Ryt pogrzebowy w Polsce w XVI wieku. Część 2. Pogrzeby szlacheckie
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.10Abstrakt
FUNERAL RITES IN POLAND IN THE 16TH CENTURY. PART 2. NOBLEMEN’S FUNERALS
The first part of this paper discussed royal funerals and was published in vol. 29 of the Krzysztofory yearbook. The present volume presents mainly the funeral ceremonial of the rich nobility who followed the model of the royal rite and attempted to rival it in terms of magnificence of the ceremony. The custom to organize sumptuous celebrations was so deeply rooted in the nobility’s culture that it was not uncommon to encounter funerals whose cost was beyond the financial capability of the bereaved (the family would often run up a debt to meet the expectations of the public). Pompa funebris was an ideal to which the ordinary gentleman aspired, striving to live up to the tradition and rival the funerary ceremonies of those who held higher state offices, although his funeral was much more modest due to financial limitations. Instructions concerning the organization of funerals were mainly presented in the testaments which constitute an important source in the study of the mores of the nobility. These often expressed the will to make the funeral a quiet ceremony, however, considering the need to honour the deceased man, the public office he had held, and his family, such instructions were ignored altogether, or a compromise between the deceased person’s will and his relatives’ ambitions was reached. Among Catholics opposition to pompa funebris arose due to their aversion to incorporating secular customs in liturgy, while Protestants rejected it as part of their criticism of Catholic mores. Despite the dislike of funeral pomp, the cultural pattern of the Catholic funeral rite was so strong that Protestants copied it. Funerary ceremonies also had a didactic function, as the sermons and eulogies presented the model of a nobleman as a righteous state official and Christian knight whose entire virtuous life had been a preparation for good death. Manuals of ars moriendi which became very popular in the 16th century offered guidance in making these preparations. Both the death and the funeral of a nobleman were treated as public events. The anticipation of the ceremony and the funeral rites as such helped the bereaved to adapt to the loss of their loved ones, and made them reflect upon their own death. The 16th century saw Catholics and Protestants disputing the dogmas of faith concerning, among other issues, the question of death (mainly the sacrament of penance and the belief in purgatory). A vital element of pompae funebris were the funeral decorations, such as castrum doloris, funeral banners, or coffin portraits (a phenomenon which was unique to Polish funerary culture). The major difficulty encountered while writing the present paper was the insufficient number of sources and critical studies discussing funerals in the 16th century, but the comparison of the collected materials with those pertaining to the 17th century suggests that funeral rites in the later centuries were a continuation of the Renaissance tradition which was further elaborated in the era of Sarmatism.
Bibliografia
1. Pierwsza część artykułu: Czupryniak G.: Ryt pogrzebowy w Polsce w XVI w. Część 1. Pogrzeby królewskie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2011, z. 29, s. 119–168.
View in Google Scholar
2. O’Connor B.: Wyjątek z pamiętników. W: Niemcewicz J.U.: Zbiór pamiętników o dawnej Polsce. T. 4. Lipsk 1841, s. 315; Chynczewska- Hennel T.: Rzeczpospolita XVII wieku w oczach cudzoziemców. Warszawa 1994, s. 161; Kuchowicz Z.: Człowiek polskiego baroku. Łódź 1992, s. 346.
View in Google Scholar
3. Kiryśnik – rycerz w zbroi, który w czasie pogrzebu wjeżdżał do kościoła, kruszył przy katafalku kopię zmarłego, a następnie często spadał z konia.
View in Google Scholar
4. Basista J.: Rzeczpospolita w oczach cudzoziemców. W: Staropolski ogląd świata. Materiały z konferencji, Wrocław, 23–24 października 2004 r. Red. B. Rok, F. Wolański. Prace Historyczne. Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego, nr 36. Wrocław 2004, s. 358; Chynczewska-Hennel T.: Rzeczpospolita XVII wieku…, s. 163; Chrościcki J.A.: Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej. Warszawa 1974, s. 44.
