Z dziejów krakowskiego węzła kolejowego – przebudowa i modernizacja w latach 1939–1945
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.06Abstract
FROM THE HISTORY OF THE KRAKOW RAILWAY JUNCTION POINT – REDEVELOPMENT AND MODERNIZATION IN THE PERIOD 1939–1945
The article discusses issues concerning German investments in Kraków’s railway infrastructure during World War II – a topic that has not been the subject of a separate research paper to date. Publications presenting the development of railway in Kraków concentrate mainly on the earlier history, particularly on the period prior to World War I. Archival sources (i.e. topographical maps, geodetic plans, architectural designs, etc.) constitute the most valuable material for this kind of research. One of the most important goals of this paper is to draw the public’s attention to the question of conservation and protection of the dilapidated historical railway facilities from that period. The facilities in question constitute interesting examples of the architectural trend that became briefly predominant during WWII; they also reflect the scale of capital investment made by the German occupation authorities as part of their general programme of redevelopment of the occupied territories. The period spanning from the beginning of railway in Kraków (1847) to the outbreak of the war is defined by the opening dates of new railway connections and the railway stations accompanying them, the most significant of these being the junction point stations: Kraków Główny Osobowy (Main Passenger Railway Station) and Kraków Płaszów. On the threshold of the war Kraków had a very well developed railway network, including connections to such major destinations as Katowice, Lvov, Warsaw and Zakopane. However, the question of the construction of a new, larger Main Railway Station in a different location remained unresolved, and so did the issue of the modernization of the old, Austrian railway traffic management system. Following the capturing of Kraków on 6 September 1939, Germans organized the railway routes in General Government into the General Division of the Eastern Railway (Generaldirektion der Ostbahn). Among the duties of this administrative body was the redevelopment of the railway network after its partial destruction in 1939, the organization of passenger and freight railway transport, and the expansion of the occupied country’s railway network as part of the modernization programme. One of the most noteworthy projects that the Third Reich wanted to realize was the spatial expansion of Kraków as part of Hubert Ritter’s plan of 1941 – a project that was never accomplished. Germans’ plan was to build a brand new railway network with a larger traffic capacity and a number of new passenger and freight railway stations. In the aftermath of USSR’s attack, German financial outlays for warfare were increased, which necessitated the adaptation of the planned expansion of the Kraków railway network to the already existent system of railway tracks and stations. For Germans the most important railway connection was the Wrocław – Kraków – Lvov line which was duly redeveloped and modernized. In the period 1942–1943 they built the Kraków Łobzów – Kraków Płaszów line encircling the city, which allowed them to exclude the Main Station from the busy east – west freight railway traffic. The construction of the Kraków Prokocim – Kraków Bonarka Freight Line, including the network of flyovers which were to facilitate railway traffic in the south-west direction (Skawina, Auschwitz) commenced a bit later; this investment was completed after the war. There were plans for the redevelopment of the Kraków Main Station which, however, were not accomplished. German authorities wanted to expand the technical infrastructure, including the construction of new railway traffic management facilities, e.g. the large switch tower with an impressive architectural design which, in fact, was never built. Three new signal boxes were constructed at the freight station, two of which are noteworthy for their unique architectural style. A housing estate for Ostbahn employees – a typical example of the unmistakable Th ird Reich style – was built near the Płaszów Station. A few social facilities for the communal use of Ostbahn employees (whose number grew steadily, especially towards the end of the war) were also built in the vicinity of the station and the engine workshop. The construction of the railway line encircling the city was directly linked with the considerable expansion of the freight station in Prokocim which was supposed to cater for the needs of the intensified freight railway traffic on the Lvov line. The expansion of the Prokocim station included the construction of two new sets of yard tracks and infrastructure facilities (i.e. flyovers, switch towers, an engine workshop, technical and storage facilities), some of which were completed after the war. A housing estate of semi-detached houses for the railway employees was also built near the station. The plan to liquidate the bothersome left-side railway traffic on the Lvov line was not accomplished during the war. Apart from the large-scale railway construction projects, several lesser ones were also carried out in that period in and around Kraków, e.g. the works on the Kocmyrzów line (the railway stop at Czyżyny Monopol; redevelopment of the Wesoła – Grzegórzki sideline), and on the Katowice line (redevelopment of the Mydlniki Station). Kraków’s railway infrastructure was badly affected by the Soviet takeover of the city. The postwar reconstruction of the Kraków railway junction point included the completion of Ostbahn’s construction projects which had been interrupted in 1944, one of them being the Prokocim – Bonarka rail link which was finally completed in 1960.
References
1. Pojęcie krakowski węzeł kolejowy w niniejszym tekście dotyczy całości linii kolejowych wraz z infrastrukturą, która znalazła się w obrębie Krakowa po rozszerzeniu jego granic 28 maja 1941 r. Wyjątek stanowi odcinek Bieżanów – Gaj oraz Mydlniki, niewłączone do miasta.
View in Google Scholar
2. Podobnie jak nie powstała żadna odrębna publikacja o charakterze monograficznym prezentująca dzieje kolei w Krakowie, ujmująca temat od strony warsztatu badawczego historyka architektury czy wojny światowej. Autor z góry przeprasza czytelnika za skrótowe potraktowanie niektórych zagadnień. Jednocześnie informuje, że za ewentualne konstruktywne uwagi oraz wskazówki, co do dalszych poszukiwań, będzie bardzo zobowiązany.
