Przemiany zachodniego dziedzińca w opactwie Cystersów w Mogile

Autor

  • Emil Zaitz
  • Michał Zaitz

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.08

Abstrakt

TRANSFORMATIONS OF THE WEST COURTYARD OF THE CISTERCIAN ABBEY IN MOGIŁA

 

The Cistercian Monastery in Mogiła is one of the oldest  sacred buildings in the Kraków urban agglomeration and has  been in constant use since the 13th century. In 1225 Cistercian  monks were moved here from Prandocin by Bishop Iwo  Odrowąż who settled them in the ‘estate in Mogiła upon  Dłubnia’ near Kraków. Despite its early origins, the abbey  has not been the subject of systematic archaeological research  so far. Minor rescue works were carried out here during the  installation of heating systems in the church in 1963, the  construction of a sewage system in the courtyard in 1971  and in 1974, and during the construction of a water supply  system in the monastery garden in 1975. It was not until the  years 2005–2011 that some more comprehensive research  was conducted on the facility due to the replacement of the  surface of the courtyard, conservation of historic monastery  walls and adaptation of underground infrastructure. These  works were carried out in the courtyard located on the west side  of the monastery. In the course of this project, archaeologists  uncovered a 14th-century hall building (possibly a lazaretto)  oriented perpendicular to the abbey buildings, the bed of  an old mill race that carried water to the monastery’s mills  and fish ponds from the close of the Middle Ages onward,  the relics of a baroque (and Renaissance?) bridge flying over  the mill race to SS Wenceslaus and Mary’s Church, and the  remains of a Renaissance vestibule which was pulled down  in 1779 before the construction of a new church façade in  1780. During the said conservation works the foundations  of the monastery’s west wing were also identified, and it was  determined that these walls were built in the late Middle  Ages (in the 14th and the 15th centuries), and that the southwest  section of the buildings was reinforced by enormous  buttresses added in the baroque period.  Archaeological research has also made is possible to  establish that the present-day shape of the west courtyard is  the result of the transformations that this space underwent  in the 20th century, following the filling in of the mill race  and the demolition of the buildings that used to stand here  (the lazaretto and the outbuilding), as well as the fences.  Until mid-20th century, the courtyard had been divided into  a number of smaller, closed off sections by partition walls:  there was the church square in front of the church’s entrance,  the old garden which occupied the north part of today’s  courtyard, a small courtyard in front of the monastery gate,  a square located on the south side of the hospital building  (lazaretto), and a utility yard situated in the south-east section  of the courtyard. On the alleged hospital square located on  the south side of the lazaretto there was a Gothic bread oven  (dated to the 14th century), a well that provided access to  drinking water from an aquifer located 7–8 metres below the  surface, and, presumably, a small pond formed at the bend of  the mill race, whereas in the yards stretching along the west  wall of the monastery two pits which had been used to store  lime (probably for renovation and construction works) were  identified. 

Bibliografia

1. Zob. Hachulska-Ledwos R.: Wczesnośredniowieczna osada w Nowej Hucie-Mogile. „Materiały Archeologiczne Nowej Huty” 1971 t. 3, s. 7; eadem: Próba periodyzacji ceramiki wczesnośredniowiecznej w rejonie Nowej Huty. „Archeologia Polski” 1985, t. 30, s. 113–159.
View in Google Scholar

2. Por. Buratyński S.: Dwudziestolecie badań archeologicznych na terenach Huty im. Lenina i Nowej Huty. „Sprawozdania Archeologiczne” 1970, t. 22, s. 253–255. Zob. też Karty Ewidencyjne Stanowisk Archeologicznych (KESA) Kraków-Mogiła, stan. 59 oraz stan. 62, 62A i 62B, nr 22 i 25 na obszarze Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP) nr 102–58 w archiwum Działu Krakowa Przedlokacyjnego Muzeum Archeologicznego (dalej cyt. DKP MA) w Krakowie.
View in Google Scholar

3. Por. Dąbrowska E.: Wielkie grody dorzecza górnej Wisły. Ze studiów nad rozwojem organizacji terytorialno-plemiennej w VII–X wieku. Wrocław 1973, s. 236–239; Poleski J.: Podstawy i metody datowania okresu wczesnośredniowiecznego w Małopolsce. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Archeologiczne” 1992, t. 52, s. 112, 131–135. Najmłodszy obiekt archeologiczny (nr 260) odkryty na tych stanowiskach datowany był ostrogą żelazną na XIII–pocz. XIV w., większość ceramiki pozyskanej z nawarstwień i obiektów nie przekraczała jednak XII stulecia.
View in Google Scholar

