Odkrywanie krajobrazów południowej Francji – podróże kapistów w świetle badań, dokumentów i fotografi i
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.17Abstract
DISCOVERING SOUTH FRENCH LANDSCAPES – KAPISTS’ ART TRAVELS IN THE LIGHT OF RESEARCH, DOCUMENTS AND PHOTOGRAPHS
In September 1924 a group of young artists – students of the Fine Art Academy in Kraków – went to Paris to continue their artistic education there. The group established the Paris Committee (Komitet Paryski, abbreviated to “K.P.”, hence the name of the group – kapists) whose members represented a whole range of creative temperaments. Kapists came to Paris to gain artistic experience and complete their formal artistic education through the direct contact with the great tradition of French painting. They were yet another group of artists who became fascinated by French art through the influence of their teacher, artist Józef Pankiewicz. Already in the first months of their French escapade, kapists formed several smaller groups and went to diff erent locations scattered along the French Mediterranean coast to live the new, invigorating experience that the artistic dialogue with the nature of south France was. Kapists’ sojourn in Paris is well documented, while the history of their stay in south France is far less researched. Th e article attempts to present the genesis, programme and atmosphere of kapists’ pleinair sessions in the south of France which took place in 1925 and 1926. By combining the content of Hanna Rudzka- Cybis’s letters to her mother and the photographs taken during the two plein-air sessions from the collection of the Historical Museum of the City of Kraków it was possible to partially reconstruct the course of these art travels which should not be regarded as a separate artistic phenomenon, but, rather, as part of a wider current in 20th century art associated with the artistic experiments of French avantgarde artists. Unfortunately, research has revealed that very few of kapists’ works painted during their plein-air sessions in south France have been preserved. Kapists’ art created at La Ciotat is represented by the few surviving paintings created by Jan Cybis, Hanna Rudzka-Cybis, and particularly by Artur Nacht whose works are deposited at the National Museum in Poznań. Collioure attracted many artists in the interwar period as a privileged centre of creative work associated mainly with the origins of fauvism. In the 1920s it was also visited by Polish artists representing various groups and circles, including the students of Józef Pankiewicz – Jan Wacław Zawadowski, Jan Rubczak, Szymon Mondszajn, painters Nina Aleksandrowicz, Helena Kwiatkowska and Mela Muter, Roman Kramsztyk (representative of the Warsaw art milieu), and kapists’ friend Tytus Czyżewski. The plein-air sessions of Jan Cybis and his wife Hanna Rudzka-Cybis at Collioure in 1926 were also part of the wider phenomenon that the artistic fascination inspired by that small French town was at that time. In the period when the kapists’ group was most active, discovering the south constituted one of the most vital, formative experiences, inevitable for the young painters’ artistic growth. Today we know that the south French adventures had a massive impact on Polish 20th century art, especially on the colourist movement.
References
1 Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, Natalii Rudzkiej, Paryż, 12 września 1924 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 28. [W tym i w pozostałych fragmentach korespondencji Rudzkiej zachowano oryginalną pisownię]. Na temat korespondencji Hanny Rudzkiej-Cybis zob. Dużyk J.: Jan Cybis w listach swoich i bliskich. „Opolski Rocznik Muzealny” 1997, t. 11, s. 11–48.
View in Google Scholar
2. Do Paryża wyjechała grupa młodych artystów o różnych temperamentach twórczych: Seweryn Boraczok, Jan Cybis, Hanna Rudzka-Cybis, Józef Czapski, Józef Jarema, Artur Nacht, Tadeusz Piotr Potworowski, Janina Przecławska-Strzałecka, Janusz Strzałecki, Marian Szczyrbuła, Zygmunt Waliszewski. W Paryżu dołączył do nich Jacek Puget, a rok później przyjechali Dorota Berlinerblau i Stanisław Szczepański.
View in Google Scholar
3. Przekazany przez Leszka Dutkę Muzeum Historycznemu Miasta Krakowa (dalej cyt. MHK) w 2006 r.
View in Google Scholar
4. Niektóre fotografie z tego zbioru znane są z opracowań dotyczących kapistów lub z monografii poszczególnych artystów. Por. Krzysztofowicz-Kozakowska S.: Gry barwne. Komitet Paryski 1923–39. Kraków 1996. Jan Cybis. Red. J. Chrzanowska-Pieńkoś, T. Sowińska.Warszawa 1997; Gołąb M.: Artur Nacht-Samborski 1898–1974. Poznań 1999; Krzysztofowicz-Kozakowska S.: Hanna Rudzka-Cybis. Kraków 2007; Nacht ekspresjonista. Red. A. Brincken, M. Gołąb, A. Baranowa, G. Bednarski. Kraków 2008 [katalog wystawy zorganizowanej przez ASP w Krakowie i Muzeum Narodowe w Poznaniu].