View in Google Scholar
3. Niestety, nie wzbudziły niczyjego zainteresowania pozostałe, równie wartościowe obiekty zespołu dworcowego, usuwane sukcesywnie w latach 1962–1996 (zabytkowe wiaty peronowe, lokomotywownia, motowagonownia, warsztaty naprawcze, magazyny, i urząd pocztowy).
View in Google Scholar
4. Komorowski W.: Stacje kolejowe Kraków Płaszów, Kraków Prokocim, Kraków Bieżanów. Studium historyczno-konserwatorskie. Kraków 2000, s. 68. Autor zdecydowanie postuluje objęcie ochroną oraz rekonstrukcję stanowiącego architektoniczny unikat zespołu stacji kolejowej Kraków-Bieżanów; Komorowski W.: Koleje prawobrzeżnego Krakowa. „Rocznik Krakowski” 2001, t. 67, s. 94.
View in Google Scholar
5. Obiekt ten jest przykładem niezgodnych z dokumentacją projektową i zaleceniami konserwatorskimi zabiegów konserwatorskich: jesienią 2007 r. wymieniono oryginalne, ceramiczne pokrycie dachu na blaszane – informacja uzyskana od p. Wojciecha Dykasa.
View in Google Scholar
6. Purchla J.: Hubert Ritter i hitlerowskie wizje Krakowa. „Rocznik Krakowski” 2005, t. 71, s. 159. Autor wyraźnie zaznacza, że pomimo negatywnej konotacji dorobku Niemiec hitlerowskich, nie należy pomijać faktu powstawania na terenie Polski różnego typu obiektów w stylu III Rzeszy, mogą one być równie interesujące jak budowle socrealistyczne.
View in Google Scholar
7. Na przykład budynki dawnego posterunku odgałęźnego Kraków- Wesoła, które PKP zamierza rozebrać ze względu na przekroczenie skrajni, czyli minimalnej odległości od osi torów. Szlezynger
View in Google Scholar
S.P.: Kolejowy szlak Jana Pawła II. Wyd. 2. Kraków 2008, s. 45.
View in Google Scholar
8. Kroma R., Sosiński J.: Poznański węzeł kolejowy wczoraj i dziś. Wyd. 3. Poznań 2008, s. 139; Taylor Z.: Rozwój i regres sieci kolejowej w Polsce. Warszawa 2007, s. 57–59.
View in Google Scholar
9. O przebudowach polskich miast w stylu III Rzeszy oraz towarzyszącym im inwestycjach infrastrukturalnych, w tym kolejowych, pisał Gutschow N.: Ordnungswahn: Architekten planen im „eingedeutschten Osten” 1939–1945. Basel 2007, passim.
View in Google Scholar
10. Purchla J.: Hubert Ritter…, s. 174.
View in Google Scholar
11. Generalna Dyrekcja Kolei Wschodnich (Generaldirektion der Ostbahn), dalej cyt. Ostbahn.
View in Google Scholar
12. Chciałbym złożyć podziękowania spółkom należącym do grupy PKP SA Polskim Liniom Kolejowym Zakład Linii Kolejowych w Krakowie za umożliwienie zwiedzenia obiektów historycznych i udostępnienie dokumentacji technicznej tychże oraz Oddziałowi Gospodarowania Nieruchomościami PKP w Krakowie za udostępnienie archiwalnych planów geodezyjnych i projektów architektonicznych obiektów kolejowych. Osobne podziękowania należą się również p. Wojciechowi Dykasowi, wszechstronnemu znawcy zagadnień kolejowych, który służył mi fachową radą i pomocą w trakcie przygotowywania tego artykułu.
View in Google Scholar
13. Na przykład XXV lat Południowej DOKP. Kraków 1972.
View in Google Scholar
14. Broński K.: Ruch budowlany w Krakowie pod okupacją hitlerowską. „Rocznik Krakowski” 1987, t. 53, s. 176–177; Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 5. Kraków w latach 1939–1945. Kraków 2002, s. 59.
View in Google Scholar
15. Bylina L.: Galicyjskie dworce krakowskiego Zakładu Nieruchomości PKP. Kraków 1989; Ćwikła M.: Historia krakowskiego węzła kolejowego, cz. 1. „Świat Kolei” 1997, nr 6 (97), s. 10–15; idem:
View in Google Scholar
Historia krakowskiego węzła kolejowego, cz. 2. „Świat Kolei” 1999, nr 6 (99), s. 18–21; Demel. J.: Początki kolei żelaznej w Krakowie. Kraków Dawniej i Dziś nr 6. Kraków 1954; Komorowski W.: Stacja kolejowa Kraków Główny Osobowy. „Rocznik Krakowski” 1997, t. 63, s. 89–117; 2001: Koleje prawobrzeżnego Krakowa, „Rocznik Krakowski” 2001, t. 67, s. 91–110; Komorowski W., Sudacka A.: Architektura kolei Karola Ludwika. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1995, t. 40, z. 2, s. 129–147; Mazan L.: 150 lat dróg żelaznych w Galicji. Kraków–Warszawa 1997; Szlezynger S.P.: Kolejowy szlak…
View in Google Scholar
16. Stankiewicz R., Wieczorek E.: Przez Galicję. Kolej transwersalna. Rybnik 2009.
View in Google Scholar
17. Garbacik R.: Historia kolei Kraków – Kocmyrzów. Kraków 1997.
View in Google Scholar
18. Stankiewicz R.: Kolej w Rzeszowie. Rybnik 2008.
View in Google Scholar
19. Komorowski W.: Stacje…, passim.
View in Google Scholar
20. Ćwikła M.: „Okres II wojny światowej”, poświęcony wojennym dziejom krakowskiego węzła rozdział z przygotowywanej monografii krakowskiej kolei, za którego udostępnienie składam autorowi podziękowania.