View in Google Scholar
5. O nadmiernej wystawności pogrzebów szlacheckich piszą: Gloger Z.: Encyklopedia staropolska ilustrowana. T. 4. Warszawa 1903, s. 57; Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI–XVII. T. 2. Warszawa 1976, s. 98; Brückner A.: Encyklopedia staropolska. T. 2. Warszawa 1937, s. 190; Łoziński W.: Życie polskie w dawnych wiekach. Lwów 1912, s. 182–183; Kuchowicz Z.: Człowiek polskiego baroku…, s. 346–348; idem: Z dziejów obyczajów polskich. Warszawa 1957, s. 48, 50; idem: Obyczaje i postacie Polski szlacheckiej XVI–XVIII wieku. Warszawa 1993, s. 249; Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 43–45, 48, 57; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje w XVI–XVII wieku. Warszawa 1994, s. 58; Baczewski S.: Propagandowa rola szlacheckiego pogrzebu z XVII wieku w świetle kazań pogrzebowych. W: Wesela, chrzciny i pogrzeby w XVI–XVIII wieku. Kultura życia i śmierci. Red. H. Suchojad. Warszawa 2001, s. 203–204; Dumanowski J.: Pompa funebris? Z testamentów szlachty wielkopolskiej. W: Wesela, chrzciny i pogrzeby…, s. 316.
View in Google Scholar
6. Szerzej o pogrzebach protestanckich piszą: Ha r a s imowi c z J.: Mors janua vitae. Śląskie epitafia i nagrobki wieku reformacji. „Acta Universitatis Wratislaviensis” 1992, No 1098. „Historia Sztuki”, nr 3, s. 20–29, 33–37; idem: „Ars moriendi” i „pompa funebris” na Śląsku w dobie Reformacji. „Sobótka. Śląski kwartalnik historyczny” 1991, r. 45, nr 1–4, s. 191–199; Kosman M.: Litewskie kazania pogrzebowe z I poł. XVII wieku. „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1972, t. 18, s. 87–90; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje…, s. 60; Aleksandrowicz-Szmulikowska M.: Radziwiłłówny w świetle swoich testamentów. Przyczynek do badań mentalności magnackiej XVI–XVII wieku. Warszawa 1995, s. 37–42.
View in Google Scholar
7. Augustyniak U.: Testamenty ewangelików reformowanych w Wielkim Księstwie Litewskim. Warszawa 1992, s. 27.
View in Google Scholar
8. Ibidem, s. 19.
View in Google Scholar
9. Ibidem, s. 82; Kosman M.: Litewskie kazania…, s. 89; Jarczykowa M.: Obraz zaślubin Radziwiłłów birżańskich w piśmiennictwie okolicznościowym i w korespondencji z pierwszej połowy XVII wieku. W: Sarmackie theatrum. Materiały z konferencji naukowej, Katowice 9–11 grudnia 1998 roku. T. 2. Idee i rzeczywistość. Red. R. Ocieczek, współprac. M. Barłowska. Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 1990. Katowice 2001, s. 160.
View in Google Scholar
10. Maskiewicz S.: Dyjariusz (Pamiętnik Samuela i Bogusława Kazimierza Maskiewiczów). Wyd. A. Sajkowski. Wrocław 1961, s. 203– 204; Taurogiński B.: Z dziejów Nieświeża. Warszawa 1937, s. 225, 241; Kosman M.: Litewskie kazania…, s. 89; Baczewski S.: Propagandowa rola…, s. 204; Aleksandrowicz-Szmulikowska M.: Radziwiłłówny w świetle swoich testamentów…, s. 41.
View in Google Scholar
11. Kosman M.: Litewskie kazania…, s. 89; Baczewski S.: Propagandowa rola…, s. 204.
View in Google Scholar
12. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 54, 57; Aleksandrowicz-Szmulikowska M.: Radziwiłłówny w świetle swoich testamentów…, s. 10–11, 41–42; Dumanowski J.: Pompa funebris?…, s. 318–319; Kuchowi c z Z.: Człowiek polskiego baroku…, s. 345; idem: Obyczaje i postacie…, s. 249.