View in Google Scholar
5. Por. Chrzanowska-Foltzer M.: „Conversations provençales” – peintres polonais en France méditerranéenne de 1909 à nos jours. Étude sur les influences et les échanges artistiques. Praca doktorska pod kierownictwem prof. Claude’a Massu, Université de Provence Aix-Marseille I, grudzień 2007 r.
View in Google Scholar
6. Por. Peintres de la couleur en Provence 1875–1920. Ed. D. Coutagne. Paris 1995 [katalog wystawy w Hôtel de la Région w Marsylii]; Méditerranée de Courbet à Matisse. Ed. F. Cachin. Paris 2000 [katalog wystawy w Grand Palais w Paryżu]; Sous le soleil, exactement. Le paysage en Provence. Du classicisme à la modernité (1750–1920). Ed. G. Cogeval, M.-P. Vial. Montréal 2005 [katalog wystawy w Muzeum Sztuk Pięknych w Montrealu].
View in Google Scholar
7. Kolonia polskich malarzy w Bretanii doczekała się w 2004 r. monograficznej wystawy i obszernego opracowania autorstwa m.in. prof. Barbary Malinowskiej. Malinowska B.: Artyści polscy w Bretanii W: Malarze polscy w Bretanii (1890–1939). Warszawa 2005 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie].
View in Google Scholar
8. Wypowiedź Pankiewicza przytoczona przez Józefa Czapskiego. Czapski J.: Józef Pankiewicz. Życie i dzieło. Wypowiedzi o sztuce. Lublin 1992 [przedruk z 1936 r.], s. 165.
View in Google Scholar
9. Malował najczęściej w okolicach Sanary (1923–1926), Cassis (1928) i od 1927 r. również w La Ciotat. Bywał tam częstym gościem Manety Radwan i jej męża rzeźbiarza Claude’a de Saint Marceaux. W posiadłości Mas Saint Marceaux w latach 30. przyjmowano artystów polskich, poeów, muzyków.
View in Google Scholar
10. Wszyscy, oprócz Jana Rubczaka (ur. 1884) i Szymona Mondszajna (ur. 1888), urodzili się w 1891 r. Większość wyjechała do Paryża jeszcze przed I wojną światową.
View in Google Scholar
11. Dołączył do nich Henryk Hayden. Wystawiał swe rzeźby Xawery Dunikowski. Por. Katalog wystawy obrazów prof. Pankiewicza, Kislinga, Haydena, Hryńkowskiego, Rubczaka, Zawadowskiego oraz rzeźb prof. Dunikowskiego. Wstęp S. Oderfeld. [Katalog wystawy TPSP w Krakowie, kwiecień 1924].
View in Google Scholar
12. Spośród 61 prac Pankiewicza (oleje i akwarele) 12 dzieł można jasno określić jako „południowe” – są to głównie pejzaże z Sanary i Saint-Tropez. Pejzaże z tych miejscowości wystawiali także Kisling i Hayden. Rubczak przedstawił pejzaże z Beaucaire i z Collioure. Nie wiemy, skąd pochodziły dwa pejzaże Zawadowskiego (być może także z Sanary lub Collioure; w katalogu opisane krótko jako „Pejzaż”).
View in Google Scholar
13. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, Paryż, 12 września 1924. Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 28.
View in Google Scholar
14. Czapski J.: Patrząc. Kraków 1983. Tło polskie i paryskie, s. 30–39.
View in Google Scholar
15. Polska Stacja Artystyczna w Paryżu została utworzona decyzją Ministerstwa WRiOP z 3 marca 1925 r. Do jej zorganizowania i prowadzenia oddelegowano prof. Pankiewicza, który otrzymał na ten cel urlop płatny z Akademii. Oficjalne rozpoczęcie działalności Stacji miało miejsce 12 października 1925 r., wyłącznie za sprawą protektoratu Pankiewicza i dzięki jego szczególnym satraniom o zapewnienie bytu finansowego tej instutucji.
