CENTENARY OF THE DEBATE ON ERECTING THE SCULPTURE ON WAWEL HILL

The closing months of 1911 and the first half of 1912  saw a heated debate in the press in Poland on Wacław  Szymanowski’s monumental sculpture A March to Wawel,  which the artist conceived with a view to having it installed  on Wawel Hill. The debate involved art critics, painters,  sculptors, architects, writers, poets, and politicians. It revolved  around three basic issues, namely the planned location  of the sculpture in place of the building that had  formerly housed royal kitchens, the ideological content of  the work of art in question, and the characteristics of its  style and form. The tone of the debate was exceptionally  abrasive; in fact it was getting brutal and virulent at times,  encouraging the opponents of the sculpture to join in general  “protests” and “pronouncements” of different artistic  circles, occupational groups, and associations, and making  a negative impact on the opinion of the decision-making  bodies – the Committee of the Land (Wydział Krajowy) in  Lwow and the imperial court in Vienna. Eventually A March  to Wawel was not erected, and the uproar it caused harmed  the completion of Szymanowski’s other works, such as a  monument to Fryderyk Chopin designed for Warsaw and  that to Juliusz Słowacki designed for Lwow. 

Bibliografia

1. W debatę nie zaangażowali się rodacy z zaboru pruskiego; nie nadsyłali też wypowiedzi do prasy wychodzącej w Królestwie Polskim czy Galicji.
View in Google Scholar

2. Powołana do życia przez cesarza Franciszka Józefa w 1850 r. cesarsko-królewska Centralna Komisja do badania i konserwacji sztuki i zabytków (K.K. Zentralkommission für die Erforschung und Erhaltung der Kunst- und historischen Denkmale) została w 1910 r. przemianowana na K.K. Zentralkommission für Denkmalpflege, a patronat nad nią objął arcyksiążę Franciszek Ferdynand. Zob. Geschichte der Denkmalpflege in Österreich [online]. Wien, Bundesdenkmalamt Österreich, 2013 [dostęp: 28 maja 2012 r.]. Dostępny internecie: http://www.bda.at/organisation/126/0/5780/texte.
View in Google Scholar

3. Kotkowska-Bareja H.: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”. W: Przed Wielkim Jutrem. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, październik 1990. Warszawa 1993, s. 263–264. Autorka nie podała, niestety, źródła tej ważnej informacji.
View in Google Scholar

4. Mimo rozstrzygnięcia konkursu na pomnik Fryderyka Chopina w 1909 r., monument zrealizowano dopiero 18 lat później.
View in Google Scholar

5. Znane popiersie siedzącego wieszcza, o którym sądzono do tej pory, że stanowiło projekt dla pomnika w kościele w Krzemieńcu, zostało zamówione przez lwowski Komitet Obchodu setnej rocznicy urodzin Juliusza Słowackiego. Szymanowski został poproszony o wykonanie portretu, który „odtwarzany w licznych reprodukcjach rozszedłby się po całym kraju, jako szerzyciel czci dla wieszcza i trwała pamiątka uroczystości” (jtr. [Juliusz Tenner]: Nowe dzieło Wacława Szymanowskiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1909, nr 25, s. 496). Opracował półpostać siedzącego zamyślonego poety, okrytego płaszczem. Projekt został przyjęty i na zamówienie Komitetu lwowskiego wykonano w 1909 r. w krakowskim zakładzie Jana Marty ponad 200 odlewów gipsowych rzeźby, w dwóch wielkościach (Dni Słowackiego we Lwowie. „Głos Warszawski” 1909, nr 301, z 2 listopada, s. 1; Biusty Juliusza Słowackiego. „Kurier Warszawski” 1909, nr 228, z 19 sierpnia, wyd. wiecz., s. 4). Miały one służyć uroczystościom w innych miastach Galicji. Jest bardzo prawdopodobne, że opracowany przez Szymanowskiego portret Słowackiego stać się miał pomnikiem poety dla Lwowa. Po sukcesie rzeźbiarza w konkursie na pomnik Chopina w Warszawie był on jednym z najbardziej liczących się artystów w kraju, a popiersie siedzącego poety przyniósł mu duże uznanie. Entuzjastą twórczości Szymanowskiego był wiceprezydent Lwowa Tadeusz Rutowski, który w 1911 i 1912 r. kruszył kopie o Pochód na Wawel w redagowanej przez siebie „Sztuce”. W opisie obchodu jubileuszowego we Lwowie w październiku 1909 r. czytamy: „Komitet lwowski zajął się sprawą pomnika poety, zwrócił się do Szymanowskiego z prośbą o skomponowanie biustu (…)” („Głos Warszawski” 1909, nr 301, z 2 listopada, s. 1). Pomnik miał stanąć na Wałach Hetmańskich, nieopodal teatru. Tam w październiku 1909 r., w czasie uroczystości jubileuszowych, poświęcono pod niego kamień węgielny („Nasz Kraj” 1909, nr 71, s. 1). Główny obchód rocznicy w lwowskim teatrze odbywał się przy odlewie portretu Słowackiego naturalnej wielkości (1,36 m). Identyczny odlew pomnika wystawiono przed gmachem redakcji „Wieku Nowego”. Aczkolwiek obecnie nie da się potwierdzić, że władze Lwowa zamówiły u Szymanowskiego pomnik, którym było popiersie opracowane na jubileusz, to jednak wydaje się to bardzo prawdopodobne. Za pomnik dla Lwowa uważa rzeźbę Szymanowskiego także Jurij Biriulow, autor monografii rzeźby lwowskiej od późnego baroku do współczesności. Zob. Biriulow J.: Rzeźba lwowska od połowy XVIII wieku do 1939 roku. Od zapowiedzi klasycyzmu do awangardy. Warszawa 2007, s. 209, 224, 225.
View in Google Scholar

Statuę siedzącego poety Szymanowski wykorzystał w projekcie pomnika dla kościoła w Krzemieńcu, który odsłonięto w 1910 lub 1911 r. (Sawr ymowicz E.: Kalendarium życia i twórczości Juliusza Słowackiego. Wrocław 1960, s. 651; Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski (1859–1930). Malarstwo, rzeźba. Warszawa 1981, s. 74. Katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie, czerwiec – lipiec 1981 r.). Uzupełniła ją płaskorzeźba wyobrażająca uskrzydlonego, zakutego w zbroję rycerza, opierającego dłoń na ramieniu wieszcza, Króla Ducha, będącego idealnym, ostatecznym wcieleniem poety. Zmiana funkcji i artystycznego wyrazu rzeźby spowodowała oczywistą konieczność usunięcia pierwotnego przesłania z Beniowskiego, które artysta zastąpił wersem z wiersza Testament mój: „Lecz zaklinam – niech żywi nie tracą nadziei”.
View in Google Scholar

6. Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski…, s. 69–71. Katalog zawiera niemal kompletną bibliografię dzieła do połowy lat 70. XX w.
View in Google Scholar