4. Hachulska-Ledwos R.: Wczesnośredniowieczna osada…, s. 193–208.
View in Google Scholar

5. Por. R adwański K.: Kopiec Krakusa składnikiem wielkiego cmentarzyska kurhanowego na krakowskich Krzemionkach. W: 150 lat Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Kraków 2000, s. 267–280; Zaitz E.: Kraków u progu drugiego tysiąclecia. Dzieje Podkarpacia, t. 5. Krosno 2001, s. 109–160; idem: Osadnictwo wczesnośredniowieczne na terenie Krakowa (Settlement colonization on the area of Krakow in the early middle ages). W: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w. Katalog wystawy. Red. nauk. E. Firlet. Kraków 2006, s. 220–272. Wystawa w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, pałac Pod Krzysztofory, 5 czerwca – 12 listopada 2006 r., kuratorzy Elżbieta Firlet, Emil Zaitz. Podczas szeroko-płaszczyznowych badań wykopaliskowych prowadzonych u podnóża Kopca Wandy odkryto bardzo skromne ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego, natomiast nie uzyskano jakichkolwiek danych potwierdzających istnienie w tym miejscu nekropoli słowiańskiej sprzed XI stulecia.
View in Google Scholar

6. Zob. Buratyński S.: Dwudziestolecie badań…, s. 253. Por. też KESA Kraków-Mogiła, stan. 29, nr 9 na obszarze AZP nr 102–57, w archiwum DKP MA w Krakowie.
View in Google Scholar

7. Zob. Radwański K.: Sprawozdanie z badań nad przedlokacyjnym Krakowem w 1963 r. „Materiały Archeologiczne” 1965, t. 6, s. 212– 213; Reyniak J.: Kraków-Nowa Huta, klasztor OO. Cystersów w Mogile. „Informator Archeologiczny. Badania 1971” 1972, s. 253.
View in Google Scholar

8. W 1963 r. badania sondażowe prowadziła Barbara Nowogrodzka (Gedlowa), w 1971 i 1974 r. Jacek Reyniak zadokumentował kilka odcinków wykopu kanalizacyjnego położonego na zachodnim dziedzińcu (w rejonie gotyckiej budowli), natomiast w 1975 r. Emil Zaitz prowadził kontrolę wykopu wodociągowego w ogrodach po północnej stronie kościoła oraz po wschodniej stronie klasztoru.
View in Google Scholar

9. Buratyński S.: Dwudziestolecie badań…, s. 253, por. KESA Kraków-Mogiła, stan. 26 i 27, nr 7 na obszarze AZP nr 102–57.
View in Google Scholar

10. Por. Dettloff P.: Dzieje restauracji i konserwacji kościoła OO. Cystersów w Mogile w XX wieku. „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” 1998, t. 8, s. 63–85; Łużyniecka E.: Architektura średniowiecznych klasztorów filiacji libiąskiej. Wrocław 1995, s. 51–83; eadem: Architektura klasztorów cysterskich. Filie lubiąskie i inne cenobia śląskie. Wrocław 2002, s. 109–124; Szyma M.: Architektura kościoła Cystersów w Mogile w XIII i XIV wieku. Fazy budowy i ich datowanie. „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” 1997, t. 7, s. 141–162; Węcławowicz T.: Architektoniczny palimpsest klasztornego zespołu w Mogile. Stan badań i nowe możliwości badawcze. W: III Forum Architecturae Poloniae Medievalis 2013, Kraków 22–24 marca 2013. Red. nauk. K. Stala. Kraków 2013, s. 318–329. Tam również starsza literatura dotycząca klasztoru Cystersów w Mogile.
View in Google Scholar

11. W 2011 r. w południowej części dziedzińca zachodniego, na podwórzu gospodarczym po południowej stronie zabudowań klasztornych oraz na chodniku przy ul. Klasztornej, zbudowano nową sieć ciepłowniczą. Prace wykonywano w przekopie instalacyjnym o głębokości ok. 90–100 cm, który był objęty nadzorem archeologów z firmy Justynika (badania Justyny Jarosz-Romaniec).
View in Google Scholar

12. W badaniach archeologicznych uczestniczyli: Emil Zaitz, Michał Zaitz i okresowo Barbara Baczyńska, natomiast nadzór architektoniczny nad tymi pracami sprawował Tomasz Węcławowicz.
View in Google Scholar

