Wola Duchacka pod Krakowem — historia i krajobraz
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.1998.05Abstract
WOLA DUCHACKA NEAR CRACOW — HISTORY AND LANDSCAPE
Wola Duchacka was formerly a village situated south of Cracow at the foot of the Krzemionki hills, on an old trading route leading to Wieliczka and Hungary. Traces of settlements dating from the Neolithic era, objects connected with Lusitian, Scythian, Puchów and Przeworsk cultures and with the era of Roman influences have been found in the area. The village was chartered by King Casimir the Great according to Magdeburg law in 1364. It was situated at the foot of Mount Lasota, and was originally owned by Otton of Pilica, the Castellan of Wiślica. In the early 15th century it was owned by the Order of the Holy Spirit in Cracow. The monks set up a farm, built a manor and carried out an economy based on leasehold.
In the 16th—17th centuries the landscape of the village was shaped by cultivated fields, with patches of meadows and pastures, streams, with pin-woods in the south and the manor complex in the centre. An inn was located on the road to Wieliczka, along with meadows belonging to St. Jacob’s church; at the foot of Mount Lasota were a brick-kiln and a quarry.
In 1788 the Order of the Holy Spirit was abolished and Wola was taken over by the Imperial Treasury as part of the province called Galicia and Lodomeria, having its capital in Lvov. When Poland regained her independence it passed to the Cracow county (from 1923), and in 1941 it became incorporated in the city of Cracow.
At the turn of the 19th century the village’s industrial landscape was shaped. Due to the existence of deposits of marl, limestone, loam and gypsum the construction materials industry developed. Several brick-yards and a large cement and gypsum factory were established there. Wola Duchacka became a suburban workers’ estate with factory chimneys dominating its landscape. After World War II it developed, further housing estates were built and old wooden and brick houses demolished. Despite the destruction of its original natural and cultural landscape, Wola Duchacka has preserved some historic complexes and buildings which determine the identity and history of this place.
References
1. Opracowanie powstało na podstawie badań terenowych prowadzonych przez Pracownię Dokumentacji Architektury i Zmian Urbanistycznych Miasta Krakowa Muzeum Historycznego. Autorka dziękuje panu mgr. Stanisławowi Bemowi za informacje o historii wsi i jej obiektach podworskich, panu mgr. Szczepanowi Świątkowi, kierownikowi Sekcji Akt Gospodarczych APKr i panu mgr. Franciszkowi Zacnemu, pracownikowi Sekcji APKr na Wawelu za pomoc w zbieraniu materiałów archiwalnych. Dokumentacje fotograficzno-opisowe, karty inwentaryzacyjne, Zeszyt Prac Terenowych znajdują się w PDA MHmK.; Podstawowe opracowanie: Tomasz Piotrowski, Władysław Niewalda, Krakowski Zespół Miejski. Studium historyczno- konserwatorskie wykonane na zlecenie Wydziału Ochrony Zabytków UM w Krakowie. Monografie miejscowości (skrócone): Wola Duchacka, nr 78, Kraków 1986; Wanda Genga, Park podworski — Wola Duchacka, Kraków 1977, maszynopis w Zakładzie Architektury Krajobrazu Instytutu Urbanistyki i Planowania Przestrzennego Politechniki Krakowskiej.
View in Google Scholar
2. Opracowanie obejmuje teren wsi w granicach ustalonych na podstawie planu katastralnego Woli Duchackiej z 1847 r., APKr, Sekcja Kartografii i Dokumentacji Technicznej (cyt. dalej SKDT), Kataster Krakowski, operat 159, sygn. planu 613, 614;
View in Google Scholar
Alfred Fiderkiewicz, Sprawozdanie prezydenta stol. król. m. Krakowa w przedmiocie dzielnic przyłączonych do miasta w r. 1941, Kraków 1945, s. 9.
View in Google Scholar
3. Plan opracowany na podstawie planów katastralnych w APKr (SKDT, Kataster Krakowski, Wola Duchacka, sygn. 612, 613, 614), informacji terenowych i przekazów historycznych.