7. Eadem: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 261–275.
View in Google Scholar

8. W 1905 r. Wawel, zajęty przez Austriaków na koszary dla wojska i inne instytucje wojskowe, został formalnie, po 25 latach starań, odzyskany od rządu Austro-Węgier. W sierpniu Polacy przejęli zamek i niektóre zabudowania. Przejęcie całego wzgórza nastąpiło dopiero 1 lipca 1911 r. Wydział Krajowy Królestwa Galicji i Lodomerii reskryptami z 7 lutego i 3 marca 1905 r., a więc jeszcze przed formalnym przejęciem Wawelu, powołał Komitet Krajowy, który „miał doradzać i rozstrzygać w sprawach natury konserwatorsko-artystycznej”. W jego skład weszli: reprezentant dworu cesarskiego Edward Chołoniewski, namiestnik Galicji Andrzej Potocki, Jan Bołoz-Antoniewicz, Karol Lanckoroński, Juliusz Leo, Władysław Łoziński, Leon Piniński, Marian Sokołowski, Stanisław Tomkowicz, Bolesław Ulanowski, Józef Wereszczyński. Do prac w Komitecie Krajowym oddelegowany został także nadworny architekt, nadradca budownictwa prof. Fryderyk Ohmann. Na czele Komitetu stanął marszałek krajowy Stanisław Badeni. Ponieważ w składzie Komitetu pominięto środowisko artystyczne, w Krakowie, w gronie malarzy, rzeźbiarzy i architektów, podjęto inicjatywę zwrócenia się władz krajowych z prośbą o uzupełnienie składu Komitetu. 11 lutego 1906 r., na dzień przed drugim zebraniem Komitetu Krajowego w Krakowie („Czas” 1906, nr 30, z 7 lutego, s. 2; „Czas” 1906, nr 34, z 12 lutego, s. 3), na zaproszenie dyrektora Muzeum Narodowego Feliksa Kopery, artysty malarza Józefa Mehoffera, historyka sztuki Józefa Muczkowskiego, architekta Tadeusza Stryjeńskiego i artysty rzeźbiarza Wacława Szymanowskiego odbyło się zebranie „grona osób ze sfer artystyczno-kulturalnych”, które uchwaliło: „za przybyciem marszałka krajowego do Krakowa wysłać do niego deputację z prośbą, aby dla restauracji zamku królewskiego utworzonym został obok krajowego Komitetu, komitet miejscowy, złożony z artystów, konserwatorów i ludzi, którzy do sprawy odnowienia zamku działalnością swą się przyczynili”. Zadaniem tego komitetu byłoby „współdziałanie radą i opinią z pracą kierującego architekta i przygotowanie dla krajowego Komitetu materiału do obrad, w pierwszym rzędzie przedstawienie projektu użycia gmachów królewskich oraz budynków okalających wzgórza i oświetlenie go ze stanowiska artystycznego”. „Architekt” 1908, nr 12, s. 138. Ideę podchwyciła i wsparła prasa. Np. Włodzimierz Łada pisał w „Kurierze Warszawskim”, że „Komitet odnowienia zamku jest »kompetentny«, ale »niekompletny«. Brak w nim żywiołu artystycznego, twórczego, brak przedstawicieli żywej sztuki polskiej, brak tym samym ich artystycznego doświadczenia i brak ich wytwornego smaku, który często rozstrzyga (…) trafniej, aniżeli sama wiedza” (Łada W.: Korespondencja Kuriera. „Kurier Warszawski” 1906, nr 42, z 20 lutego, s. 3). Postulat środowiska artystycznego Krakowa najprawdopodobniej został wręczony Badeniemu 12 lutego 1906 r., gdyż obradujący tego dnia pod jego przewodnictwem Komitet Krajowy podjął uchwałę, aby do Komitetu powołać architekta Teodora Talowskiego z Lwowa, artystę malarza Jana Stanisławskiego i artystę rzeźbiarza Wacława Szymanowskiego („Czas” 1906, nr 35, z 13 lutego, s. 1). Wydział Krajowy zatwierdził wniosek Komitetu („Czas” 1906, nr 40, z 18 lutego, s. 2). Po śmierci Jana Stanisławskiego w styczniu 1907 r. na jego miejsce 18 maja 1907 r. został powołany Jacek Malczewski („Architekt” 1908, z. 11, s. 120). Komitet Lokalny Wydział Krajowy powołał dopiero w październiku 1912 r. Przewodniczył mu Stanisław Tomkowicz. Komitet „odgrywał dużą rolę we wszystkich sprawach i decyzjach związanych z odbudową zamku”. Zob. Bilik H.: Powołanie Komitetu Krajowego oraz Komitetu Lokalnego. W: Wawel narodowi przywrócony. Odzyskanie Zamku i jego odnowa 1905–1939. Kraków 2005, s. 107, nr kat. II/23. Katalog wystawy w Zamku Królewskim na Wawelu – Państwowych Zbiorach Sztuki, marzec – czerwiec 2005 r.
View in Google Scholar

9. Zygmunt Hendel (1862–1929), architekt i konserwator zabytków, powołany na stanowisko kierownika odnowienia zamku na Wawelu przez Wydział Krajowy Królestwa Galicji i Lodomerii we Lwowie 5 sierpnia 1905 r. Zob. Wawel narodowi przywrócony…, s. 97, nr kat. II/8.
View in Google Scholar

10. Łada W.: Korespondencja…, s. 3, 4; N.: Nowy i dawny Kraków. „Tygodnik Ilustrowany” 1906, nr 12, s. 230 (omówienie artykułu Szymanowskiego zamieszczonego w „Czasie”).
View in Google Scholar

11. Projekt Akropolis Stanisława Wyspiańskiego i Władysława Ekielskiego został ogłoszony w zeszycie 5–6 „Architekta” z 1908 r.
View in Google Scholar

12. Szymanowski opublikował swoją wizję 8 lutego 1906 r., kilka dni przed zebraniem w Krakowie Komitetu Krajowego Restauracji Zamku na Wawelu. W prasowych relacjach z obrad Komitetu nie ma wzmianek o tym, by Komitet zajął się wizją rzeźbiarza. Jego wystąpienie podjęła natomiast prasa. Felietonista „Kuriera Warszawskiego” uznał go za „nader interesujący” twór „głębszej myśli i poetyckiej fantazji”, przewidując, że wywoła on szeroka dyskusję. (Łada W.: Korespondencja…, s. 3, 4). Później wspominano o nim w „Architekcie”, gdzie podkreślano, że Szymanowski był pierwszym artystą, który publicznie wystąpił z ideą architektonicznego zabudowania wzgórza i otwarcia widoku na dziedziniec zamkowy (1908, z. 12, s. 137, 138). Natomiast fakt, że Komitet Krajowy na posiedzeniu
View in Google Scholar

12 lutego 1906 r. podjął uchwałę o powołaniu Szymanowskiego do swojego grona, świadczy o tym, że jego zaangażowanie i śmiała koncepcja zwróciły uwagę.
View in Google Scholar

13. Było to, jak pisał Franciszek Fuchs, stanowisko dominujące w poglądach ówczesnych konserwatorów, podzielane oczywiście przez całą Komisję Centralną w Wiedniu. „Cóż należało zrobić według niej, aby nie naruszyć głoszonych zasad? Usunąć koszarowe adaptacje i pozostałości, a zresztą utrzymać wszystko, co się zachowało, tak jak się zachowało, zostawić wszystko, co warstwami na siebie narosło, wszystko, co ostatnim czasom przekazała przeszłość. Należy przy tym nie tylko niczego, co niegdyś było, a czego dziś brakuje, nie dodawać, ale nawet niczego, co nadpsute nie wymieniać”. Fuchs F.: Z historii odnowienia wawelskiego zamku 1905–1939. Kraków 1962, s. 36. Na marginesie warto dodać, że Dvořák sprzeciwiał się nawet usunięciu obudowy kolumn krużganków.
View in Google Scholar

14. Gmachy te zajmowali nadal Austriacy, co uniemożliwiało dokładne ich zbadanie i określenie faktycznej wartości historycznej. Ostrożnie podchodziło do tej sprawy Grono ck konserwatorów i korespondentów Komisji Centralnej dla Galicji Zachodniej, które odnowieniem zamku zajmowało się na posiedzeniach w 1907 r. (2 lipca i 12 grudnia) i w 1908 r. (28 stycznia, 18 lutego i 17 marca). W memoriale uchwalonym na ostatnim z tych posiedzeń grono konserwatorów sporządziło memoriał, w którym odnośnie do wyburzenia budynku kuchni królewskich wyraziło opinię, iż „nie da się [tego] rozstrzygnąć przed opróżnieniem budynku z wojska” i że „przed dokładnym zbadaniem wszelka opinia w tym względzie będzie przedwczesną. Budynek ten jeszcze na początku XIX w. przedstawiał w planie i murach szczegóły interesujące, i mimo przeróbek późniejszych, może dostarczyć ważnych wskazówek historycznych, co do średniowiecznych zabudowań Wawelu”. Cyt. za: „Architekt” 1908, z. 11, s. 123.
View in Google Scholar

15. Lubińska T.: Z pracowni Wacława Szymanowskiego. „Prawda” 1908, nr 27, s. 330; K.S.: Z wędrówki po pracowniach krakowskich (Wacław Szymanowski). „Tygodnik Ilustrowany” 1908, nr 11, s. 220.
View in Google Scholar

16. Kazimierz Wyczyński (1876–1923), architekt i konserwator. Autor projektów m.in. budynku Banku Polskiego w Krakowie i gmachu Urzędu Województwa i Sejmu Śląskiego w Katowicach.
View in Google Scholar

17. Zygmunt Hendel, Kazimierz Wyczyński, Projekt usytuowania Pochodu na Wawel [szkic perspektywiczny od strony zachodniej], [1907–1911], ołówek, papier; 36 na 41 cm, w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu, nr inw. 3657, reprod. w: Wawel narodowi przywrócony…, s. 162, nr kat. III/10. Inne ujęcie perspektywiczne rzeźby na tle dziedzińca zamkowego (z kierunku północnego) prezentuje rysunek (zapewne podkolorowany tuszem lawowanym lub akwarelą), którego autorem był prawdopodobnie Szymanowski, reprod. w: „Świat” 1912, nr 9, s. 181, także w „Sztuce” (lw.) 1911, z. 5, s. 190. Kazimierz Wyczyński, Projekt usytuowania Pochodu na Wawel, I–V [widoki od zachodu i od strony podworca zamkowego w ujęciu od północy i wschodu], [1912?], ołówek, tusz, kredka, kalka techniczna, 14 na 55 cm, 60 na 103 cm, 52 na 89 cm, 30 na 41 cm, 34 na 44 cm, w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu, nr inw. AZK 7/IX, 8/IX, 9/IX, 15, IX, 16/IX, reprod. w: Wawel narodowi przywrócony…, s. 163, 164, nr kat. III/11.
View in Google Scholar

18. „Architekt” 1908, z. 11, s. 120. Model wykonany został pod kierunkiem Zygmunta Hendla w krakowskiej firmie Druciaka.
View in Google Scholar