View in Google Scholar
16. List uczniów ASP do Rektoratu ASP w Krakowie, archiwum ASP w Krakowie, sygn. akt A8, k. 41. Por. Mayer A.: Filia Paryska Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w świetle materiałów archiwalnych. Kraków 2003.
View in Google Scholar
17. Dopisek Jana Cybisa na liście Hanny Rudzkiej-Cybis do matki, Paryż, 26 marca 1925 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 50.
View in Google Scholar
18. Tytus Czyżewski (1880–1945), malarz, poeta, starszy o blisko 20 lat od kapistów, wywierał duży wpływ na całą grupę. Łączyła ich przynależność do kręgu krakowskich futurysów. Podpowiadał kapistom swobodniejszą interpretację sztuki Cézanne’a, inną od tej, jaką proponował uczniom Pankiewicz.
View in Google Scholar
19. Czyżewski T.: Mój futuryzm. „Zwrotnica” 1923, nr 6, s. 186.
View in Google Scholar
20. Czyżewski T.: Zygmunt Waliszewski. „Wiadomości Literackie” 1937, nr 47, s. 5.
View in Google Scholar
21. Tadeusz Piotr Potworowski wypłynął z Marsylii jako członek załogi handlowego żaglowca Aimée-Marie. Powrócił do Paryża jesienią. W 1926 r. wystawił na Salonie Niezależnych obraz Czarny statek, a w roku następnym Żaglowce na morzu oraz Bitwę między flotą polską i szwedzką.
View in Google Scholar
22. Eugeniusz Eibisch (1896–1987) kształcił się w pracowni prof. Wojciecha Weissa w krakowskiej ASP, a od 1922 r. przebywał na stypendium w Paryżu. Eibisch sam stwierdził po latach, że z kapistami nie miał kontaktów, skupiał się bowiem na własnej pracy, borykając się początkowo, podobnie jak koledzy, z trudnościami bytowymi.
View in Google Scholar
23. W La Ciotat kapiści spotkali również Felicjana Kowarskiego (1890–1948), profesora krakowskiej ASP. Do kierowanej przez niego pracowni malarstwa dekoracyjnego uczęszczał Nacht. Zaznaczyć także należy obecność rzeźbiarza Augusta Zamoyskiego (1893–1970), należącego do ugrupowania formistów, zaprzyjaźnionego z Pankiewiczem i Kislingiem. Od 1922 r. Zamoyski miał pracownię przy 21. avenue du Maine w Paryżu. W 1929 r., jako prezes Związku Artystów Polskich w Paryżu, był organizatorem konkursu malarskiego, w którym główne nagrody zdobyli kapiści. W jego pracowni odbył się pokaz nagrodzonych prac, będący pierwszym wspólnym wystąpieniem grupy kapistów. W latach 20. i 30. Zamoyski jeździł często do La Ciotat, gdzie cumował jego jacht Lotus Blanc.
View in Google Scholar
24. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, Paryż, 20 czerwca 1925 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 58.
View in Google Scholar
25. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, Paryż, 4 lipca 1925 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 60.
View in Google Scholar
26. Ardouin-Dumazet V.-E.: Voyage en France. La Côte d’Azur. Les Maures et L’Esterel. Quatrième édition. Paris 1922, p. 2. 21.
View in Google Scholar
27. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, La Ciotat, 24 lipca 1925 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 63.
View in Google Scholar
28. W 1891 r. Antoine Lumière kupił w La Ciotat 90-hektarową posiadłość, zbudował letnią rezydencję Château Clos des Plages, w której powstały pierwsze filmy zrealizowane przez jego synów Auguste’a i Louisa Lumière.Tam też we wrześniu 1895 r. odbył się pierwszy, prywatny seans filmowy. Pierwsze publiczne i płatne pokazy filmowe w La Ciotat (1899), miały miejsce w sali Eden Téâtre w 1899 r. Wjazd pociągu na stację w La Ciotat i Polewacz polany (oba z 1895 r.) należą do najbardziej znanych fi lmów powstałych w La Ciotat.
View in Google Scholar
29. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, La Ciotat, 16 lipca 1925 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 61.