View in Google Scholar
21. Dużo przydatnych informacji,w tym danych statystycznych na temat historii krakowskich linii i stacji kolejowych zawiera strona internetowa http://www.kolej.one.pl, będąca największą internetową bazą danych na temat sieci kolejowej w Polsce.
View in Google Scholar
22. Wysokiej rozdzielczości reprodukcje tych oraz innych map topograficznych Polski sprzed 1945 r. dostępne są w internetowym Archiwum Map Wojskowego Instytutu Geografi cznego 1918–1939 pod adresem http://www.mapywig.org.
View in Google Scholar
23. Amtlicher Plan der Regierungsstadt Krakau. Ausg. 1. Krakau 1943; Ausg. 2. Krakau 1944.
View in Google Scholar
24. W trakcie elektryfi kacji węzła krakowskiego w latach 1959–1970 (i później) przebudowano wszystkie układy torowe z czasów przedwojennych oraz z lat II wojny światowej. Wykorzystane w artykule oryginalne plany układów torowych krakowskich stacji kolejowych przechowywane są w Archiwum PKP SA Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie.
View in Google Scholar
25. Wykorzystane w artykule oryginalne projekty budynków przechowywane są w Archiwum PKP SA Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie.
View in Google Scholar
26. Wykorzystane w artykule aktualne księgi budowlane obiektów pochodzących z okresu II wojny światowej przechowywane są w PKP Polskie Linie Kolejowe SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie.
View in Google Scholar
27. Osiecki J.: Koleje żelazne w Galicji i stosunek tychże do kolei w Polsce i Rosji z mapą topografi czną kolei. Wiedeń 1858. Autor podaje 1845 r. jako datę uruchomienia kolei w Krakowie; być może chodzi tu o gotowość techniczną torowisk do prowadzenia po nich ruchu; zob. też Komorowski W.: Koleje…, s. 93.
View in Google Scholar
28. W pierwszych dziesięcioleciach funkcjonowania kolei w wielu krajach lokomotywy posiadały nazwy własne, najczęściej będące nazwami geograficznymi związanymi mniej więcej z miejscem pełnienia służby, np. Kraków, Lemberg, Oświęcim, Podole, Poprad, Wisła, Wisłoka itp. Jednak stopniowy wzrost ilostanów parowozów w poszczególnych lokomotywowniach (lata 70. i 80. XIX w.) spowodował, że zrezygnowano z oznakowania imiennego na rzecz bardziej klarownego oznakowania liczbowego, opartego na liczbie osi napędnych, przeznaczeniu oraz odmianie konstrukcyjnej lokomotywy, por. Stankiewicz R.: Kolej…, s. 76–79; Terczyński P.: Atlas parowozów. Wyd. 1. Poznań 2003, s. 34, 35.
View in Google Scholar
29. Komorowski W.: Stacje…, s. 4, 5; Stankiewicz R.: Kolej…, s. 19–23.
View in Google Scholar
30. Nazwę miejscowości do II wojny pisano: „Bierzanów”; zdewastowany budynek dworcowy stacji Kraków-Bieżanów jest, oprócz obiektu w Podłężu, najstarszym, zachowanym w stanie pierwotnym obiektem architektonicznym w obrębie węzła krakowskiego. Ćwikła M.: Historia…, cz. 1, s. 14; Komorowski W.: Stacje…, s. 6.
View in Google Scholar
31. Komorowski W.: Stacje…, s. 10.
View in Google Scholar
32. Stankiewicz R., Wieczorek E.: Przez Galicję…, s. 10.
View in Google Scholar
33. Komorowski W.: Stacje…, s. 11.
View in Google Scholar
34. Nazwa Kraków Główny Towarowy pierwotnie dotyczyła otwartego w 1913 r. Dworca Towarowego zlokalizowanego przy ul. Kamiennej.
View in Google Scholar
35. Dokładny opis linii kocmyrzowskiej oraz jej losy przedstawił Garbacik R.: Historia kolei…
View in Google Scholar
36. Ćwikła M.: Historia…, cz. 2, s. 20; nakręcony w tym dniu film z uroczystości otwarcia dworca jest najstarszym dokumentem filmowym o tematyce kolejowej w Polsce.
View in Google Scholar
37. Komorowski W.: Stacje…, s. 15.
View in Google Scholar
38. idem: Koleje…, s. 102.
View in Google Scholar
39. 20-lecie komunikacji w Polsce odrodzonej. Kraków 1939, s. 155, 159.
View in Google Scholar
40. Linja Kraków – Miechów – Kozłów. Plan sytuacyjny, odcinek: Kraków – Sudoł. Kraków 1932. Dokumentacja projektowa i mapy katastralne z okresu jej budowy przechowywane są w Archiwum PKP SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie. Przewidywana w tym projekcie nazwa stacji mijanki – Sudoł – została wkrótce zamieniona na Batowice (od 1973 r. Kraków-Batowice).