19. Ibidem. Reprodukcje makiety znajdują się na kartach nieliczbowanych, po s. 136; Wawel narodowi przywrócony…, s. 101.
View in Google Scholar

20. Dowiadujemy się o tym z artykułu reportera „Tygodnika Ilustrowanego”, podpisującego się inicjałami K.S. Pisze on o stojącym w pracowni Szymanowskiego dużym modelu zamku, „na którym, na miejscu dzisiejszych stajen urządzono kolumnadę zamykającą kwadrat dziedzińca, a na kolumnadzie umieszczono Pochód w jego tzw. pierwszej wielkości”. K.S.: Z wędrówki po pracowniach krakowskich…, s. 220. Model towarzyszył pokazom Pochodu w Wiedniu i warszawskiej Zachęcie. W Krakowie nie był prezentowany, choć urządzenie wystawy nadzorował sam artysta. Rzeźbę in situ wyobrażały rysunki umieszczone w tzw. świetlicy gmachu Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. „Czas” 1912, nr 236, z 25 maja, s. 2.
View in Google Scholar

21. „Wydział Krajowy – pisał korespondent Tygodnika Ilustrowanego w reportażu z Wawelu – z zagadkowych zupełnie powodów, a z niezmiernie konsekwentną zawiścią strzeże tych modeli [tj. modeli stanu z 1905 i modelu restauracji] przed najniewinniejszym, nawet amatorskim obiektywem”. „Tygodnik Ilustrowany” 1908, nr 1, s. 13. Ten sam dziennikarz donosił po wizycie w pracowni Szymanowskiego, że artysta nie zgodził się na sfotografowanie drewnianego modelu. Szymanowski tak motywował odmowę sfotografowania dzieła: „Dopóki nie jest skończone, dopóty nie. Zresztą unikam wszelkiego pozornie nawet wywierania jakiejś presji na decydujące czynniki. Niechaj dzieło moje samo toruje sobie drogę na odpowiednie miejsce…”. K.S. : Z wędrówki po pracowniach krakowskich…, s. 220.
View in Google Scholar

22. Lubińska T.: Z pracowni Wacława Szymanowskiego…, s. 330. Stanisław Badeni stał na czele Galicyjskiego Wydziału Krajowego, jako marszałek krajowy. Hr. Leon Piniński był członkiem Komitetu Krajowego Restauracji Zamku na Wawelu, znanym miłośnikiem sztuki i kolekcjonerem, także autorem licznych publikacji o sztuce.
View in Google Scholar

23. Cyt. za: Jaroszyński T.: Pochód na Wawelu [!]. „Kurier Warszawski” 1909, nr 94, z 4 kwietnia, s. 4.
View in Google Scholar

24. Ibidem, s. 4, 5 (o dacie wizyty wnioskować można z tekstu, w którym autor tłumaczy ze zwłoki w napisaniu artykułu).
View in Google Scholar

25. Koszt odlewu miał wynieść 250 000 K, zbudowanie odpowiedniej pracowni, powiększenie figur z modelu i wykonanie odlewów gipsowych – 100 000 K, wykonanie granitowej kolumnady i podestu – 150 000 K. Artysta swoją pracę rzeźbiarza ofiarowywał za darmo. Jaroszyński T.: Pochód na Wawelu…, s. 5. Jaroszyński podał te informacje za lwowskim „Dziennikiem Polskim”, którego numeru nie udało się ustalić. Słynny zakład Thiébaut Frères Fondeurs był czynny w latach 1827–1928.
View in Google Scholar

26. Ibidem, s. 5.
View in Google Scholar

27. Loc. cit.
View in Google Scholar

28. W 1909 r. Szymanowski został zaproszony wraz z kilkudziesięcioma innymi artystami do udziału w Akademickim Komitecie Sprowadzenia Zwłok Juliusz Słowackiego do Kraju, który działał niezależnie od Komitetu Obchodu Setnej Rocznicy Urodzin Juliusza Słowackiego we Lwowie pod prezesurą prof. Józefa Kallenbacha i honorowym patronatem zasłużonego badacza twórczości Słowackiego prof. Antoniego Małeckiego.
View in Google Scholar

29. Konkurs na projekt pomnika Chopina dla Warszawy ogłoszono w 1908 r., zaś jego rozstrzygnięcie nastąpiło 16 maja 1909 r. W jury konkursu zasiadali wybitni rzeźbiarze francuscy – Albert Bartholomé, Antoine Bourdelle i włoski rzeźbiarz Gaetano Ferrari, co niepomiernie podnosiło rangę zarówno samych eliminacji, jak i laureatów. Wacław Szymanowski otrzymał I nagrodę.
View in Google Scholar

30. Wystawa, otwarta 7 listopada 1911 r., trwała dwa miesiące, do pierwszych dni stycznia 1912 r.
View in Google Scholar

31. O tym, że tzw. podstawowy model odlany był w brązie, dowiadujemy się z felietonów: Stosława [Antoniego Chołoniewskiego] (Pochód wawelski. „Świat” 1911, nr 43, s. 9) i Władysława Bukowińskiego (Na fali. „Sfinks” 1912, z. 50, s. 302). Rozumieć należy, że artysta wykonał odlew na własny koszt.
View in Google Scholar

32. O rysunkach pisze Kazimierz Gliński w omówieniu wystawy w Zachęcie. Gliński K.: „Kurier Warszawski” 1912, nr 90, z 30 marca, cyt za: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”. Lwów 1912, s. 13.
View in Google Scholar

33. O planach wystawienia Pochodu na Wawel także w Poznaniu informowała prasa (zob. Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy o Pochodzie na Wawel. Warszawa 1912, s. 5). Najwidoczniej okazało się to wówczas możliwe. W Poznaniu Szymanowski wystawił Pochód na Wawel dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1920 r.
View in Google Scholar

34. Wacława Szymanowskiego „Pochód…, s. 7–10.
View in Google Scholar

35. Polacy w Secesji wiedeńskiej. „Kurier Warszawski” 1911, nr 311, z 10 listopada (dodatek poranny), s. 4; Polacy w Secesji wiedeńskiej. „Kurier Warszawski” 1911, nr 312, z 11 listopada (dodatek poranny), s. 3.
View in Google Scholar

36. Pisały o niej dzienniki austriackie, niemieckie, czeskie, angielskie, np.: „Wiener Fremdenblatt” 1911, Nr. 316, 317, 318, 16–18 November; „Wiener Leben” 1911, 19 November; „Pester Loyd” 1911,
View in Google Scholar

22 November; „Narodni Listy” 1911, 23 listopad; „Österreichische Volk Zeitung” 1911, 3 Dezember; „Polnische Post” 1911, 3 Dezember; „Neue Lodzer Zeitung” 1911, 3 Dezember; „Hamburger Nachrichten” 1911, 7 Dezember; „Österreichische Rundschau” 1911, 15 Dezember; „Arbeiter Zeitung” 1912, 24 Januar.
View in Google Scholar

37. M.K.: Głosy obce o sztuce polskiej, „Sztuki Plastyczne” 1912, nr 1, s.4.
View in Google Scholar

38. Loc. cit.
View in Google Scholar

39. Pieńkowski S.: Ostatnie strzały Kuriera. „Prawda” 1912, nr 18, s. 2, 3. Zarzut „dziennikarskich usług” był aluzją do związków artysty z „Kurierem Warszawskim”, który przez wiele lat redagował jego ojciec.
View in Google Scholar

40. Tietze H.: Waclaw Szymanowskis Wawelzug in der Secession. „Wiener Fremdenblatt“ 1911, Nr. 316, 317, 318, 16–18 November; Hans Tietze [online]. [dostęp: 30 maja 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://de.wikipedia.org/wiki/Hans_Tietze. O związkach Tietzego z Lanckorońskim pisał Tadeusz Rutowski. Zob. Rutowski T.: Na około Pochodu. „Sztuka” (lw.) 1912, nr 3, s. 82.
View in Google Scholar

41. Pieńkowski S.: Ostatnie…, s. 2, 3.
View in Google Scholar

42. Rutowski T.: Na około Pochodu…, s. 81. Tietze jako teoretyk sztuki badał m.in. stosunek historii sztuki do historii. W rozprawie Methode der Kunstgeschichte pisał, że dzieło sztuki jest dokumentem przeszłości i przedmiotem teraźniejszości, wytworem Gefühlszustand danej epoki i ma tę szczególną właściwość, że oddziałuje zawsze w jakiś sposób w każdej epoce i na każdego odbiorcę. Thietze H.: Methode der Kunstgeschichte. Leipzig 1913, S. 120, 121, cyt. za: Skubiszewski P.: Proces historyczny w literaturze i sztuce. W: Materiały konferencji naukowej, maj 1965. Red. M. Janion. Warszawa 1967, s. 288, 289. Nie sposób nie zastanawiać się, czy Tietze, tak świadomy uwarunkowań historycznych dzieła Szymanowskiego (obecnych i przyszłych), wyrażał tylko poglądy estetyczne.
View in Google Scholar