View in Google Scholar
4. Środowisko geograficzne terytorium miasta Krakowa, Folia Geographica, Vol. I,1967, Kraków 1968, praca zbiorowa, artykuły: Maria Tyczyńska, Rzeźba i budowa geologiczna terytorium miasta Krakowa, s. 21—25, 28—29; Jerzy Dynowski, Stosunki wodne obszaru miasta Krakowa, s. 123; Tomasz Komornicki, Gleby terytorium miasta Krakowa, s. 144—145; Jan Kornaś, Anna Medwecka-Komaś, Szata roślinna Krakowa, s. 134—157; M. Tyczyńska, Rozwój geomorfologiczny terytorium miasta Krakowa, Zeszyty Naukowe UJ, Prace Geograficzne, z. 17, Kraków 1968, s. 42—44; Ryszard Gradiński, Przewodnik geologiczny po okolicach Krakowa, Warszawa 1972, s. 55,57—58, 66, 288; Krakowski Zespól Miejski, mapa sytuacyjno-wysokościowa, 1987 r., nr 1273, 1323 w Krakowskim Przedsiębiorstwie Geodezyjnym w Krakowie.
View in Google Scholar
5. Kazimierz Sosnowski, Ziemia Krakowska, Kraków 1947,
View in Google Scholar
t.I, s. 112.
View in Google Scholar
6. Rudolf Jamka, Kraków w pradziejach, Wrocław 1963, s. 296—300; Kazimierz Radwański, Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny, Kraków 1975, s. 261; Bolesław Czap- kiewicz, Sprawozdanie z poszukiwań archeologicznych za lata 1924—25, 1916—17, 1913, Wiadomości Archeologiczne, t. X (1929), s. 222, 301; Jan Fitzke, Nowe znalezisko z okresu wpływów rzymskich na Woli Duchackiej pod Krakowem, [w:] „Z Otchłani Wieków” Rocznik VII (1932), s. 58—60.
View in Google Scholar
7. Elżbieta M. Firlet, Kraków prawobrzeżny. Przemiany histo- ryczno-krajobrazowe krakowskich Łagiewnik, [w:] „Krzysztofo- ry”. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 19, Kraków 1992, s. 47—48; Karol Buczek, Ziemie polskie przed tysiącem lat, Wrocław 1960, Prace Komisji Nauk Historycznych, nr 5, s. 21.
View in Google Scholar
8. „Sprawozdania z czynności i posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności” t. XLVI, 1945, nr 9, s. 247—248; Stefan Nosek, Niezwykłe znalezisko z końca starszego okresu wpływów rzymskich na terenie Krakowa, [w:] „Światowit”, t. XVIII (1947) za lata 1939—1945, s. 142—147.
View in Google Scholar
9. Materiały Pracowni Słownika Historyczno-Geograficznego Instytutu Historii PAN, Oddział w Krakowie (cyt. dalej IH PAN) — stąd informacje dotyczące Woli w średniowieczu; Kodeks Dyplomatyczny Małopolski, t. 3, wyd. Franciszek Piekosiński, Kraków 1876—1905, nr 700.
View in Google Scholar
10. Jan Długosz, Liber beneficiorum dioecensis Cracoviensis, t. 3, Kraków 1864, s. 50; Henryk Błażkiewicz, Pilica. Zarys dziejów miejscowości, Kraków 1992, s. 71—72; Bożena Wyro- zumska, Otto z Pilicy, [w:] Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1979, t. XXIV, s. 634—635.
View in Google Scholar
11. Materiały IHPAN; Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, wypisy z ksiąg dawnych sądowych ziemskich i grodzkich ziemi krakowskiej, wyd. Adam Helcel, Kraków 1870, t. 2, nr 965.
View in Google Scholar
12. Klara Antosiewicz, Zakon Ducha Świętego de Saxia w Polsce średniowiecznej, [w:] Nasza Przeszłość, t. XXIII, Kraków 1966, s. 179; Anna Strzelecka, Elżbieta z Pilicy, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. VI, Kraków 1948, s. 348—249; Stanisław Tom- kowicz, Zabytki budownictwa M. Krakowa. Szpital Św. Ducha, Kraków 1892, s. 23, podaje rok 1419 jako datę uposażenia.