View in Google Scholar
13. Wichowa M.: Sarmata o cierpieniu i śmierci. Uwagi o dwu tekstach Jana Ostroroga II. W: Sarmackie theatrum…, s. 132.
View in Google Scholar
14. Testamenty Jana, Tomasza i Jana „Sobiepana” Zamoyskich. Oprac. W. Kaczorowski. Opole 2007, s. 32–33; Bohomolec F.: Żywoty
View in Google Scholar
sławnych Polaków. Życie Jana Zamoyskiego. T. 3. Radom 1830, s. 272.
View in Google Scholar
15. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 54, 57. Ks. Jakub Wujek (1541–1597) pisze, że należy w intencji dusz zmarłych odprawiać „ofiary Mszey (…) modlitwy, iałmużny, posty, obchody, Vigilie y insze dobre uczynki (…) trycesymy, rocznice”, zob. Wujek J.: Czysciec to iest zdrowa a gruntowna nauka o modlitwach y iałmużnach za umarłe wierne: y o mękach czyscowych po śmierći. Poznań 1579; Borkowska M.: Dekret w niebieskim ferowany parlamencie. Wybór testamentów z XVII–XVIII wieku. Kraków 1984, s. 13. W testamentach polecano odprawienie tak dużej liczby mszy w intencji dusz czyśćcowych, że biskupi w czasie wizytacji klasztorów w XVIII w. udzielali dyspensy, aby zwolnić zgromadzenia zakonne ze zobowiązań, którym nie były w stanie podołać. Dumanowski J.: Pompa funebris?…, s. 318–319; Aleksandrowicz-Szmulikowska M.: Radziwiłłówny w świetle swoich testamentów…, s. 45–50.
View in Google Scholar
16. Aleksandrowicz-Szmulikowska M.: Radziwiłłówny w świetle swoich testamentów…, s. 41–42.
View in Google Scholar
17. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 58–59, 61. Piotr Skarga (1536–1612) w kazaniu wygłoszonym w 1600 r. mówił: „Dla uczciwości ciała tego kosztów nie żałuiecie, na żałoby y sukna, na świece y woski, na groby, na mary ich daiecie drogie y drugdy jedwabne pokrycia. Co czynicie z przykładów kościelnych.” (…) „Zbawiciela naszego ciało uczczone iest od Jozepha y Nikodema y od Magdaleny, o których mówi Ewangelia: iż wielkimi pieniądzmi y drogimi maściami uczcili ciało Pana naszego. (…) Dając znać, iż po śmierci ciał takie uczczenie zwyczajne było y przystoyne a słuszne. Bo takim uczczenim ciała na pogrzebach wyznawamy (…) nieśmiertelność dusz naszych y zmartwychwstanie”, zob. Skarga P.: Kazania o siedmi sakramentach Kościoła s. katolickiego. Kraków 1600, s. 184; Kuchowi c z Z.: Człowiek polskiego baroku…, s. 335–337; Ba c zewski S.: Propagandowa rola…, s. 207–208; Rus i e cki M.: Obraz śmierci w katechezie Kościoła katolickiego w XVI–XVIII w. W: Wesela, chrzciny i pogrzeby…, s. 293, 301; Rok B.: Człowiek wobec śmierci w kulturze staropolskiej. „Acta Universitatis Wratislaviensis” 1995, No 1673. „Historia”, nr 109, s. 61.
View in Google Scholar
18. Matwijowski K.: Uroczystości, obchody i widowiska w barokowym Wrocławiu. Wrocław 1969, s. 124.
View in Google Scholar
19. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 56–57, 186; Harasimowicz J.: Mors janua vitae…, s. 25–29; idem: „Ars moriendi”…, s. 195–200.
View in Google Scholar
20. Archimimus – postać będąca w czasie ceremonii pogrzebowej wyobrażeniem zmarłego, ubrana w jego szaty.
View in Google Scholar
21. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 61, 63; Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii polskiej w XVII wieku. Warszawa 1982, s. 215; Kosman M.: Litewskie kazania…, s. 90; Dumanowski J.: Pompa funebris?…, s. 316–322.