43. Wankie W.: „Świat” 1912, nr 9, za: Wacława Szymanowskiego „Pochód…, s. 120.
View in Google Scholar

44. Loc. cit. Adres przesłany Szymanowskiemu brzmiał następująco: „Mistrzu! Secesja wiedeńska dała wystawę dzieł Twoich, które genialnym rzutem ujęły dzieje nasze w spiżowy pochód królów i geniuszów narodu. Jest to nieśmiertelny pomnik genialnej Twojej twórczości, która stała się chwałą Polski! Za dzieło takiej doniosłości należą Ci się Mistrzu, wyrazy czci i hołdu, wypowiedziane z gorącym pragnieniem, aby myśl Twa urzeczywistniła się wiekopomnym dziełem na drogim nam Wawelu”. Adres podpisali: prezesa Koła Polskiego prof. Leon Biliński, minister dla Galicji Wacław Zaleski, dr Witold Korytowski, prezydent Krakowa dr Juliusz Leo, dr. Leopold Jaworski, dr Stanisław Głąbiński, dr Stanisław Łazarski, Jan Stapiński, Jakub Bojko, dr Tadeusz Tertil, Włodzimierz Tetmajer, Wincenty Witos, Jan Zamorski, Mikołaj Rey, Stanisław Starowieyski i Wacław Osuchowski. „Kurier Warszawski” 1911, nr 326, z 25 listopada, s. 2. Wzruszony Szymanowski odpowiedział na adres listem z podziękowaniami.
View in Google Scholar

45. Pochód na Wawel. „Museion” 1911, z. 12, s. 106.
View in Google Scholar

46. Kunzek H.: Z krużganków krakowskich. Pochód królów polskich p. Wacława Szymanowskiego. Odpowiedź „Krytyce”. „Krakowski Miesięcznik Artystyczny” 1912, nr 2, s. 14.
View in Google Scholar

47. Loc. cit.
View in Google Scholar

48. Leopold Jaworski (1865–1930), prawnik, prof. UJ, konserwatysta, w latach 1911–1918 poseł do parlamentu austriackiego. Kunzek H.: Jeszcze o Pochodzie. „Krakowski Miesięcznik Artystyczny” 1912, nr 3, s. 27. W tym artykule Kunzek jeszcze bardziej napastliwie zaatakował wiceprezesa Koła Polskiego Jana Stapińskiego (1867–1946), działacza ludowego w Galicji, prezesa Polskiego Stronnictwa Ludowego: „Petroniusz Stapiński na czele tej rzeszy pięknoduchów, czyliż to nie temat jedyny Pasquina!”. Odniesienie sytuacji do legendy o Pasquinie nie tłumaczy się tu jasno. Od imienia Pasquina wywodzi się pojęcie „paszkwil”, które rzeczywiście odpowiada charakterowi tekstu Kunzeka. Trudno jednak sądzić, że sam tak ocenił swą publikację. Legenda o Pasquinie, rzymskim szewcu żyjącym w XVI w., mówi, że naprzeciwko jego domu stał słup, na którym obywatele Wiecznego Miasta wypisywali anonimowo krytyczne uwagi pod adresem innych osób, publicznie je ośmieszając lub zniesławiając. To właśnie uczynił Kunzek, złośliwie przyrównując Jana Stapińskiego (1867–1946), galicyjskiego działacza ludowego wywodzącego się ze stanu chłopskiego, do Gajusza Petroniusza (27–66), rzymskiego filozofa i poety, epikurejczyka, słynącego z estetycznej wytworności, uchodzącego za arbitra elegantiarum.
View in Google Scholar

49. Zarycz J. [Cezary Jellenta, właśc. Napoleon Hirszband]: Pochód królów do Koła Polskiego. „Rydwan” 1912, nr 1, s. 31.
View in Google Scholar

50. Piątkowski S.: W sprawie Komitetu budowy „Pochodu”. „Prawda” 1912, nr 16, s. 7.
View in Google Scholar

51. Niewiadomski E.: Pochód na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Tygodnik Polski” 1912, nr 5, s. 72.
View in Google Scholar

52. Loc. cit.
View in Google Scholar

53. Stosław [Chołoniewski A.]: Wacława Szymanowskiego Pochód wawelski. (Przed Wystawą w Secesji Wiedeńskiej). „Świat” 1911, nr
View in Google Scholar

43, s. 8, 10, 11.
View in Google Scholar

54. Ibidem, s. 11.
View in Google Scholar

55. Piątkowski H.: Szymanowski i Malczewski w Secesji wiedeńskiej. „Tygodnik Ilustrowany” 1911, nr 46, s. 916, 197.
View in Google Scholar

56. Ibidem, s. 916, 917.
View in Google Scholar

57. Rutowski T.: Na około Pochodu…, s. 81.
View in Google Scholar

58. Idem: Tryumf sztuki polskiej, „Sztuka” (lw.) 1911, z. 5, s. 191.
View in Google Scholar

59. Podobnie pisał Cezary Jellenta, który do entuzjastów Szymanowskiego i jego Pochodu nie należał: „Schematem kariery wybitnych artystów w Polsce jest taka linia: gdy mają talent i wolę i umieją przetrwać siedem lat intryg i obojętności, to drugie siedem lat sławy i powodzenia zamienia się w nieustającą adorację. Tak było z Ignacym Paderewskim i tak samo jest z Szymanowskim. Należy się obawiać, żeby to, co stało się w Wiedniu, nie zaszkodziło zdrowiu artysty”. Zarycz J. [Jellenta C.]: Pochód królów…, s. 29.
View in Google Scholar

60. Tadeusz Bezimienny [Feldman W.]: Ze sztuki i życia. „Krytyka” 1911, nr 12, s. 343.
View in Google Scholar

61. Rittner T.: Jakie wrażenie wywarła polska sztuka w Wiedniu. Wacław Szymanowski i Jacek Malczewski w Secesji. „Świat” 1911, nr 47, s. 8.
View in Google Scholar

62. Loc. cit.
View in Google Scholar

63. „Oto idą oni wszyscy, jak we śnie…”, cyt. z: Alfa: Pochód na Wawel na wystawie w Secesji wiedeńskiej. „Kurier Warszawski” 1911, nr 313, z 12 listopada, s. 4.
View in Google Scholar

64. Ibidem, s. 5.
View in Google Scholar

65. Kunzek H.: Z krużganków krakowskich…, s. 14.
View in Google Scholar

66. Ibidem, s. 15.
View in Google Scholar

67. Ibidem, s. 16.
View in Google Scholar

68. Loc. cit.
View in Google Scholar

69. Ibidem, s. 17.
View in Google Scholar

70. Pochód na Wawel. „Museion” 1911, z. 12, s. 106.
View in Google Scholar

71. Loc. cit.
View in Google Scholar

72. Ibidem, s. 107.
View in Google Scholar

73. Loc. cit.
View in Google Scholar

74. Loc. cit.
View in Google Scholar

75. Piniński L.: Pochód Szymanowskiego. Projekt umieszczenia w dziedzińcu zamku wawelskiego, „Czas” 1912, nr 1, z 2 stycznia, s. 1, 2. Wszystkie cytowane wypowiedzi Pinińskiego pochodzą z tego artykułu.
View in Google Scholar

76. Szydłowski T.: O Pochodzie na Wawel Wacława Szymanowskiego. Kraków 1912, s. 7.
View in Google Scholar

77. Loc. cit.
View in Google Scholar

78. Loc. cit.
View in Google Scholar

79. Ibidem, s. 8, 9.
View in Google Scholar

80. Ibidem, s. 11.
View in Google Scholar

81. Loc. cit.
View in Google Scholar

82. Ibidem, s. 18.
View in Google Scholar

83. Ibidem, s. 22.
View in Google Scholar

84. Ibidem, s. 22, 23.
View in Google Scholar

85. Ibidem, s. 23.
View in Google Scholar

86. Ibidem, s. 25, 26.
View in Google Scholar

87. Ibidem, s. 27.
View in Google Scholar

88. Zarycz J. [Jellenta C.]: Pochód królów…, s. 30.
View in Google Scholar

89. Ibidem, s. 31.
View in Google Scholar

90. Loc. cit.
View in Google Scholar

91. Wystawa trwała dwa miesiące, po czym przedłużono czas zwiedzania o kilka dni. Jak doniosła prasa: „Wobec niepamiętnego zainteresowania, jakie obudził w najszerszych kręgach społeczeństwa Pochód na Wawel Szymanowskiego, Komitet Tow. Zachęty uzyskał od artysty pozwolenie na przedłużenie wystawy przez święta”. „Kurier Warszawski” 1912, nr 90, z 30 marca, s. 6. Wystawę obejrzało kilkadziesiąt tysięcy osób.
View in Google Scholar