View in Google Scholar
13. Materiały IH PAN; Najstarsza księga Sądu Najwyższego Prawa Niemieckiego na zamku krakowskim, wyd. Adam Kłodziński, Archiwum Komisji Prawniczej X, Kraków 1936, nr 813, 915; w 1415 roku Krystian z Kazimierza sprzedał „sculteciam suam in Wolicze” (zapewne chodzi o połowę sołectwa, gdyż druga część należała od 1400 roku do Janusza Szklarza) szpitalowi Św. Ducha w Krakowie; zob. też: Andrzej Swaryczew- ski, Historyczne zmiany układu przestrzennego Krzemionek Krakowskich, Teka Komisji Urbanistyki i Architektury, t. XI, Kraków 1977.
View in Google Scholar
14. Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, op. cit., nr 1507, 3542 — wymieniony uczciwy Maciej Masznik „de Wola Szpitalna” (1453 r.).
View in Google Scholar
15. Franciszek Sikora, Góra Lasoty, [w:] Słownik historyczno- -geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Wrocław 1986, . I, z. 4, s. 826—827.
View in Google Scholar
16. Jan Długosz, op. cit, t. 2, s. 8, 22, 25—26, t. 3, s. 49.
View in Google Scholar
17. Szerzej o Górze Lasoty zob. Jerzy Rajman, Mons ante Cracoviam. Najdawniejsze dzieje kościoła Sw. Benedykta na Górze Lasoty, „Rocznik Krakowski”, t. LX, Kraków 1994, s. 5—20.
View in Google Scholar
18. K. Antosiewicz, op. cit., s. 179—182; F. Sikora, op. cit.
View in Google Scholar
19. Szerzej o zakonie Św. Ducha zob.: K. Antosiewicz, op. cit.; Duchacy [w:] Encyklopedia katolicka, Lublin 1983, t. IV, s. 299—301; S. Tomkowicz, op. cit.
View in Google Scholar
20. F. Sikora, Budnarka, [w:] Słownik historyczno-geograficz- ny..., Wrocław 1985, cz. 1, z. 2, s. 282; Kodeks Dyplomatyczny Miasta Krakowa 1257—1506, wydał F. Piekosiński, Kraków 1979, cz. I, s. 247.
View in Google Scholar
21. S. Tomkowicz, op. cit., s. 31,74; APKr, Archiwum Księży Emerytów, nr 8.
View in Google Scholar
22. F. Sikora, Czerna, [w:] Słownik historyczno-geograficz- ny..., Wrocław 1985, cz. I, z. 3, s. 461.
View in Google Scholar
23. APKr, Archiwum Księży Emerytów, nr 7.
View in Google Scholar
24. APKr, SKDT, Kataster Krakowski, operat 104, Piaski Wielkie, plany katastralne, wymieniona niwa Gaik, potok Czerna graniczny z Wolą Duchacką i las sosnowy.
View in Google Scholar
25. Cyt za J. W. Smoniewski, Opis historyczno-statystyczny wsi województwa krakowskiego, rkp 477(S), [w:] Biblioteka PAN O/Kraków, karta 615.
View in Google Scholar
26. S. Tomkowicz, op. cit., s. 38—40; F. Sikora, Budnarka, op. cit.
View in Google Scholar
27. APKr, Archiwum Księży Emerytów, nr 7.
View in Google Scholar
28. Cyt. za J. W. Smoniewski, Przedmieścia miasta Krakowa, rkp. 480(S), [w:] Bibliotece PAN O/Kraków, karta 60—62, 71.
View in Google Scholar
29. Wg Materiałów IH PAN, Matricularium Regni Poloniae Sumarie, t. IV, 2, 11932.
View in Google Scholar
30. Lustracja dróg województwa krakowskiego z roku 1570, wyd. Bożena Wyrozumska, Warszawa 1971, s. 56.
View in Google Scholar
31. Cyt za J. W. Smoniewski, Opis historyczno-statystyczny wsi województwa krakowskiego, rkp 477(S), [w:] Biblioteka PAN O/Kraków, karta 615.