View in Google Scholar
22. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 101, 104; Łoziński W.: Życie polskie…, s. 185–186; Gloger Z.: Encyklopedia staropolska…, s. 57–58; Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 61.
View in Google Scholar
23. Wichowa M.: Sarmata o cierpieniu …, s. 133.
View in Google Scholar
24. Aleksandrowicz-Szmulikowska M.: Radziwiłłówny w świetle swoich testamentów…, s. 41–42.
View in Google Scholar
25. Kuchowicz Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 50; idem: Człowiek polskiego baroku…, s. 346; idem: Obyczaje i postacie…, s. 249; Baczewski S.: Propagandowa rola…, s. 204; Łoziński W.: Życie polskie…, s. 186; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 191; Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii…, s. 62–63.
View in Google Scholar
26. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 60.
View in Google Scholar
27. Kuchowicz Z.: Człowiek polskiego baroku…, s. 333–334.
View in Google Scholar
28. O podręcznikach ars moriendi piszą: Rusiecki M.: Obraz śmierci…, s. 289–302; Jakson W.: Człowiek wobec śmierci w XVII– XVIII wieku. Poradniki dobrego umierania. „Bibliotekarz Lubelski” 1993, r. 38, nr 124, s. 18–29; Górecka K.: Pobożne matrony i cnotliwe panny. Epitafia mieszczanek i szlachcianek z XVI i XVII wieku jako źródło wiedzy o kobiecie w epoce nowożytnej. Warszawa 2006, s. 47–63; Rok B.: Człowiek wobec śmierci…, s. 15–18, 27–61, 64, 97–112; Kuchowicz Z.: Człowiek polskiego baroku…, s. 332–341; idem: Obyczaje i postacie…, s. 244–249; Bogucka M. : Staropolskie obyczaje…, s. 53–56. O protestanckich podręcznikach ars moriendi piszą: Harasimowicz J.: Mors janua vitae…, s. 13–20, 157–163; idem: „Ars moriendi”…, s. 185–191; idem: Śląskie nagrobki i epitafia wieku reformacji jako „teksty kultury”. „Biuletyn Historii Sztuki” 1994, r. 61, nr 3, s. 241–255; Aleksandrowicz-Szmulikowska M.: Radziwiłłówny w świetle swoich testamentów…, s. 19–29, 31–35.
View in Google Scholar
29. Harasimowicz J.: Mors janua vitae…, s. 14.
View in Google Scholar
30. Rok B.: Człowiek wobec śmierci…, s. 50.
View in Google Scholar
31. Ibidem, s. 41.
View in Google Scholar
32. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 99; Kuchowicz Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 48; idem: Obyczaje i postacie…, s. 252; Łoziński W.: Życie polskie…, s. 186–187; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 193; Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 48.
View in Google Scholar
33. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 101–103; Łoziński W.: Życie polskie…, s. 182; Chroś c i cki J.A.: Pompa funebris…, s. 177–179; Kuchowicz Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 48; idem: Obyczaje i postacie…, s. 254; Bogucka M. : Staropolskie obyczaje…, s. 57.
View in Google Scholar
34. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 58, 67–70; Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 103; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje…, s. 57; Dziubkowa J.: Vanitas. Portret trumienny na tle sarmackich obyczajów pogrzebowych. Poznań 1996–1997, s. 13–25.
View in Google Scholar
35. Kuchowicz Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 48; Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 100, 104; Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 48–50; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje…,
View in Google Scholar
s. 56–57.
View in Google Scholar
36. Joachima Bielskiego Dalszy ciąg Kroniki polskiéj zawierającéj dzieje od 1587 do 1598 r. Wyd. F.M. Sobieszczański. Warszawa 1851, s. 144–145, 178; Kronika mieszczanina krakowskiego z lat 1575– 1595. Kraków 1930, s. 92, 127 (w obu książkach na temat obecności króla Zygmunta III Wazy na pogrzebach Piotra Myszkowskiego i Albrechta Radziwiłła); Spieralski Z.: Jan Tarnowski 1488–1561. Warszawa 1977, s. 408; Dwor zaczek W.: Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego. Warszawa 1985, s. 307; Orzechowski S.: Wybór pism. Wrocław 1972, s. 282 (o obecności Jana Ocieskiego na pogrzebie hetmana Jana Tarnowskiego); Tomczak A.: Walenty Dembiński, kanclerz egzekucji. Toruń 1963, s. 152–153.