92. Pieńkowski S.: W: Maski życia. Warszawa 1926. Zagadnienia krytyki, s. 63.
View in Google Scholar

93. Idem: Zdanie Warszawy o Pochodzie na Wawel. Warszawa 1912.
View in Google Scholar

94. Idem: Pochód na Wawel. „Głos Warszawski” 1912, nr 68, cyt. za: idem: Zdanie Warszawy…, s. 30. Także i w innych ustępach broszury Pieńkowski zarzucał Szymanowskiemu autoreklamę, rozprawiając się z prasą, która zamieściła pochlebne recenzje. Główny atak skierował na „Kuriera Warszawskiego”, dziennik, którego redaktorem naczelnym przez wiele lat był ojciec artysty, a on sam był do niedawna współwłaścicielem gazety. Zarzut stronniczości Pieńkowski wysunął też pod adresem „Myśli i Życia” oraz „Złotego Rogu”. Idem: Zdanie Warszawy…, s. 106–108.
View in Google Scholar

95. Ibidem, s. 31.
View in Google Scholar

96. Loc. cit.
View in Google Scholar

97. Ibidem, s. 32.
View in Google Scholar

98. Loc. cit.
View in Google Scholar

99. Ibidem, s. 34, 35.
View in Google Scholar

100. Ibidem, s. 35.
View in Google Scholar

101. Ibidem, s. 36.
View in Google Scholar

102. Miciński T.: Apologia Wawelu. „Głos Warszawski” 1912, nr 82, z 24 marca, cyt. za: Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy…, s. 53.
View in Google Scholar

103. Korzon T.: Głos Historyka. „Głos Warszawski” 1912, nr 81, z 23 marca, cyt. za: Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy…, s. 51.
View in Google Scholar

104. Loc. cit.
View in Google Scholar

105. Ibidem, s. 52.
View in Google Scholar

106. Loc. cit.
View in Google Scholar

107. Trojanowski W.: Pochód na Wawel. „Głos Warszawski” 1912, nr 84, z 27 marca, cyt. za: Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy…, s. 63.
View in Google Scholar

108. Niewiadomski E.: Pochód na Wawel…, s. 72–77; idem: Pochód na Wawel Wacława Szymanowskiego. [Warszawa 1912], s. 5.
View in Google Scholar

109. Idem: Pochód na Wawel…, s. 76.
View in Google Scholar

110. Ibidem, s. 75.
View in Google Scholar

111. Ibidem, s. 77.
View in Google Scholar

112. Ibidem, s. 74.
View in Google Scholar

113. List w zbiorach specjalnych PAN, cyt. za: Kotkowska-Bareja H.: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 274, 275.
View in Google Scholar

114. Jan Stecki (1871–1954), polityk związany z Narodową Demokracją, poseł do Dumy; współpracownik „Głosu Warszawskiego” i „Przeglądu Wszechpolskiego”. Artykuł Steckiego ukazał się w „Gazecie Warszawskiej” 16 marca 1912 r.
View in Google Scholar

115. Roman Dmowski (1864–1939), polityk, publicysta, współzałożyciel Narodowej Demokracji, poseł do Dumy rosyjskiej, przeciwnik polityczny Józefa Piłsudskiego.
View in Google Scholar

116. Cyt. za: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 96.
View in Google Scholar

117. Cyt. za: Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy…, s. 69.
View in Google Scholar

118. Protest artystów w sprawie Pochodu na Wawel. „Tygodnik Polski” 1912, nr 10, s. 159.
View in Google Scholar

119. Np. Za r zycki A.: Najazd na Wawel. „Prawda” 1912, nr 15, s. 12, 13.
View in Google Scholar

120. „Myśl i Życie” 1912, nr 4, s. 82.
View in Google Scholar

121. Ibidem, s. 81.
View in Google Scholar

122. Ibidem, s. 82.
View in Google Scholar

123. Loc. cit.
View in Google Scholar

124. bidem, s. 86.
View in Google Scholar

125. Ibidem, s. 91.
View in Google Scholar

126. Ibidem, s. 92.
View in Google Scholar

127. Loc. cit.
View in Google Scholar

128. Rutowski T.: Na około Pochodu…, s. 82.
View in Google Scholar

129. Ibidem, s. 86.
View in Google Scholar

130. Loc. cit.
View in Google Scholar

131. Ibidem, s. 88.
View in Google Scholar

132. Gliński K.: Strona ideowa Pochodu. „Kurier Warszawski” 1912, nr 90, z 30 marca, s. 3.
View in Google Scholar

133. Ibidem, s. 4.
View in Google Scholar

134. Loc. cit.
View in Google Scholar

135. Loc. cit.
View in Google Scholar

136. Loc. cit.
View in Google Scholar

137. Loc. cit.
View in Google Scholar

138. Loc. cit.
View in Google Scholar

139. Pochód wawelski Szymanowskiego – własnością narodową. „Krytyka” 1912, t. 34, s. 67.
View in Google Scholar

140. Ibidem, s. 68.
View in Google Scholar

141. Loc. cit.
View in Google Scholar

142. Piątkowski H.: Pochód na Wawel Szymanowskiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1912, nr 9, s. 179.
View in Google Scholar

143. Dębicki Z: Dzieło. „Tygodnik Ilustrowany” 1912, nr 10, s. 198.
View in Google Scholar

144. Loc. cit.
View in Google Scholar

145. Dębicki Z: Dookoła Wawelu. „Tygodnik Ilustrowany” 1912, nr 15, s. 305, 306.
View in Google Scholar

146. Jaroszyński T.:, Pochód wawelski. „Złoty Róg” 1912, nr 12, s. 12.
View in Google Scholar

147. W styczniowym numerze „Krytyki” z 1912 r. (s. 68) anonimowy recenzent nawoływał do utworzenia komitetu, „który postawi sobie za cel uwieńczenie Wawelu pomnikiem jego, przez Szymanowskiego stworzonym”. W kwietniu Komitet już istniał („Krytyka” 1912, kwiecień, s. 254). Dzienniki krakowskie ogłosiły odezwę Komitetu 26 marca 1912 r. (zob. „Kurier Warszawski” 1912, nr 87, z 27 marca, s. 4). Komitetu powołanego dla realizacji Pochodu na Wawel nie należy utożsamiać z Komitetem Lokalnym odnowienia zamku królewskiego, powołanym przez Wydział Krajowy uchwałą z 18 października 1912 r.
View in Google Scholar

148. Władysław Długosz (1864–1937), poseł do Sejmu Krajowego i parlamentu wiedeńskiego, prezes Krajowego Towarzystwa Naftowego, pionier przemysłu naftowego w Polsce, odkrywca złóż ropy naftowej w Borysławiu.
View in Google Scholar

149. Henryk Sienkiewicz (1846–1916), jeden z najwybitniejszych polskich powieściopisarzy, laureat Nagrody Nobla, kawaler francuskiej Legii Honorowej, autor m.in. Trylogii (Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski), Quo vadis, Krzyżacy, W pustyni i w puszczy.
View in Google Scholar

150. Józef Korzeniowski (1863–1921), historyk, kustosz Biblioteki Jagiellońskiej, archiwista, wnuk pisarza Józefa Korzeniowskiego.
View in Google Scholar

151. Wincenty Łepkowski (1866–1935), profesor medycyny, lekarz stomatolog, założyciel Związku Stomatologów Polskich, znawca i kolekcjoner sztuki, przyjaźnił się m.in. z Leonem Wyczółkowskim.
View in Google Scholar

152. Oswald Balzer (1858–1933), prawnik i historyk ustroju i prawa polskiego, profesor Uniwersytetu Lwowskiego.
View in Google Scholar

153. Ignacy Baranowski (1833–1919), lekarz, filantrop, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, członek i działacz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oraz Czytelni Zakopiańskiej, skupiającej elitę mieszkańców i kuracjuszy Zakopanego.
View in Google Scholar

154. Ignacy Chrzanowski (1866–1940), historyk literatury, redaktor czasopism naukowych, m.in. „Pamiętnika Literackiego”, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, badacz literatury polskiego odrodzenia, oświecenia i romantyzmu.
View in Google Scholar

155. Seweryn Światopełk-Czetwertyński (1873–1945), ziemianin, polityk, poseł do Dumy z ramienia Ligi Polskiej, przedsiębiorca (właściciel m.in. Hotelu Europejskiego w Warszawie, wydawca „Gazety Warszawskiej”), filantrop.
View in Google Scholar

156. Tadeusz Dzieduszycki (1841–1918), dr praw Uniwersytetu Lwowskiego, ekonomista, ordynat na Poturzycach (1900–1914), kustosz Muzeum Przyrodniczego we Lwowie, poseł na sejm galicyjski.
View in Google Scholar

157. Alfred Halban (1865–1926), polski historyk prawa, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie.
View in Google Scholar

158. Władysław Leopold Jaworski (1865–1930), prawnik, polityk konserwatywny związany ze środowiskiem stańczyków, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach wojny światowej został prezesem Naczelnego Komitetu Narodowego skupiającego wszystkie stronnictwa działające na terenie Galicji, politycznej reprezentacji prowincji, której podporządkowane były Legiony Polskie.
View in Google Scholar