View in Google Scholar
32. APKr, Archiwum Księży Emerytów nr 7; browar korzystał z wody ze źródełka, które biło koło dworu jeszcze w latach pięćdziesiątych XX wieku.
View in Google Scholar
33. Ibidem, inwentarz spichlerza z 1586 r.
View in Google Scholar
34. Adolf Pawiński, Polska XVI wieku, Małopolska, t. III, Źródła Dziejowe, t. XIV, Warszawa 1886, s. 40.
View in Google Scholar
35. Akta wizytacji Dekanatu Krakowskiego 1599, wyd. Czesław Skowron, Materiały do dziejów kościoła w Polsce, Lublin 1965, t. 2. s. 148.
View in Google Scholar
36. APKr, Archiwum Księży Emerytów nr 7, dokument z 1687 r.
View in Google Scholar
37. Ibidem; Jan Małecki, Studia nad rynkiem regionalnym Krakowa w XVI wieku, Warszawa 1963, s. 99.
View in Google Scholar
38. Akta wizytacji Dekanatu..., op. cit., s. 146.
View in Google Scholar
39. APKr, Archiwum Księży Emerytów nr 7, Akta dotyczące cegielni Duchaków przy Górze Lasoty, 1505, 1772—1780.
View in Google Scholar
40. Ibidem, rachunki cegielni z 1776, 1779 r.; w 1529 r. płacono trzy grzywny z cegielni na uposażenie kościoła Św. Benedykta; w 1599 roku cegielnia była opustoszała i nie „dawała” czynszu, F. Sikora, Góra Lasoty, op. cit.
View in Google Scholar
41. Ludwik Sikora, Szwedzi i Siedmiogrodzianie w Krakowie. Od 1655 do 1657 roku, Kraków 1908, s. 8 7; Tadeusz Nowak, Obrona Krakowa przez Stefana Czarnieckiego w roku 1655, Studia i materiały do historii wojskowości, Warszawa 1963; Stanisław Ranotowicz, Opisanie inkursji Szwedów do Polski i do Krakowa 1655—1657, wyd. Józef Mitkowski, Kraków 1958, s. 16, 19.
View in Google Scholar
42. Antoni Górny, Kazimierz Piwarski, Kraków w czasie drugiego najazdu Szwedów na Polskę 1702—1709, Kraków 1932.
View in Google Scholar
43. K. Antosiewicz, Duchacy, op. cit., s. 301; o likwidacji zakonu Św. Ducha: Władysław Chotkowski, Księcia prymasa Poniatowskiego spustoszenia kościelne w Krakowie, Rozprawy Akademii Umiejętności, Kraków 1918, s. 172—175.
View in Google Scholar
44. APKr, Sekcja na Wawelu, Terrestia Cracoviensia Nova, t. 3 5, s. 517—518, t. 28, s. 263,1683,1857; Relaciones Castrensia
View in Google Scholar
Cracoviensia, t. 210, s. 1101—1106, t. 218, s. 2980 — dokumenty z 70 i 80. lat XVIII w. dot. spraw spornych o dzierżawę Woli Duchackiej i Byczyny.