View in Google Scholar
41. Komorowski W.: Stacja kolejowa…, s. 116.
View in Google Scholar
42. Pokropiński B.: Lux-torpeda PKP. Warszawa 2007, s. 13.
View in Google Scholar
43. Komorowski W.: Stacja kolejowa…, s. 110–116. Rozpoczęta w latach 60. wyburzeniami historycznie wartościowych obiektów we wschodniej części zespołu dworcowego, hamowana przez niedomagania gospodarcze PRL-u budowa nowych peronów, przejść podziemnych, układu torowego i urządzeń sterowania ruchem kolejowym została ukończona w 1998 r.
View in Google Scholar
44. 20-lecie komunikacji…, s. 182.
View in Google Scholar
45. Kolej elektryczna Kraków – Zakopane. Kraków 1939. Entuzjastyczne w tonie opracowanie wyliczające korzyści, jakie niesie szybka kolej dla gospodarki i turystyki polskich Karpat. Dzisiaj pomysł skrócenia połączenia Kraków – Zakopane/Nowy Sącz przybrał postać projektu linii Podłęże – Piekiełko k. Limanowej.
View in Google Scholar
46. Garbacik R.: Historia kolei…, s. 31; Program inwestycyjny Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa na okres 1937/38–1943/44. Kraków 1938, s. 4.
View in Google Scholar
47. Komorowski W.: Stacje…, s. 14.
View in Google Scholar
48. Pokropiński B.: Lux-torpeda…, s. 52.
View in Google Scholar
49. Wroński T.: Kronika okupowanego Krakowa. Kraków 1974.
View in Google Scholar
50. Gerteis A.: Organisation und Aufgaben der Ostbahn in Gegenwart und Zukunft. W: Das Generalgouvernement. Seine Verwaltung und seine Wirtschaft. Hrsg. J. Bühler. Krakau 1943, S. 285–289; Reimer M., Kubitzki V.: Eisenbahn in Polen 1939–1945. Die Geschichte der Generaldirektion der Ostbahn. Stuttgart 2004, S. 13–15.
View in Google Scholar
51. Gerteis A.: Organisation und Aufgaben…, S. 287: W 1943 r. Ostbahn zatrudniał 8,5 tysiąca niemieckich i ponad 100 tysięcy polskich pracowników.
View in Google Scholar
52. Reimer M., Kubitzki V.: Eisenbahn in Polen…, S. 41, 42.
View in Google Scholar
53. Opis jest próbą rozczytania planowanego, nowego przebiegu linii kolejowych wyrysowanych na planie komunikacyjnym (Ver-kehrsplan), będącym jednym z załączników do planu Rittera. Dla ułatwienia orientacji podano ważniejsze obiekty oraz obecne nazwy ulic.
View in Google Scholar
54. Ritter nie uszczegółowił wyglądu żadnego z obiektów kolejowych. Wszelkie sugestie co do rzutu, wymiarów budynków i rozplanowania torowisk są interpretacją konturowych obrysów na planie.
View in Google Scholar
55. Pomysł łącznicy Zabłocie – Krzemionki powraca co jakiś czas w planach modernizacji przeciążonego układu komunikacyjnego Krakowa.
View in Google Scholar
56. Atlas historyczny miast polskich. Red. R. Czaja. T. V. Małopolska. Red. Z. Noga. Z. 1. Kraków. Red. Z. Noga. Kraków 2007, plan 1.33.
View in Google Scholar
57. Purchla J.: Hubert Ritter…, s. 170.
View in Google Scholar
58. Garbacik R.: Historia kolei…, s. 33; Gerteis A.: Deutsche Aufbauarbeit bei der Ostbahn. „Das Generalgouvernement” 1941, Bd. 1. S. 46–50; Stankiewicz R.: Kolej…, s. 51; wzorcowym przykładem wybudowanej od podstaw w czasie wojny stacji jest, funkcjonująca z powodzeniem do dziś Żurawica Rozrządowa koło Przemyśla powstała dla obsługi ruchu transgranicznego z ZSRR.
View in Google Scholar
59. Deutsches Vorfeld im Osten. Hrsg. H. Gauweiler. Krakau 1941, S. 64 – fotografi a z podpisem: „W Rzeszy nie do pomyślenia: ręcznie nastawiane zwrotnice na stacjach w dużych miastach”. Urządzenia scentralizowane nie wymagały ręcznego ustawiania drogi przebiegu dla pociągów, co było przez Niemców uznawane za symbol technicznego zacofania. W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Polsce dokonał się znaczący postęp w zakresie techniki i budownictwa kolejowego: elektryfikacja węzła warszawskiego, pierwsze automaty biletowe, produkcja nowoczesnego taboru (m.in. parowozy Pm 36 i Pt 31, wagon motorowy lux-torpeda, elektrowozy EL 100 i EL 200), budowa ponad 1700 km nowych linii wraz z infrastrukturą. Jednak w porównaniu z osiągnięciami III Rzeszy na tym polu było to zbyt mało. Por. 20-lecie…, s. 123–232.