159. Józef Kallenbach (1861–1929) historyk literatury polskiej, badacz polskiej literatury romantycznej, profesor literatury na Uniwersytecie Lwowskim i Uniwersytecie Jagiellońskim. Był członkiem Akademii Umiejętności, także dyrektorem Muzeum i Biblioteki Książąt Czartoryskich w Krakowie. Zajmował się m.in. twórczością Juliusza Słowackiego. W 1909 r. stał na czele Komitetu obchodu setnej rocznicy urodzin poety.
View in Google Scholar

160. Leon Karwacki (1871–1942), dr medycyny, otolaryngolog. Szymanowski wykonał jego portret.
View in Google Scholar

161. Maria Eleonora z Zamoyskich Lubomirska (1862–1945), żona Adama Lubomirskiego (1852–1893), posła do galicyjskiego Sejmu Krajowego.
View in Google Scholar

162. Kazimierz Morawski (1852–1925), filolog klasyczny, historyk, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, prezes Polskiej Akademii Umiejętności, poseł do parlamentu austriackiego, członek Izby Panów.
View in Google Scholar

163. Leon Mycielski, ziemianin z poznańskiego.
View in Google Scholar

164. Edward Natanson (1861–1940), przemysłowiec, bankier, współzałożyciel i właściciel Fabryki Papieru w Jeziornie pod Warszawą.
View in Google Scholar

165. Julian Nowak (1865–1946), lekarz, profesor medycyny i dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był przyjacielem Stanisława Wyspiańskiego, kolekcjonerem jego dzieł. Z inicjatywy Nowaka powstał wystrój wnętrz i witraż z Apollem w siedzibie krakowskiego Towarzystwa Lekarskiego.
View in Google Scholar

166. Jan Stecki (1871–1954), ziemianin, polityk, poseł do Dumy Państwowej z ramienia Ligi Narodowej i Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego, publicysta.
View in Google Scholar

167. Adolf Suligowski (1871–1932), prawnik, wybitny adwokat warszawski, prześladowany przez władze rosyjskie za postawę patriotyczną, bibliograf literatury prawniczej.
View in Google Scholar

168. Heliodor Święcicki (1854–1923), lekarz, filantrop, społecznik, prezes poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, członek krakowskiej AU; po 1918 inicjator i pierwszy rektor Wszechnicy Piastowskiej przemianowanej w 1920 r. na Uniwersytet Poznański.
View in Google Scholar

169. Antoni Wodzicki (1848–1918) ziemianin, właściciel Poręby Wielkiej i Kościelca pod Chrzanowem.
View in Google Scholar

170. Maurycy Zamoyski (1871–1939), latyfundysta, właściciel ordynacji zamojskiej, polityk, poseł do Dumy Państwowej.
View in Google Scholar

171. Kurier Warszawski” 1912, nr 87, z 27 marca, s. 4.
View in Google Scholar

172. Pieńkowski S.: W sprawie Komitetu budowy „Pochodu”. „Prawda” 1912, nr 16, s. 6.
View in Google Scholar

173. Loc. cit.
View in Google Scholar

174. Ibidem, s. 8.
View in Google Scholar

175. Konieczny W.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4.
View in Google Scholar

176. Oświadczenie Towarzystwa Ochrony Piękności miasta Krakowa. „Krakowski Miesięcznik Artystyczny” 1912, nr 7, s. 1.
View in Google Scholar

177. „Czas” 1912, nr 286, z 26 czerwca, s. 2.
View in Google Scholar

178. Pieńkowski S.: Zdanie Warszawy…, s. 86.
View in Google Scholar

179. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 22, s. 3.
View in Google Scholar

180. Loc. cit.
View in Google Scholar

181. Malczewski J.: Z powodu „Pochodu na Wawel” Wacława Szymanowskiego. „Krytyka” 1912, t. 34, nr 6, s. 341.
View in Google Scholar

182. Ibidem, s. 343.
View in Google Scholar

183. Ibidem, s. 344.
View in Google Scholar

184. Loc. cit.
View in Google Scholar

185. Prokesch W.: „Pochód na Wawel” Wacława Szymanowskiego. „Nowa Reforma” 1912, nr 252, z 5 czerwca, s. 1.
View in Google Scholar

186. Loc. cit.
View in Google Scholar

187. Loc. cit.
View in Google Scholar

188. Loc. cit.
View in Google Scholar

189. Loc. cit.
View in Google Scholar

190. Loc. cit.
View in Google Scholar

191. Wolman A.: Z powodu „Pochodu na Wawel”. „Przegląd Techniczny”
View in Google Scholar

1912, nr 29, s. 391.
View in Google Scholar

192. Ibidem, s. 392.
View in Google Scholar

193. Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 3, 4; nr 28, s. 5.
View in Google Scholar

194. Laszczka K.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 3.
View in Google Scholar

195. Kunzek H.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 3.
View in Google Scholar

196. Konieczny W.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 3, 4.
View in Google Scholar

197. Tetmajer W.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4.
View in Google Scholar

198. Szydłowski T.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4.
View in Google Scholar

199. Stryjeński T.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4.
View in Google Scholar

200. Szczepkowski J.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 28, s. 5.
View in Google Scholar

201. Dobrodzicki A.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 28, s. 5.
View in Google Scholar

202. Zarycz J. [Jellenta C.]: Pochód królów…, s. 29–31; idem: Pochód na Wawel „Rydwan” 1912, nr 6, s. 218–221; Wykład odbył się 12 lub 13 czerwca 1912 r. Omówienie jego treści zamieściła „Nowa Reforma”– R.S.: Z Sali odczytowej (Cezary Jellenta o Pochodzie na Wawel). „Nowa Reforma” 1912, nr 266, z 14 czerwca (wyd. popołudn.), s. 3 oraz „Sztuki Plastyczne” – R.S.: Pochód na Wawel. „Sztuki Plastyczne” 1912, nr 6, s. 42, 43. Ankieta w sprawie Pochodu… „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4.
View in Google Scholar

203. Jellenta C.: Ankieta w sprawie Pochodu na Wawel Wacława Szymanowskiego. „Goniec Poniedziałkowy” 1912, nr 26, s. 4; R.S.: Pochód na Wawel…, s. 42.
View in Google Scholar

204. R.S.: Z Sali odczytowej…, s. 3.
View in Google Scholar

205. Loc. cit.
View in Google Scholar

206. L. [Alfred Lauterbach]: Jeszcze o Pochodzie wawelskim. „Museion” 1912, nr 4, s. 112.
View in Google Scholar

207. Ibidem, s. 113.
View in Google Scholar

208. Stos ł aw [Chołoniewski A.]: Wacława Szymanowskiego Pochód…, s. 8.
View in Google Scholar

209. Stał on w ogrodzie willi Rotwandów na Saskiej Kępie w Warszawie do 1944 r. Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski…, s. 71;
View in Google Scholar

210. Pochód na Wawel. „Kurier Warszawski” 1916, nr 52, z 31 marca (wyd. poranne), s. 3.
View in Google Scholar

211. Fuchs F.: Z historii odnowienia wawelskiego zamku…, s. 53. Szymanowski przekazał model w skali 1:10 w 1917 r.
View in Google Scholar

212. Loc. cit.
View in Google Scholar

213. Narodowy Fundusz Kultury był instytucją finansową, utworzoną na wzór podobnych, działających w Niemczech, Włoszech czy Belgii. Istniał poza Ministerstwem Oświaty, choć minister tego resortu był członkiem Komitetu rozstrzygającego o dotacjach na cele naukowe i artystyczne. Fundusz subsydiował muzea i teatry, wydawnictwa o sztuce, zakupy dzieł sztuki, udzielał także stypendiów dla artystów i zapomóg. Według danych z 1930 r. wydatki Funduszu na cele artystyczne wyniosły 4 285 321 zł. „Sztuka” 1930, nr 6, s. 248.
View in Google Scholar

214. Loc. cit.
View in Google Scholar

215. K.: Wystawa dzieł Szymanowskiego w Muzeum Wielkopolskim. „Kurier Warszawski” 1920, nr 155, z 6 czerwca, s. 7.
View in Google Scholar

216. Loc. cit.
View in Google Scholar

217. „Kurier Warszawski” 1921, nr 72, z 13 marca, s. 3; Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski…, s. 29.
View in Google Scholar

218. Zachowały się w zbiorach Muzeum Narodowego w Poznaniu grupa Piastów i Jagiellonów oraz grupa renesansowa.
View in Google Scholar

219. Wankie W.: Wystawa rzeźb Wacława Szymanowskiego w Zachęcie. „Kurier Warszawski” 1923, nr 96, z 8 kwietnia, s. 13. 220. Loc. cit.
View in Google Scholar

221. „Sztuki Piękne” 1930, nr 1, s. 37, 38.
View in Google Scholar

222. Husarski W.: Rzeźba polska od wieku XVIII. W: Wiedza o Polsce. T. 2. Warszawa [1931–1932], s. 583.
View in Google Scholar