View in Google Scholar
45. APKr Archiwum Księży Emerytów nr 7; wśród zabudowań folwarku była też wozownia.
View in Google Scholar
46. APKr, Sekcja na Wawelu, Terrestia..., op. cit., t. 35, s. 517; W. Chotkowski, op. cit., s. 175.
View in Google Scholar
47. J. Sieniarzówna, J. Małecki, Dzieje Krakowa..., t. 2, Kraków 1984, s. 553; Stanisław Grodziski, Historia ustroju społeczno- -politycznego Galicji 1772—1848, Prace Komisji Nauk Historycznych, nr 28, Wrocław 1971, s. 161—163; Konstanty Grzybowski, Galicja 1848—1914. Historia ustroju politycznego na tle historii ustroju Austrii, Studia nad historią państwa i prawa, t. IX, Kraków 1959, s. 207; Franciszek Bardel, Miasto Podgórze. Jego powstanie pierwszych 50 lat istnienia, Kraków 1901, s. 19; Dziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi, Lwów, rocznik 1896, s. 233; Aleksander Litewka, Inwentarz
View in Google Scholar
zespołu akt gmin wiejskich powiatu krakowskiego z lat 1867—1954, maszynopis w APKr, 1968, s. 7—9.
View in Google Scholar
48. A. Litewka, Rozszerzenie granic Krakowa 1941—1948, [w:]
View in Google Scholar
Studia Historyczne, rok XXVII, Kraków 1984, z. 3, s. 475—489.
View in Google Scholar
49. F. Bardel, op. cit., s. 44—47; Bolesław Kumor, Ustrój i organizacja kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772—1918, Kraków 1980, s. 159, 164, 169—170.
View in Google Scholar
50. Czesław Bodzioch, Mały przewodnik po kościołach i kaplicach w Krakowie Podgórzu, Kraków 1983, s. 9—11, 58—61; Karolina Grodziska, Cmentarze Podgórza, Kraków 1992,
View in Google Scholar
s. 16—19, 38—43, 68—69, 75.
View in Google Scholar
51. APKr, SKDT, Wola Duchacka, operat 159; H. Stupnicki, Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi, Lwów 1855, s. 242; Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi, Przemyśl 1868, s. 220; K. Oksza-Orzechowski, Przewodnik statystyczno-topograficzny i skorowidz obejmujący wszystkie miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, W. X. Krakowskim і X. Bukowinie, Kraków 1872.
View in Google Scholar
52. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1893, t. XIII, hasło: Wola Duchacka; Jan Bigo, Najnowszy skorowidz..., Złoczów 1886, s. 213; Tadeusz Piłat, Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi, Lwów 1890, s. 232—233; J. Bigo, Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości, Lwów 1897, s. 209.
View in Google Scholar
53. Józef Buzek, Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi i z W. Ks. Krakowskim, Kraków 1905, s. 172; Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok pański 1914, s. 108.
View in Google Scholar
54. Dokumenty w archiwum rodzinnym Bemów.
View in Google Scholar
55. APKr, SKDT, Kataster Krak., operat 159, Wola Duchacka.
View in Google Scholar
56. Alicja Falniowska-Gradowska, Studia nad społeczeństwem województwa krakowskiego w XVIII wieku, Warszawa 1982, s. 68; K. Oksza-Orzechowski, op. cit.
View in Google Scholar
57. Dokumenty w archiwum rodzinnym Bemów.
View in Google Scholar
58. Ryszard Kotewicz, Z dziejów przemysłu Krakowa w latach 1918—1939, Kraków 1981, s. 146, 148.
View in Google Scholar
59. Stefana Mikulskiego Wielka Księga Adresowa... Krakowa... Podgórza 1912, Kraków 1912, s. 85.
View in Google Scholar
60. „Przegląd Ceramiczny” nr 16, 25.08.1909, s. 251.
View in Google Scholar
61. Op. cit., 1910, nr 1, s. 10.
View in Google Scholar
92. Ibidem.
View in Google Scholar
63. APKr, Sekcja Akt Gospodarczych, Korespondencja dotycząca rozbudowy Fabryki Kabli.
View in Google Scholar
Ibidem.
View in Google Scholar
65. APKr, Sekcja Akt Gospodarczych, Rejonowy Dozór Techniczny, Plan kotłowni i kotła w kopalni gipsu Byszki Lipermana w Woli Duchackiej.
View in Google Scholar
66. Janusz Bogdanowski, Warownie i zieleń twierdzy Kraków, Kraków 1979, s. 17, 85, 86, 97; Mirosław Holewiński, Nieznany plan budowy twierdzy Kraków z 1852 r., „Rocznik Krakowski” t. LV, 1989, s. 96, rys. 48.