View in Google Scholar
37. Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii…, s. 216.
View in Google Scholar
38. Loc. cit.; Kuchowicz Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 48; idem: Człowiek polskiego baroku…, s. 347; idem: Obyczaje i postacie…, s. 252; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje…, s. 56; Kosman M.: Litewskie kazania…, s. 89; Sieciechowiczowa L.: Życie codzienne w renesansowym Poznaniu. Warszawa 1974, s. 172; Tomczak A.: Walenty Dembiński…, s. 152; Dworzaczek W.: Hetman Jan Tarnowski…, s. 306.
View in Google Scholar
39. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 104; Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii…, s. 216–217; Kuchowicz Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 48–49; idem: Człowiek polskiego baroku…, s. 347.
View in Google Scholar
40. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 50; Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii…, s. 217; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 189.
View in Google Scholar
41. Często katafalk utożsamiano z marami-noszami, na których niesiono ciało zmarłego do grobu.
View in Google Scholar
42. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 127–128, 185; idem: Castria et astria. Kazania i relacje pogrzebowe jako źródła historii sztuki. „Biuletyn Historii Sztuki” 1968, r. 30, nr 3, s. 394; Wysocki S.: Kazanie na pogrzebie... Jana Symeona Olelkowicza... w kościele teyże societatii w Lublinie 29 Aprilis 1593; Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii…, s. 217.
View in Google Scholar
43. Kronika mieszczanina…, s. 90; także: Fischinger A.: Kaplica Myszkowskich w Krakowie. „Rocznik Krakowski” 1955, t. 33, z. 3, s. 84; Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 185; Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii…, s. 217.
View in Google Scholar
44. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 185–187, 208.
View in Google Scholar
45. Łoziński W.: Życie polskie…, s. 182; Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 226–227; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 190.
View in Google Scholar
46. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 104–105; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 113.
View in Google Scholar
47. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 104–105.
View in Google Scholar
48. Dąbrowska E.: Średniowieczny ceremoniał pogrzebowy wyższego duchowieństwa polskiego – studium archeologiczno-historyczne. „Studia Źródłoznawcze” 1997, t. 36, s. 28.
View in Google Scholar
49. Łoziński W.: Życie polskie…, s. 182–185; Kuchowi c z Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 49 Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 109–111; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje…, s. 57–58; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 191; Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 50.
View in Google Scholar
50. O literaturze funeralnej piszą: Platt D.: Kazania pogrzebowe z przełomu XVI i XVII wieku. Z dziejów prozy staropolskiej. Wrocław 1992, s. 5–178; Rok B.: Druki żałobne w dawnej Polsce XVI–XVIII wieku. W: Wesela, chrzciny i pogrzeby…, s. 187–200; idem: Człowiek wobec śmierci…, s. 19–24, 65–74, 77–92; Popiołek B.: Konterfekt prawdziwy umbrą fatalną malowany. Wizerunek kobiety w staropolskich mowach pogrzebowych. „Studia Historyczne” 2004, r. 47, z. 3–4, s. 313–324; Kicińska U.: „Ma być każda matrona ozdoba małżonka swego i domu jego”. Wzorzec żony w drukowanych mowach pogrzebowych XVII wieku. „Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” 2012, r. 67, s. 97–125; Jakson W.: Człowiek wobec…, s. 19–29; Baczewski S.: Propagandowa rola…, s. 205–211; Kosman. M.: Litewskie kazania…, s. 90–113; Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 105–109; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 192; Gloger Z.: Encyklopedia staropolska…, s. 58; Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 73–76; Kuchowicz Z.: Człowiek polskiego baroku…, s. 346; idem: Obyczaje i postacie…, s. 249–250; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje…, s. 58; Górecka K.: Pobożne matrony…, s. 120, 122; Harasimowicz J.: Mors janua vitae…, s. 30–32; idem: „Ars moriendi”…, s. 200–202.