223. Loc. cit.
View in Google Scholar

224. Grzymała-Siedlecki A.: Zagadnienia i spory – o utrwalenie rzeźby. „Kurier Warszawski” 1930, nr 266, z 28 września, s. 7.
View in Google Scholar

225. Loc. cit.
View in Google Scholar

226. Loc. cit.
View in Google Scholar

227. Loc. cit.
View in Google Scholar

228. Gigantycznie pomyślane dzieło kruszy się i marnieje. „Biblioteka Spraw i Zagadnień narodowych Polskich” 1935, nr 1, s. 65.
View in Google Scholar

229. Loc. cit.
View in Google Scholar

230. Loc. cit.
View in Google Scholar

231. Jasiński S.: Dramat artysty. Co się dzieje z „Pochodem” Wacława Szymanowskiego? Kulturalny świat Polski chce i musi o tym wiedzieć. „Dziś i Jutro” 1946, nr 89, s. 2.
View in Google Scholar

232. Jastrun M.: Wokół polskiego romantyzmu. „Literatura” 1975, nr 48, s. 8.
View in Google Scholar

233. Wojciechowski A.: Wyprzedaż romantyzmu. „Polityka” 1975, nr 47, s. 9.
View in Google Scholar

234. Lameński L.: Wzgórze wawelskie w latach 1900–1939. „Tygodnik Powszechny” 1982, nr 32, s. 8.
View in Google Scholar

235. Akurat w 1912 r., w trzechsetlecie śmierci Piotra Skargi, głośna stała się sprawa jego wizerunku w obrazie Jana Matejki Kazanie Skargi. Okazało się, że modelem artysty był Michał Szwajcer, uczestnik spisku belwederczyków i powstania listopadowego, emigrant i towiańczyk, którego Matejko poznał w 1864 r. w Krakowie u Maurycego Potockiego. W czasie tego spotkania Szwajcer zaczął w natchnionej formie zaczął nawracać zebrane towarzystwo na towianizm. Jego uniesienie, rozwiane siwe włosy zafascynowały malarza i wkrótce zaczął pozować do postaci Skargi. Zginął w 1871 r. w Paryżu, rozstrzelany przez komunardów za złamanie zakazu palenia ognia.
View in Google Scholar

236. Na ten temat zob. Szymańska B.: Przeżycia i uczucia jako wartość w filozofii polskiego modernizmu. Kraków 1988.
View in Google Scholar

237. Lange A.: O twórczości. Studia i wrażenia. Warszawa 1900, s. 69. Komunikacja z Absolutem wyzwalała malarzy i rzeźbiarzy z dziedziny „wytwórczości”, techne, opartej na naśladownictwie natury i regułach, do dziedziny creatio, w której plasowali się od czasów starożytnych jedynie poeci i muzycy, dzielący umiejętność creatio ex nihilo z samym tylko Bogiem.
View in Google Scholar

238. Na ten temat zob. Wroński J.: Zagadnienie tworzenia w filozofii Nietzschego i jej interpretacjach. Wrocław 2009.
View in Google Scholar

239. Segal H.: Marzenie senne, wyobraźnia i sztuka. Kraków 2003, s. 8.
View in Google Scholar

240. Gawiński A.: [Pochód na Wawel]. „Nowa Gazeta” 1912, nr 121, cyt. za: Wacława Szymanowskiego „Pochód…, s. 7.
View in Google Scholar

241. „Któryż naród po Chrystusie – mówił poeta jako Tłomacz Słowa w Dialogu troistym – sprobował być wyobrazicielem Słowa Bożego na ziemi? (…) zmartwychwstania Polski dawnej z ducha Bożego oczekujemy jako Messjasza Narodów, który ani z ziemi, ani z obłoków, ale z serc i z duchów naszych urodzi się i stanie jako milijonowy Zbawiciel. Oto więc, jak widzisz, na drodze do celów finalnych niebieskich, a jako cel i szczyt świętości ziemskiej stoi święta ojczyzna nasza, a wszystkie duchy przez nią przejść muszą, gdy zbliżone ku doskonałości Chrystusowej okażą się po raz ostatni na ziemi (…). Z takiego to ludu jesteś Helionie mój – wiecznym łańcuchem uczucia przykuty do tej narodowości, bez której do nieba nie wstąpisz (…)”. Zob. Słowacki J.: Dzieła wszystkie (dalej cyt. DW). Red. J. Kleiner. T. 14. Wrocław 1952. Dzieła filozoficznego ciąg dalszy. Dialog troisty. Rozmowa I – o celach finalnych [odmienne zakończenie redakcji B], s. 354, 355. O tym, że każdy duch odbywający drogę ku zbawieniu, musi „przejść” przez ojczyznę poety, stać się Polakiem, pisał wielokrotnie w pismach filozoficznych. Zob. np. idem: DW. T. 14. Genezis z Ducha. Redakcja pierwsza, s. 81, ale też np. w Samuelu Zborowskim: „Więc musi jakiś być kraj… gdzie się schodzą / Duchy – już godne najwyższego tronu, / Które swój żywot jako harfę godzą / Nie z żadną ciała skruszonego troską, / Ale z harmonią – nieśmiertelną, boską, / Nie z celem ziemi już… lecz z celem zaświatów”. Idem: DW. T. 13/1. Samuel Zborowski, akt V, w. 645–650, s. 203, 204. O tym, dlaczego w Polsce jest wyjątkowo wiele duchów wybitnych pisał tak: „duch ludzki ofiarowawszy się za ojczyznę, większym i piękniejszym powraca – dlatego w narodach, gdzie jest czyn ciągły i ciągła ofiara ciał – mnóstwo objawia się wielkich ludzi”. Słowacki J.: Pisma. Zbiór utworów wydanych za życia i po śmierci autora. Przedmowa i układ A. Górski. T. 7. Kraków [1913]. Notatki i zapiski w Raptularzu, s. 161. To oni – bohaterowie – obdarzeni nadludzką wolą i mocą, realizują genezyjskie przeznaczenie wszechświata. Bo, jak pisał w Księdzu Marku: „(…) ręka Boża / Biorąc jeden duch ogromny, / Podnosi całe stworzenie (…)”. Idem: DW. T. 6. Ksiądz Marek, akt III, w. 671–673, s. 111.
View in Google Scholar

242. „W głębi ducha swego dążyli – pisał Malczewski – do wyodrębnienia swej narodowości: miłość Ojczyzny i jej charakter chcieli ubrać w takie formy doskonałe, by polskość była sztuką wszechświatową”. Malczewski J.: Z powodu „Pochodu na Wawel”…, s. 342.
View in Google Scholar

243. Loc. cit.
View in Google Scholar

244. Podraza-Kwiatkowska M.: Przełomowe znaczenie literatury Młodej Polski. W: Muzyka polska a modernizm. Referaty i komunikaty wygłoszone na XII Ogólnopolskiej Konferencji Muzykologicznej zorganizowanej przez Sekcję Muzykologów Związku Kompozytorów Polskich, 11–12 grudnia 1978 r. w Krakowie. Kraków 1981, s. 16.
View in Google Scholar

245. Szymańska B.: Przeżycia i uczucia…, s. 50.
View in Google Scholar

246. Cyt. za: Tuczyński J.: Muzyka. Schopenhauer w dwusetlecie urodzin. W: Artur Schopenhauer. Rekonstrukcje, recepcje, interpretacje. Red. B. Andrzejewski, A. Przyłębski. Prace Komisji Filozoficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Filologiczno-Filozoficzny. Poznań 1991, s. 26.
View in Google Scholar

247. Loc. cit.
View in Google Scholar

248. Przybyszewski S.: Na drogach duszy – Edward Munch. „Życie” 1898, nr 42–44, s. 399–401.
View in Google Scholar

249. Idem: Wybór pism. Oprac. R. Taborski. Biblioteka Narodowa. Seria 1, nr 190. Wrocław 1966. O „nową” sztukę, s. 158.
View in Google Scholar

250. Żuławski J.: Prolegomena. Lwów 1902. Znaczenie symbolizmu w sztuce, s. 77.
View in Google Scholar

251. Ibidem. Teoria sztuki nagiej duszy, s. 97.
View in Google Scholar

252. Vèrnon E.: Estetyka. Przeł. z fr. A. Lange. Warszawa 1892, s. 353.
View in Google Scholar

253. Ernesto Biondi, Saturnalia, 1899. Rzeźba pokazana po raz pierwszy na Wystawie Światowej w Paryżu w 1900 r., obecnie w Galleria Nazionale d’Arte Moderna Rzymie. Kopia z brązu z 1909 r. znajduje się w ogrodzie botanicznym w Buenos Aires. Zob. http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Escultura_Saturnalia_de_Ernesto_Biondi.jpg
View in Google Scholar

254. Kozicki W.: Światowa wystawa sztuki w Rzymie. (Dokończenie). „Sztuka” (lw.) 1911, z. 1, s. 138, il. na s. 131.
View in Google Scholar