View in Google Scholar
30. Ibidem.
View in Google Scholar
31. Postrzępione, nadbrzeżne skały w La Ciotat to nie, jak przypuszczano, wytwory wulkaniczne, lecz skalna masa puddingowa. Te niezwykłe formy wzbudzały zainteresowanie od wieków. Pisał o nich Lamartine w swej Podróży na Wschód (1832). Trzy garby skalne, zwane Trois Secs, zmieniają sylwetkę i w zależności od punktu, z którego są obserwowane, zlewają się nawet w jedną bryłę. Najbardziej okazała część Trois Secs to skała zwana Bec de l’Aigle, czyli Orli Dziób.
View in Google Scholar
32. Georges Braque (1882–1963) w 1907 r., w okresie fowistycznych poszukiwań artystycznych, malował w La Ciotat zatokę, skaliste wybrzeża i widoki portu, ze skałami w tle. Por. Zatoka w La Ciotat, 1907, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Centre Georges-Pompidou, Paryż. Othon Friesz (1879–1949) interesował się widokami zatoczek i skał, schematyzował ich kształty, zmierzał ku syntezie formy i koloru, bardziej sugerując niż przedstawiając. Por. Pejzaż z La Ciotat, 1907, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Troyes. Pobyt artystów w La Ciotat zamknął okres fowistycznych zainteresowań; pod wpływem retrospektywy Cézanne’a (Salon Jesienny 1907) zwrócili się oni ku wydobywaniu struktury pejzażu.
View in Google Scholar
33. Od 1927 r. Józef Pankiewicz często przebywał w La Ciotat, mieszkał na wzgórzu l’Espignon, nieopodal miejsca, w którym rezydowali kapiści w 1925 r. Z owego wzniesienia miał widok na skały Trois Secs, które uwiecznił na wielu płótnach. Por. Józef Pankiewicz, Skała Bec de l’Aigle w La Ciotat, 1927, Zamek Królewski w Warszawie. Pejzaż z La Ciotat – widok na skały Trois Secs 1927, Muzeum w Grenoble.
View in Google Scholar
34. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, La Ciotat, 16 lipca 1925 r., Biblioteka PAN i PAU Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 61.
View in Google Scholar
35. Ibidem.
View in Google Scholar
36. Ibidem.
View in Google Scholar
37. Ibidem.
View in Google Scholar
38. Wędrując śladami kapistów, więc i ścieżką prowadzącą zboczem od cabanon do morza, mogłam przekonać się jak trudna jest owa trasa, którą codziennie przebywali.
View in Google Scholar
39. W korespondencji Hanny Rudzkiej-Cybis nie ma jednak wzmianki na temat tego miejsca. Prawdopodobnie w okresie, gdy kapiści przebywali w La Ciotat, teatr był zamknięty. Został ponownie otwarty w 1927 r.
View in Google Scholar
40. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, La Ciotat, 16 lipca 1925 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 62.
View in Google Scholar
41. Echa pobytu artystów z Polski przetrwały w tej rodzinie do dziś, najlepiej zapamiętano postać Artura Nachta, o żywym temperamencie, „ciemnego, mimo że z Polski”. Obecnie trudno wśród osiedlowej zabudowy z lat 50., wznoszącej się na wzgórzu La Garde, oraz wśród nowszych budynków mieszkalnych odnaleźć miejsce, w którym mieszkali kapiści. Teren, na którym stał cabanon został sprzedany i powstaje tam obecnie budynek willowy, zachowujący jednak częściowo dawny układ architektoniczny.
View in Google Scholar
42. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, La Ciotat, 24 lipca 1925 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 63.
View in Google Scholar
43. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, La Ciotat, 31 sierpnia 1925 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 64.
View in Google Scholar
44. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, Paryż, 27 października 1925 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 67.
View in Google Scholar
45. Ibidem. Prace uczniów Akademii studiujących w Paryżu zabrał do Krakowa przebywający w Paryżu profesor Kowarski. Były to: „studia aktów i głów, martwe natury, pejzaże z Paryża i okolic lub z południa Francji oraz kopie wykonane w Muzeum Luwru”. Pismo Pankiewicza do Rektoratu Akademii, 26 września 1925 r., Archiwum ASP w Krakowie, syg. Akt A8, k. 40. Prace miały być zwracane, lecz często ginęły.
View in Google Scholar
46. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, Paryż, 22 listopada 1925 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 69.