View in Google Scholar
60. Garbacik R.: Historia kolei…, s. 33; Kroma R., Sosiński J.: Poznański węzeł…, s. 139.
View in Google Scholar
61. Ćwikła M.: „Okres II wojny…”. Autor podaje dokładną długość linii: 9181 m. Dziś nazywana jest małą koleją obwodową dla odróżnienia od dużej kolei obwodowej, czyli powstałego w latach 1952–1955 ciągu północnej obwodnicy towarowej Mydlniki – Batowice – Nowa Huta – Podłęże.
View in Google Scholar
62. Komorowski W.: Koleje…, s. 106.
View in Google Scholar
63. Od 1959 r. mała kolej obwodowa wychodzi ze wschodniej głowicy stacji Kraków Mydlniki i do przystanku Kraków Łobzów biegnie równolegle do linii katowickiej. W latach 50. i 60. dokonano jej kompleksowej modernizacji (wymiana nawierzchni, nowe mosty i wiadukty, elektryfikacja, budowa stacji towarowej i posterunków odgałęźnych).
View in Google Scholar
64. Według księgi budowlanej obiektu, przechowywanej w PKP Polskie Linie Kolejowe SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, nr ewid. 3/031-00162/102, obiekt zbudowano w 1940 r., chociaż
View in Google Scholar
budowę samej linii rozpoczęto prawie dwa lata później.
View in Google Scholar
65. Komorowski W., Sudacka A.: Architektura kolei…, s. 146.
View in Google Scholar
66. Obecnie ściany większości obiektów są przykryte tynkiem.
View in Google Scholar
67. Tu Niemcy planowali wzniesienie obiektów infrastruktury pomocniczej; projekt znormalizowanego, murowanego baraku warsztatowego, datowany na 27 listopada 1942 r., jest przechowywany
View in Google Scholar
w Archiwum PKP SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami
View in Google Scholar
w Krakowie, sygn. B-bm 8.
View in Google Scholar
68. Budynek ten, pochodzący sprzed I wojny światowej, będący dziś w opłakanym stanie, zasługuje na szczególną uwagę ze względu na zachowany oryginalny, nitowany zbiornik na wodę.
View in Google Scholar
69. Obecna stacja towarowa Kraków-Olsza powstała w latach 1967– 1974. Baza kolejowa. Kraków Nadwiśle [online] [dostęp: 14 października 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://www.kolej.one.pl/index.php?dzial=stacje&id=7707&okno=informacje.
View in Google Scholar
70. Hydzik J.: Historia krakowskich mostów. „Zeszyty Naukowo-
View in Google Scholar
Techniczne Oddziału Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Komunikacji
View in Google Scholar
w Krakowie” rok 2002, z. 100, s. 272, 273. W latach
View in Google Scholar
1959–1960 w związku z elektryfi kacją linii zbudowano nowy, dwutorowy most stalowy złożony z siedmiu przęseł blachownicowych i środkowego przęsła kratownicowego.
View in Google Scholar
71. Ćwikła M.: „Okres II wojny…”, s. 3. Autor stwierdza, że tor łączący kolej obwodową z Prokocimiem uruchomiono przypuszczalnie przed końcem wojny. W obecnym kształcie układ północnej głowicy dworca płaszowskiego funkcjonuje od 1960 r.
View in Google Scholar
72. Schnayder E.: Niemiecka ciekawostka kartografi czna z okresu okupacji Krakowa. „Rocznik Krakowski” 1993, t. 59, s. 160–163.
View in Google Scholar
73. Amtlicher Plan der Regierungsstadt Krakau. Ausg. 1. Krakau 1943. Plan zawiera naniesioną trasę kolei obwodowej bez obu łącznic. Natomiast rok późniejsze wydanie tego samego planu pokazuje wyrysowane obie łącznice.
View in Google Scholar
74. Garbacik R.: Historia kolei…, s. 32.
View in Google Scholar
75. Długość łącznicy wynosi obecnie: 5144 m. Linia Kraków Prokocim Towarowy – Kraków Bonarka – przebieg linii [online] [dostęp:
View in Google Scholar
14 października 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://www.kolej.one.pl/index.php?dzial=linie&id=730&okno=przebieg.
View in Google Scholar
76. Linia z Prokocimia do Bonarki wraz z wiaduktem nad ul. Wielicką widnieje na obu wydaniach Amtlicher Plan der Regierungsstadt Krakau.
View in Google Scholar
77. Według dat podanych w dokumentacji technicznej wiaduktów, przechowywanej w PKP Polskie Linie Kolejowe SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, nr ewid. 3/031-00494/223.
View in Google Scholar
78. Niestety budowa tej łącznicy wiązała się z zniszczeniem części południowo- zachodniej cmentarza Podgórskiego (pod budowę linii zabrano około jednej trzeciej powierzchni nekropoli).
View in Google Scholar
79. Taki układ torowiska Bonarki istnieje do dziś; planowany podczas wojny peron pasażerski został wybudowany już po wojnie, w 1945 r., według księgi budowlanej obiektu przechowywanej w PKP Polskie Linie Kolejowe SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, nr ewid. 3/031-50147/221.
View in Google Scholar
80. Odcinek ten powstał jeszcze w 1884 r. Komorowski W.: Koleje…, s. 98. Pamiątką po dawnym przebiegu linii są: wybity w skale, zaśmiecony przekop biegnący z rejonu obecnego przystanku MPK Cmentarz Podgórski w stronę placu, przystanek oraz niepasujące do obecnego przebiegu linii położenie budynku stacyjnego PKP Kraków Krzemionki; do 1960 r. linia biegła po drugiej stronie budynku, równolegle do jego osi.