255. Mam tu na myśli Zrozpaczoną, niewolniczo wzorowaną na Danaidzie oraz na Czułości i cierpieniu Auguste’a Rodina, Opuszczonego wzorowanego na Rozpaczy Rodina i na obrazie Siedzący nad brzegiem morza Hypolite’a Flandrina. Notabene, Laszczka, który pisał, że Pochód „sprzeciwia się, jako kompozycja, zasadniczym i podstawowym pojęciom rzeźby”, niespełna cztery lata później zaprojektował Beliniaków, impresjonistyczną grupę kawalerzystów na koniach, którą chciał umieścić w łuku triumfalnym na moście Poniatowskiego w Warszawie. Milewska W., Zientara M.: Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914–1918. Kraków 1999, s. 378.
View in Google Scholar

256. Kondycję rzeźby polskiej u schyłku XIX w. tak charakteryzował rzeźbiarz Stanisław Roman Lewandowski: „Począwszy od kościołów naszych, aż do mieszkalnych domów, od monumentów do przemysłu artystycznego i do owych buduarowych figurek, zapełniających biurka i salonowe stoliki, wszystko co mamy z rzeźby, obcą ręką zrobione, a przynajmniej obcej ręki nosi na sobie znamię!… Dlaczego tak jest? »Złe czasy« były u nas zawsze dla rozwoju rzeźby i dlatego też, pomimo, że sztuka w ogóle znalazła wdzięczne dla siebie pole, mimo, że malarstwo zdobyło wstępnym bojem światową sławę – rzeźba nie może wydostać się ponad przeciętny szablon naśladownictwa przeróżnych szkół, naśladownictwa mniej lub więcej dobrze wykonanego. Zdawać by się mogło, że ogół nasz rzeźby niemal nie potrzebuje wcale, więc jej nie popiera. Rzeźba pozostaje w tyle za malarstwem”. Lewandowski S.R.: Sztuka na Wystawie [Powszechnej wystawie Krajowej we Lwowie]. Rzeźba. „Świat” 1894, nr 13, s. 303.
View in Google Scholar

257. Neofobia to termin stworzony przez francuskiego lekarza i fizjologa Charlesa Richeta, laureata Nagrody Nobla w 1913 r. Oznacza niechęć do wszelkiej praktycznej czy ideowej nowości. Neofobii poświęcił akurat w 1912 r. obszerny artykuł Julian Ochorowicz. Zob. Ochorowicz J.: Neofobia. „Sfinks” 1912, z. 52, s. 7–15.
View in Google Scholar

258. Nałkowski W.: Forpoczty ewolucji psychicznej i troglodyci. Lwów 1895, s. 5.
View in Google Scholar

259. Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski…, s. 20; eadem: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 266.
View in Google Scholar

260. Eadem: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 266. Wojciechowski był profesorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, i ponoć przyjacielem artysty.
View in Google Scholar

261. Wojciechowski podjął wątek zawarty w Kronice Galla Anonima o knowaniach biskupa przeciwko królowi.
View in Google Scholar

262. Kotkowska-Bareja H.: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 270.
View in Google Scholar

263. Ibidem, s. 270, 271.
View in Google Scholar

264. Ibidem, s. 271.
View in Google Scholar

265. Ibidem, s. 273.
View in Google Scholar

266. Loc. cit.
View in Google Scholar

267. Wypada przypomnieć w tym miejscu opisany już przez Homera w Iliadzie konflikt bogów i ludzi.
View in Google Scholar

268. Słowacki J.: DW, T. 15. Notatki z Dziennika z lat 1847–1849, s. 479.
View in Google Scholar

269. Ibidem, t. 14. Dialog troisty. Rozmowa I, s. 239.
View in Google Scholar

270. Akademicki Komitet Sprowadzenia Zwłok Juliusz Słowackiego do Kraju zawiązał się w Krakowie w 1903 r., na kilka lat przed setną rocznicą urodzin poety. Nazwisko artysty figuruje na zaproszeniu na zjazd, jaki odbył się w Krakowie, w ratuszu miejskim, 3 kwietnia 1909 r. Zob.: Akademicki Komitet Sprowadzenia Zwłok Juliusz Słowackiego do Kraju w Krakowie do Feliksa Jasieńskiego, 6 marca 1909 r. Archiwum Muzeum Narodowego w Krakowie, nr inw. S 1, s. 45–47.
View in Google Scholar

271. Kotkowska-Bareja H.: Wacław Szymanowski…, s. 17.
View in Google Scholar

272. „Świat” 1911, nr 43, s. 8.
View in Google Scholar

273. Juszczak W.: Malarstwo polskie. Modernizm. Warszawa 1977, s. 45.
View in Google Scholar

274. Zob. Carlyle T.: On Heroes, Hero-Worship an the Heroic in History, 1841. [Przekład polski: Bohaterowie. Cześć dla bohaterów i pierwiastek bohaterstwa w historii. Kraków 1892].
View in Google Scholar

275. „Krytyka” 1912, t. 34, s. 68.
View in Google Scholar

276. Słowacki J.: DW. T. 14. Dialog troisty z Helionem, Helois i przeciwnikami. Rozmowa I [redakcja B], s. 233.
View in Google Scholar

277. Ibidem, Dialog troisty. Rozmowa II, s. 285.
View in Google Scholar

278. Ibidem, t. 15. Dodatki. Notatki różne z Raptularza, s. 463.
View in Google Scholar

279. O hierarchii duchów Słowacki pisał też tak: „Wyższe duchy są, że tak powiem, niższych ojcami. (…) Najniższe duchy ludzkie są ojcami dla duchów zwierząt. Dla duchów wyanielonych są takiemi poeci… kapłani – nad temi są święci dający natchnienie – ci z Boga czerpią”. Słowacki J.: DW. T. 15. Dodatki. Plany dzieła o Filozofii i zapiski mające służyć jako materiał do Zamierzonego dzieła. 1. O działaniu ducha na ducha, 2. Filozofia, s. 423, 427.
View in Google Scholar

280. W omówieniach rzeźby pojawiła się też sugestia, że zawoalowana postać może być „geniuszem dziejów”. Gawiński A.: [Pochód na Wawel]. „Nowa Gazeta” 1912, nr 121, za: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 7. Wzorem artystycznym dla tej postaci w Pochodzie na Wawel mógł stać się fresk Hansa Dürera z sali Poselskiej zamku, gdzie Fortuna stojąca z przewiązanymi oczami na uskrzydlonym globie wyobraża szafarkę losów ludzi wszystkich stanów.
View in Google Scholar

281. Alfa: Pochód na Wawel na wystawie w Secesji…, s. 5.
View in Google Scholar

282. Buczyńska-Garewicz H.: Metafizyczne rozważania o czasie. Idea czasu w filozofii i literaturze. Kraków 2003, s. 7.
View in Google Scholar

283. Metempsychoza obecna była w systemie filozoficznym szwedzkiego mistyka Emanuela Swedenborga (1688–1772). Schlegel przedstawił całościowy obraz filozofii indyjskiej z jej odniesieniami do kultury zachodniej w rozprawie O języku i wiedzy Hindusów wydanej w 1808 r. (Über die Sprache und die Weisheit der Inder. Ein Bertrag zur Begründung der Altertumskunde).
View in Google Scholar

284. Buczyńska-Garewicz H.: Metafizyczne rozważania o czasie…, s. 95, 96.
View in Google Scholar

285. Ibidem, s. 163.
View in Google Scholar

286. Ibidem, s. 67.
View in Google Scholar

287. Słowacki J.: DW. T. 13/1. Samuel Zborowski, akt IV, w. 64, 65, s. 176.
View in Google Scholar

288. ”Myśl Niepodległa” 1912, nr 204, cyt. za: Wacława Szymanowskiego „Pochód na Wawel”…, s. 49.
View in Google Scholar

289. Wa l l i s M.: Przegląd warszawski 1923, nr 25, s. 121, cyt. za: Wojciechowski A.: Polskie życie artystyczne w latach 1915–1939. Wrocław 1974, s. 100.
View in Google Scholar

290. Matuszewski I.: Słowacki i nowa sztuka (modernizm). Twórczość Słowackiego w świetle poglądów estetyki nowoczesnej. Studium krytyczno-porównawcze. Wyd. 4. (1903). Z pism Ignacego Matuszewskiego. T. 3. Biblioteka Studiów Literackich, Oprac. i wstęp S. Sandler. Warszawa 1965, s. 182.
View in Google Scholar

291. Forstner D.: Świat symboliki chrześcijańskiej. Przeł. i oprac. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa 1990, s. 88, cyt. za: Wieczorkiewicz A.: Wędrowcy fikcyjnych światów. Pielgrzym, rycerz, włóczęga. Gdańsk 1996, s. 16, 17.
View in Google Scholar

292. Ławski J.: Ironia i mistyka. Doświadczenia graniczne wyobraźni Juliusza Słowackiego. Białystok 2005, s. 407.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

16.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Milewska, W. (2026). Pochód na Wawel Wacława Szymanowskiego. W stulecie dyskusji nad ustawieniem rzeźby na Wawelu. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 31, 147-182. https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.09