View in Google Scholar
67. APKr, Inwentarz Tymczasowy 937, Prochownia w Woli Duchackiej, wybuch dnia 5 czerwca 1909 r.
View in Google Scholar
68. J. Bieniarzówna, J. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 3, Kraków 1979, s. 309.
View in Google Scholar
69. K. Oksza-Orzechowski, op. cit.; J. Bigo, op. cit.; Słownik geograficzny..., op. cit.; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925, t. XII, s. 31; Statystyka Polski. Skorowidz gmin Rzeczypospolitej Polskiej Warszawa 1933, cz. III, seria B, z. 8, s. 18; A. Fiderkiewicz, op. cit.; Obszar, domy, mieszkania i ludność cywilna Krakowa w 1946 i w latach dawniejszych, Kraków 1946, APKr; Helena Rutka, Monografia społeczno-geograficzna Łagiewnik, Woli Duchackiej, Piasków Wielkich i Kurdwanowa, 1952, praca magisterska w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
View in Google Scholar
70. T. Pilat, op. cit.
View in Google Scholar
71. Dennis Vnenchak, Kategoryzacja własności ziemskiej w Galicji w dobie autonomicznej w świetle państwowych i krajowych urzędowych statystyk agrarnych, „Studia Historyczne”, R. XXVII, Kraków 1984, z. 3, s. 140.
View in Google Scholar
72. K. Oksza-Orzechowski, op. cit.; T. Pilat, op. cit.; archiwum rodzinne Bemów.
View in Google Scholar
73. H. Rutka, op. cit.
View in Google Scholar
74. APKr, SKDT, Wola Duchacka, plan z 30. lat XX w., sygn. 617.
View in Google Scholar
75. T. Pilat, op. cit.
View in Google Scholar
76. Mapy w Muzeum Historycznym miasta Krakowa, sygn. T/125, T/117.
View in Google Scholar
77. Plan w MHmK, 1944 r., sygn. 60/T/VIIIa.
View in Google Scholar
78. A. Litewka, Rozszerzenie granic..., op. cit.
View in Google Scholar
79. Aleksander Biberstein, Zagłada Żydów w Krakowie, Kraków 1985, s. 101—102, 231; Jarosław Żółciak, Zarys przemian dziejowych miasta Podgórza oraz wsi Płaszów, Rybitwy, Przewóz — historycznych miejscowości Dzielnicy XIII, [w:] Wolne Król. Miasto Podgórze..., Kraków 1996, s. 132—137.
View in Google Scholar
80. Krzysztof Broński, Ruch budowlany w Krakowie pod okupacją hitlerowską, „Rocznik Krakowski”, t. LIII, Kraków 1987, s. 176.
View in Google Scholar
81. A. Fiderkiewicz, op. cit., s. 13—14.
View in Google Scholar
82. Obszar, domy..., op. cit., s. 19.
View in Google Scholar
83. „Czas Krakowski”, nr 96, 25.04.1991.
View in Google Scholar
84. Henryk Świątek, Architektura i budownictwo peryferii Krakowa na przełomie wieków XIX i XX, Teka Komisji Urbanistyki i Architektury, Wrocław 1981, s. 49—58. Spis wyburzonych obiektów drewnianych i murowanych wraz z dokumentacją fotograficzno-opisową w PDA MHmK.
View in Google Scholar
85. Julian Zinkow, Jerzy Małecki, Kraków. Trasy podmiejskie, Kraków 1965, s. 151; Sosnowski, op. cit, s. 112.
View in Google Scholar
86. Tadeusz Gryniewicz, Barbara Skupień, Marian Zdzieński, Inwentaryzacja szczegółowa szaty roślinnej na terenie Woli Duchackiej, Kraków 1975, maszynopis w archiwum rodzinnym Bemów.
View in Google Scholar
87. Spis domów z opisem i datowaniem w PDA MHmK.
View in Google Scholar
88. Eugeniusz Duda, Zbiór Kapliczki w PDA MHmK.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