View in Google Scholar
81. Komorowski W.: Stacje…, s. 21.
View in Google Scholar
82. Ćwikła M.: „Okres II wojny…”, s. 4; W latach 1946–1960 PKP dokończyło przerwaną inwestycję Ostbahnu; por. też. Stankiewicz
View in Google Scholar
R., Wieczorek E.: Przez Galicję…, s. 402, gdzie błędnie podano 1965 r. jako datę uruchomienia odcinka pasażerskiego
View in Google Scholar
83. Po wojnie zastąpiony socrealistyczną panoramą Krakowa i Nowej Huty autorstwa Witolda Chomicza (1910–1984).km,
View in Google Scholar
84. Sulerzyska L.: „Główny dworzec kolejowy w Krakowie. Skrócona dokumentacja historyczna”. Kraków 1981, mps. PKP SA Polskie Linie Kolejowe Zakład Linii Kolejowych w Krakowie.
View in Google Scholar
85. Pierwszy: Widoki i przekroje nastawni na dworcu osobowym w Krakowie, drugi: Widok frontowy nastawni na dworcu osobowym w Krakowie, trzeci: Projekt nastawni na dworcu osobowym w Krakowie (kilka osobnych planów). Oryginały projektów w Archiwum PKP SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie, sygn. B-bs 27.
View in Google Scholar
86. Data budowy obiektów zamieszczona w księgach budowlanych wzniesionych na terenie stacji obiektów, przechowywanych w PKP Polskie Linie Kolejowe SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, nr ewid. 3/031-50094/101 i 3/031-00165/102.
View in Google Scholar
87. W budynku obecnej nastawni dysponującej KGZ zainstalowano podczas wojny, naówczas nowoczesną nastawnicę elektromechaniczną, suwakową; informacja uzyskana od p. Tomasza Kołodziejskiego z PKP PLK SA w Krakowie.
View in Google Scholar
88. Niedatowana dokumentacja projektowa obiektu znajduje się w Archiwum PKP SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie.
View in Google Scholar
89. Według księgi budowlanej obiektu przechowywanej w PKP Polskie Linie Kolejowe SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, nr ewid. 3/031-00165/102.
View in Google Scholar
90. W internetowym wykazie obiektów kolejowych będących w przeszłości w rękach niemieckich, figuruje enigmatyczny zapis o stacji „Krakau West” (Kraków Zachód) z datami budowy 1943–1945 i z adnotacją o jej nieukończeniu. Deutsche Bahnbetriebswerke. Errichtungen – Bezeichnungen – Zugehörigkeiten – Schließungen [on-line] [dostęp: 14 października 2009 r.]. Dostępny w internecie:
View in Google Scholar
http://www.bahnstatistik.de/BwZeitdaten.htm.
View in Google Scholar
91. Planowana we wczesnych latach 50., została zrealizowana dopiero w latach 1965–1967. Zbudowano wtedy obecny, siermiężny budynek dworca i perony wraz z przejściem podziemnym. Szlezynger S.P.: Kolejowy Szlak…, s. 48.
View in Google Scholar
92. Stankiewicz R., Wieczorek E.: Przez Galicję…, s. 402.
View in Google Scholar
93. Po wschodniej stronie stacji płaszowskiej zachowane są oryginalne, datowane na 1943 r., żelbetowe wiadukty postawione nad ciągiem pieszym ul. Gromadzkiej i nad ul. Wodną; dokumentacja
View in Google Scholar
techniczna obiektów w PKP Polskie Linie Kolejowe SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie.
View in Google Scholar
94. Stankiewicz R., Wieczorek E.: Przez Galicję…, s. 417. Tu też zostały podane ilostany parowozów stacjonujących w lokomotywowni Płaszów w 1943 r. Odnotowano pojawienie się pierwszych, produkowanych na wojenne potrzeby III Rzeszy lokomotyw serii 52, po wojnie na PKP znanych jako seria Ty2, jak się później okazało, jednych z najbardziej niezawodnych i udanych konstrukcji parowozowych w Europie, w Polsce używanych w służbie czynnej do 1992 r. O serii Ty obszerniej pisze: Pokropiński B: Parowozy normalnotorowe produkcji polskiej. Warszawa 2006, s. 121–130.
View in Google Scholar
95. Prostokątna hala parowozowni wraz z przebudowanym podczas wojny układem torów została przedstawiona na datowanym na 1951 r. planie stacji Kraków-Płaszów. Oryginał w PKP SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie, sygn. Op-10311067.
View in Google Scholar
96. Projekt budynku przechowywany jest w PKP SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie, sygn. B-bs-70.
View in Google Scholar
97. Datowany na 1944 r. projekt adaptacji poddasza znajduje się w PKP SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie, sygn. B-bm 20.
View in Google Scholar
98. Komorowski W.: Koleje…, s. 108.
View in Google Scholar
99. Oryginał projektu przechowywany w PKP SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie, sygn. B-bm 21.
View in Google Scholar
100. Gutschow N.: Ordnungswahn…, S. 60, 61.
View in Google Scholar
101. Datowany na wrzesień 1941 oryginał projektu znajduje się w PKP SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie, sygn. B-bs 5.