13. Zob.: Zaitz E. „Sprawozdanie z badań archeologicznych prowadzonych przy wykonywaniu iluminacji kościoła św. Bartłomieja oraz klasztoru OO. Cystersów z kościołem Najświętszej Marii Panny i św. Wacława w 2005 roku”. Kraków 2005, mps w archiwum DKP MA w Krakowie; idem: „Sprawozdanie z prac archeologicznych przy budowie fundamentów pomnika papieża Jana Pawła II przed klasztorem OO. Cystersów w Nowej Hucie-Mogile”. Kraków 2008, mps w archiwum DKP MA w Krakowie.
View in Google Scholar

14. Por. Dettloff P.: Dzieje restauracji…, s. 66. Przypuszczalnie w latach 1948–1952 likwidowano koryto młynówki nazywanej wówczas potokiem Dłubnia. Na odcinku zachodniego dziedzińca regulacja polegała na jego zasypaniu, zaś na południowym dziedzińcu gospodarczym ujęto je w betonowy kanał nakryty sklepieniem i włączono w system odwodnienia terenu klasztornego.
View in Google Scholar

15. Zasypisko młynówki rozpoznano też podczas badań ratowniczych prowadzonych w 1971 r. na dziedzińcu, natomiast uchwycone wówczas relikty lazaretu uznano za mury nieznanej kaplicy klasztornej, zob. Reyniak J.: Kraków-Nowa Huta…, s. 253.
View in Google Scholar

16. Por. Dettloff P.: Dzieje restauracji…, s. 66.
View in Google Scholar

17. We wnętrzu pieca znaleziono kilka fragmentów naczynia glinianego pochodzącego z XIV stulecia. Do komory piecowej trafiły one wraz z cegłą pochodzącą ze zrujnowanego sklepienia, okruchami polepy, szarym piaskiem oraz drobnymi otoczakami rzecznymi (?), które pierwotnie mogły zalegać na sklepieniu pieca i być powiązane z nagrzewaniem komory i podtrzymywaniem w niej wysokiej temperatury.
View in Google Scholar

18. Obserwowano tu okazy o wymiarach 5,5 na 11,5 na 23,0–23,5 cm, 5,5–6,0 na 12,0–12,5 na 25,5–26,0 cm oraz 6,0 na 12,0–12,5 na 24,0–24,5 cm.
View in Google Scholar

19. Zob. Dettloff P.: Barokowa fasada kościoła OO. Cystersów w Mogile. „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” 1997, t. 7, s. 135–136.
View in Google Scholar

20. Por. Bober M.: Architektura przedromańska i romańska w Krakowie. Badania i interpretacje. Rzeszów 2008, s. 152–159; Łużyniecka E.: Architektura średniowiecznych klasztorów…, s. 51–83; e adem: Architektura klasztorów…, s. 109–124, ryc. 29. Kościół opacki jest obiektem wielofazowym, który był budowany od pierwszej połowy XIII w. (I faza, prezbiterium i wschodnia część świątyni) do XIV stulecia (zachodnia partia nawy). Przypuszczalnie w drugiej połowie XIII w. wzniesiono wschodnią część nawy. Z kolei Marcin Szyma uważa, że zachodnią część nawy wzniesiono najpóźniej na początku XIV w., zob. Szyma M.: Architektura kościoła…, s. 152–153.
View in Google Scholar

21. Por. Dettloff P.: Dzieje restauracji…, s. 66.
View in Google Scholar

22. Zdaniem Tomasza Węcławowicza odkryte relikty renesansowej kruchty mogły mieć związek z istnieniem przed wejściem do świątyni tzw. rajskiego przedsionka, typowego dla bazylik wznoszonych od schyłku XI do początku XIII w., zob. Wę c ł awowi c z T.: Architektoniczny palimpsest…, s. 324–325.
View in Google Scholar

23. Zob. Łużyniecka E.: Architektura średniowiecznych klasztorów…, s. 51–83; eadem: Architektura klasztorów…, s. 109–124, ryc. 29, 30.
View in Google Scholar

24. Prace związane z osuszaniem kościoła i klasztoru podjęto już w 1910 r., a kontynuowano je w latach 1948–1952 oraz na początku lat siedemdziesiątych XX w. Por. Dettloff P.: Dzieje restauracji…, s. 66.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

17.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Zaitz, E., & Zaitz, M. (2026). Przemiany zachodniego dziedzińca w opactwie Cystersów w Mogile. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 32, 161-184. https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.08