View in Google Scholar
51. Rok B.: Człowiek wobec śmierci…, s. 64.
View in Google Scholar
52. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 109; Łoziński W.: Życie polskie…, s. 188; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 192.
View in Google Scholar
53. Kochanowski J.: Przy pogrzebie rzecz. W: Wybór mów staropolskich. Oprac. B. Nadolski. Wrocław 1961, s. 169–172.
View in Google Scholar
54. Kuchowicz Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 49; idem: Człowiek polskiego baroku…, s. 346–347; idem: Obyczaje i postacie…, s. 252; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje…, s. 58; Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 111–112; Łoziński W.: Życie polskie…, s. 184; Gloger Z.: Encyklopedia staropolska…, s. 58; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 192–193.
View in Google Scholar
55. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 113; Kuchowicz Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 50–51; Wróbel E.E: Chrześcijańska rodzina w Polsce XVI–XVII wieku. Między ideałem a rzeczywistością. Kraków 2002, s. 151–156; Wroniszewski J.: Kobieta niezależna z rodziny rycerskiej w średniowieczu. W: Kobieta i rodzina w średniowieczu i na progu czasów nowożytnych. Red. Z.H. Nowak, A. Radzimiński. Toruń
View in Google Scholar
1998, s. 30–31; Górecka K.: Pobożne matrony…, s. 109–113.
View in Google Scholar
56. [Górski S.:] Życie Piotra Kmity z Wiśnicza, wojewody krakowskiego. Przeł. z łac. K. Wł. W. [K.W. Wójcicki]. [Warszawa 1865]. Nadb. „Biblioteka Warszawska” 1865, t. 2, s. 402–403; Poc i echa W.: Arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Dzierzgowski, prymas Polski (ok. 1490–1559). Kraków 1947, s. 38; Kaczmarczyk Z.: O kanclerzu Janie Łaskim. Warszawa 1955, s. 89.
View in Google Scholar
57. Pociecha W.: Maciej Drzewicki, kanclerz, arcyb. gnieźnieński (1467–1535). Kraków 1946, s. 21.
View in Google Scholar
58. Wyczański A.: Kultura XVI-wiecznego Krakowa. „Kultura” 1980, nr 21, s. 5.
View in Google Scholar
59. Harasimowicz J.: Mors janua vitae…, s. 20, 33–37; idem: „Ars moriendi”…, s. 191–199, 203–204.
View in Google Scholar
60. Gloger Z.: Encyklopedia staropolska. T. 1. Warszawa 1900, s. 70.
View in Google Scholar
61. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 113–114; Łoziński W.: Życie polskie…, s. 187; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 192; Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 72; Kuchowicz Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 51; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje…, s. 60; Kowalski W.: Środowisko społeczne…, s. 43–46.
View in Google Scholar
62. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 117–118; Kuchowicz Z.: Z dziejów obyczajów…, s. 51–52; idem: Człowiek polskiego baroku…, s. 347; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje…, s. 58; Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 52–54; Baczewski S.: Propagandowa rola…, s. 204.
View in Google Scholar
63. Starowolski S.: Reformacja obyczajów polskich. Kraków 1859, s. 78.
View in Google Scholar
64. Kuchowicz Z.: Człowiek polskiego baroku…, s. 347; idem: Obyczaje i postacie…, s. 252–253; Baczewski S.: Propagandowa rola…, s. 204.
View in Google Scholar
65. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 54, 58.
View in Google Scholar
66. Bystroń J.S.: Dzieje obyczajów…, s. 118; Brückner A.: Encyklopedia staropolska…, s. 194; Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii…, s. 222; Bogucka M.: Staropolskie obyczaje…, s. 60; Ba c zewski S.: Propagandowa rola…, s. 204; Rok B.: Człowiek wobec śmierci…, s. 75.
View in Google Scholar
67. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 265, tu dokładny rejestr kosztów pogrzebu.