View in Google Scholar
102. Projekt budynku mieszkalnego na stacji Płaszów. Oryginał w PKP
View in Google Scholar
SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie, sygn. B-bs 86; zachowane dwa arkusze z rysunkami wszystkich elewacji budynku. Planowana lokalizacja budynku nieustalona.
View in Google Scholar
103. Broński K.: Ruch budowlany…, s. 173.
View in Google Scholar
104. Amtlicher Plan…, Ausg 1.
View in Google Scholar
105. Układ ten jest identyczny z usytuowaniem przedwojennej infrastruktury kolejowej Prokocimia i Bieżanowa odwzorowanych na mapie WIG z 1932 r., wykorzystanej (bez aktualizacji treści) jako podkład do niemieckiej mapy topografi cznej z 1944 r. Deutsche Heereskarte, Generalgovernement, Distrikt Krakau, Kreis Krakau, 48/30 H Bierzanow [online] [dostęp: 14 października 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://
View in Google Scholar
www.mapywig.org/m/wig25k/48_30_H_Bierzanow.jpg.
View in Google Scholar
106. Amtlicher Plan… Ausg 2. Krakau 1944.
View in Google Scholar
107. Przebieg tej drogi jest identyczny z dzisiejszą drogą przeciwpożarową PKP, łączącą ul. Morawiańskiego z ul. Półłanki.
View in Google Scholar
108. Księga budowlana obiektu, nr ewid. 3/031-50072/102, podaje jako datę rozpoczęcia budowy 1940 r. Dokumentacja projektowa nastawni Pr A (oryginał w Archiwum PKP SA Obszar Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie, sygn. B-bs 63) nosi datę 3 kwietnia 1943 r.; projekt bliźniaczego obiektu (nastawnia Prokocim 1) datowany jest na 18 kwietnia 1943 r.
View in Google Scholar
109. Według dokumentacji technicznej przechowywanej przez PKP Polskie Linie kolejowe SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, nr ewid. 4/031-00685/223, wiadukty wybudowano w 1943 r.
View in Google Scholar
110. Księga budowlana obiektu w posiadaniu PKP Polskie Linie Kolejowe są Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, nr ewid. 3/031-00148/102, jako datę budowy nastawni PrB podaje 1942 r. Oryginalną, przypominającą „siding” okładzinę z listew drewnianych na ścianach budynku zakryto w latach 60. dachówkami z azbestu.
View in Google Scholar
111. Ćwikła M.: „Okres II wojny…”, s. 5; Komorowski W.: Stacje…, s. 56 Stankiewicz R., Wieczorek E.: Przez Galicję…, s. 417. Według autorów w czerwcu 1944 r. parowozownia Krakau Ost była w budowie. Nie podano informacji o stopniu jej zaawansowania.
View in Google Scholar
112. Wspomniana po zachodniej stronie obrotnica była czynna do początku lat 90., po czym została rozebrana – informacja ustna od pracowników PKP Cargo SA Zakład Taboru w Krakowie.
View in Google Scholar
113. W 1948 r. stanął tu 42-metrowej wysokości żelbetonowy zasobnik do nawęglania parowozów otrzymany w ramach pomocy UNRRA. Wiśniewski K.: Urządzenia do nawęglania parowozów stosowane na polskich kolejach. „Koleje Małe i Duże” 2002, nr 4, s. 52–56.
View in Google Scholar
114. Księga obiektu budowlanego w posiadaniu PKP Polskie linie Kolejowe SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, nr ewid. 3/031-50079/109, jako datę budowy urządzenia wymienia 1943 r.
View in Google Scholar
115. Komorowski W.: Stacje…, s. 47; Analogie do krakowskiej wieży stanowić mogą podobne obiekty wzniesione w okresie wojnyw obrębie nowo powstających bądź rozbudowywanych stacji kolejowych, np. w Inowrocławiu, Kaliszu, Katowicach, Koninie, Łodzi Olechowie, Poznaniu Franowie. Chociaż wszystkie te wieże wzniesiono z cegły, a nie z żelbetonu, co wskazywać by mogło na tużpowojenny czas budowy krakowskiej wieży, równoczesny z pobliskim zasobnikiem do nawęglania parowozów (1948).
View in Google Scholar
116. Por. Projekt baraku na rampie Piłsudskiego.
View in Google Scholar
117. Mocno zaniedbany, murowany barak przy nastawni Pr 1 jest zamieszkiwany „na dziko” przez emerytowanego pracownika PKP – informacja otrzymana od pracowników PKP PLK SA Sekcja Eksploatacji Kraków Prokocim.
View in Google Scholar
118. Odręczny szkic byłego pracownika PKP informujący o dacie budowy oraz sposobie ułożenia wiaduktu, uzyskany dzięki uprzejmości Pana Tomasza Kołodziejskiego z PKP PLK SA.
View in Google Scholar
119. Z tym obiektem wiąże się tragiczna historia dotycząca budowy urządzeń stacji prokocimskiej przez więźniów fi lii obozu płaszowskiego położonej przy ul. Złocieniowej. Prawdopodobnie kilku niezdolnych do pracy więźniów zabito na miejscu i zakopano w budowanym nasypie – ze wspomnień byłego więźnia tego obozu. Hitlerowski obóz pracy w Bieżanowie [online]. Bieżanów wczoraj i dziś [dostęp: 14 października 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://www.biezanow.pl/content/view/87/38/.
View in Google Scholar
120. Komorowski W.: Stacje…, s. 58.
View in Google Scholar
121. Idem: Koleje…, s. 108. Według słów jednej z mieszkanek osiedla domy miały stać 20–30 lat, a istnieją już ponad 65 lat, w dodatku postawiono je na solidnych, sięgających bardzo głęboko (140 cm) fundamentach.
View in Google Scholar
122. Według księgi budowlanej obiektu przechowywanej w PKP Polskie Linie Kolejowe SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, nr ewid. 3/031-00044/102, nastawnię BN wzniesiono w 1943 r. Z rozebranego w latach powojennych toru do Wieliczki pozostał jedynie jego krótki, zakończony kozłem oporowym odcinek w postaci żeberka (toru ochronnego) przy nastawni BN.
View in Google Scholar
123. Ćwikła M.: „Okres II wojny…”, s. 5.
View in Google Scholar
124. Garbacik R.: Historia kolei…, s. 33.
View in Google Scholar
125. Szlezynger S.P.: Kolejowy Szlak…, s. 45; tu błędnie podana została nazwa posterunku Kraków Nadwiśle. Posterunek o tej nazwie znajduje się na Dąbiu, w ciągu kolei obwodowej.
View in Google Scholar
126. Datowana na lata 1942 i 1943 dokumentacja projektowa różnych wariantów dwóch planowanych w Mydlnikach obiektów znajduje się w Archiwum Geodezyjnym PKP OGN w Krakowie. Pierwotnie ściany budynków miał wyróżniać wątek starannie ułożonej cegły licowej. Według informacji ustnej uzyskanej od zamieszkałego w pobliżu stacji Mydlniki, p. Wojciecha Dykasa, wspomniana nastawnia była jeszcze użytkowana w drugiej połowie lat 80. XX w.; dziś jest to obiekt całkowicie pozbawiony wyposażenia i zdewastowany.
View in Google Scholar
127. Ćwikła M.: „Okres II wojny…”, s. 4.
View in Google Scholar
128. Dwa z bloków zachowały się do dnia dzisiejszego: pierwszy przy torach postojowych dla zespołów trakcyjnych w północno-zachodniej części stacji Kraków Płaszów, drugi przy wschodnim wylocie, biegnącego pod torami pieszego ciągu ul. Gromadzkiej. Por. Komorowski W.: Stacje…, s. 31.
View in Google Scholar
129. Tucholski Z.: Polskie Koleje Państwowe jako środek transportu wojsk Układu Warszawskiego. Warszawa 2009, s. 31, 32.
View in Google Scholar
130. Por. Ćwikła M.: „Okres II wojny…”, s. 5.
View in Google Scholar
131. Regułą jest, że w trakcie działań wojennych najpoważniejszego uszczerbku doznają elementy infrastruktury komunikacyjnej (drogi, koleje). Koleje krakowskie poniosły proporcjonalnie znacznie większe straty niż np. zabudowa mieszkalna.
View in Google Scholar
132. Por. Taylor Z.: Rozwój i regres sieci…, s. 58, 106.
View in Google Scholar
133. Nowy, zmieniony układ sieci kolejowej przedstawia powojenny plan Krakowa z 1947 r., por. Atlas historyczny…, plan 1.34.
View in Google Scholar
134. Kraków miał być Norymbergą Wschodu. Rozmowa Stanisława Mancewicza z Jackiem Purchą [online]. Gazeta w Krakowie, dodatek do Gazety Wyborczej, z 18 listopada 2005 r. [dostęp: 14 października 2009 r.] Dostępny w internecie: http://miasta.gazeta.pl/krakow/1,42699,3021101.html.
View in Google Scholar
135. Por. Komorowski W.: Stacja kolejowa…, s. 114–116.
View in Google Scholar
136. Inna sprawa to aktualny stan techniczny torowisk i urządzeń, jest on odbiciem aktualnej kondycji ekonomicznej ich gospodarza, czyli PKP.
View in Google Scholar
137. Broński K.: Ruch budowlany…, s. 174. Mieszkańcy poniemieckich domów często zachwalają ich solidność. Według słów jednego z mieszkańców bloku przy ul. Dworcowej: „Solidny dom, tylko wyglądem przypomina koszary”.
View in Google Scholar
138. Na przykład nastawnia KZ 2 na Dworcu Towarowym.
View in Google Scholar
139. Kotlarz G. et al.: Magistrala Węglowa Śląsk – Porty. Rybnik 2008, passim. Opisane i zilustrowane są tu liczne przykłady międzywojennej architektury kolejowej łączącej cechy architektury historyzującej oraz funkcjonalistycznej.
View in Google Scholar
140. Komorowski W.: Stacje…, s. 64–70. Autor w zdecydowany sposób zwraca uwagę na potrzebę ochrony konserwatorskiej historycznych obiektów kolejowych i podaje również konkretne zalecenia konserwatorskie co do poszczególnych obiektów omawianego przez siebie zespołu.
View in Google Scholar
141. Funkcjonujące w obiegu naukowo-technicznym pojęcia z zakresu kolejnictwa szczegółowo objaśniają Zalewski P., Siedlecki P., Drewnowski A.: Technologia transportu kolejowego. Warszawa 2004.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