View in Google Scholar
68. Chrościcki J.A.: Pompa funebris…, s. 265–268; Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii…, s. 219.
View in Google Scholar
69. Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii…, s. 219–220.
View in Google Scholar
70. O testamentach piszą: Testamenty szlachty krakowskiej XVII–XVIII wieku. Wybór tekstów źródłowych z lat 1650–1799. Oprac. A. Falniowska-Gradowska. Kraków 1997, s. XIII–XIX; Wróbel E.: Chrześcijańska rodzina…, s. 207–211; Borkowska M.: Dekret w niebieskim…, s. 8–19; Bogucka M.: Białogłowa w dawnej Polsce. Kobieta w społeczeństwie polskim XVI–XVIII wieku na tle porównawczym. Warszawa 1998, s. 44–46; eadem: Gorsza płeć. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI. Warszawa 2005, s. 99–100; Wroniszewski J.: Kobieta niezależna z rodziny rycerskiej…, s. 21–29; Wyczański A.: Szlachta polska XVI wieku. Warszawa 2001, s. 46–48; Testamenty Jana…, s. 7–12; Wichowa M.: Sarmata o cierpieniu…, s. 131–132; Rok B.: Człowiek wobec śmierci…, s. 24–25; Augustyniak U.: Testamenty ewangelików…, s. 5–11; Aleksandrowicz-Szmulikowska M.: Radziwiłłówny w świetle swoich testamentów…, s. 4–63.
View in Google Scholar
71. Testamenty Jana…, s. 15.
View in Google Scholar
72. Pietrzak J.: Wojna o majątek i ciało hetmańskie. „Kierunki” 1973, s. 38; Czapliński W., Długosz J.: Życie codzienne magnaterii…, s. 214, 221–222.
View in Google Scholar
73. Orzechowski S.: Żywot i śmierć Jana Tarnowskiego, kasztelana krakowskiego, hetmana wielkiego koronnego. Wyd. F. Bohomolec. Żywoty Sławnych Polaków, t. 3. Radom 1830, s. 71–78; Lipiński T.: Dawne obrzędy pogrzebowe wodzów polskich. „Biblioteka Warszawska” 1844, t. 1, s. 204; Dworzaczek W.: Hetman Jan Tarnowski…, s. 303–306; Spieralski Z.: Jan Tarnowski…, s. 407–410; Walczakiewicz F.: Jan Tarnowski, hetman wielki koronny. Lwów 1889, s. 27–31; Leniek S., Leśniak W.: Dzieje miasta Tarnowa.Tarnów 1911, s. 69–72; Boras Z.: Poczet hetmanów polskich koronnychi litewskich XVI–XVIII wieku. Cz. 1. Poznań 1991, s. 47–48.
View in Google Scholar
74. Orzechowski S.: Żywot i śmierć Jana Tarnowskiego…, s. 4;Boras Z.: Poczet hetmanów polskich…, s. 47.
View in Google Scholar
75. Orzechowski S.: Żywot i śmierć Jana Tarnowskiego…, s. 78.
View in Google Scholar
76. Boras Z., Trzeciakowski L.: W dawnym Poznaniu. Faktyi wydarzenia z dziejów miasta do r. 1918. Poznań 1969, s. 61, 102 (piszą o pogrzebach biskupów Jana Lubrańskiego i Adama Konarskiego); Tomczak A.: Walenty Dembiński…, s. 152–153 (opisujepogrzeb kanclerza Dembińskiego); Kronika mieszczanina…, s. 90–91, 127 (opisuje pogrzeb Jana i Piotra Myszkowskich oraz Albrechta Radziwiłła).
View in Google Scholar
77. Sieciechowiczowa L.: Życie codzienne…, s. 172; Boras Z., Trzeciakowski L.: W dawnym Poznaniu…, s. 70, 76–77, 99.
View in Google Scholar
78. Ptaśnik J.: Z dziejów kultury włoskiego Krakowa. „Rocznik Krakowski” 1907, t. 9, s. 101–102.
View in Google Scholar
79. Sieciechowiczowa L.: Życie codzienne…, s. 173.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