View in Google Scholar
47. Exposition Jeune Peinture Polonaise. Groupe K.P. Genewa 1931 [katalog wystawy w Galerie Moos, 5–31 maja 1931 r., Cybis nr 11–25, Vue de La Ciotat nr 19], MHK 2008 D/54/7.
View in Google Scholar
48. Reprodukcja w: „Tygodnik Ilustrowany” 1931, nr 51–52, s. 975.
View in Google Scholar
49. Katalog wystawy malarstwa grupy K.P. IPS Warszawa 1934 [Artur Nacht nr 126–136, Pejzaż z La Ciotat nr 129]. Reprodukcja w: „Głos Plastyków”1934, nr 9–12, s. 166.
View in Google Scholar
50. Należy pamiętać, że część spuścizny Cybisa zaginęła w Paryżu w latach 30. Również Nacht stracił dzieła pozostawione w Paryżu, w 1939 r.
View in Google Scholar
51. Jan Cybis, La Ciotat, 1925, olej, płótno, wł. A. Gawrońskiego, Poznań.
View in Google Scholar
52. Cybis J.: Notatki malarskie. Dzienniki 1954–1966. Warszawa 1980, s. 198.
View in Google Scholar
53. Hanna Rudzka-Cybis, Pejzaż z La Ciotat-oliwki, olej, płótno, na rynku sztuki, Unicum Warszawa, 31 maja 1998 r. Pejzaż śródziemnomorski, olej, płótno, wł. Galerii Dyląg, Kraków.
View in Google Scholar
54. Stajuda J.: Artur Nacht-Samborski (II). „Miesięcznik Literacki”, październik 1977, s. 65.
View in Google Scholar
55. Por. Gołąb M.: Wokół ekspresjonizmu. O przedwojennej twórczości Artura Nachta. W: Nacht ekspresjonista. ..., s. 10–15.
View in Google Scholar
56. W latach 1919–1921 André Derain pracował nad traktatem malarskim De picturae rerum (zachowany w rękopisie w Bibliotece Jacques Doucet w Paryżu, publikowany w: „Cahier du Musée national d’art moderne”, 1980, nr 5). Malował na południu, m.in. w okolicach Sanary gdzie latem 1921 r. spotkał Kislinga i Mondszajna. Jesienią 1921 r. odwiedził Rzym – owocem tej podróży było zwrócenie się ku malarstwu Rafaela i Corota. Nacht czerpał również z Corota, będąc zaprzyjaźniony z Kislingiem, mógł być bliski również poszukiwaniom artystycznym Deraina.
View in Google Scholar
57. Feliks Hilchen (1886–1943), brat stryjeczny Rudzkiej, fi nansował jej studia na ASP w Krakowie. Był współpracownikiem Eugeniusza Kwiatkowskiego przy budowie Gdyni oraz dyrektorem Departamentu Morskiego Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Dzięki jego pomocy w 1927 r. Cybisowie wynajęli mieszkanie w dzielnicy Malakoff w Paryżu.
View in Google Scholar
58. W latach 30. tworzyli tu także Stanisław Grabowski, Jan Hrynkowski, Włodzimierz Terlikowski i Jan Mirosław Peszke (Jean Peské), który stworzył w Collioure Muzeum Sztuki, uruchomione w 1934 r.
View in Google Scholar
59. Skoczylas W.: Wystawa prac Meli Muter w Towarzystwie Zachęty. „Tygodnik Ilustrowany” 1923, nr 15, s. 234, 235. [wystawa od 3 lutego do 10 marca 1923 r.]. Okres 1923–1930 to dla Meli Muter lata licznych wystaw i sukcesów.
View in Google Scholar
60. a.p. [Artur Prędski]: Wystawa Romana Kramsztyka w Paryżu. „Wiadomości Literackie” 1925, nr 49, s. 2.
View in Google Scholar
61. Inspiracją dla postaci głównego bohatera, awangardowego malarza Claude’a Lantiera, był Paul Cézanne.
View in Google Scholar
62. Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, Collioure, 11 lipca 1926 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 82.
View in Google Scholar
63. Mela Muter, notatki artystki, oryginalnie w języku francuskim, archiwum L.i B. Nawrockich, Warszawa, publikowane [polskie tłumaczenie] w: Nawrocki B.: Mela Muter i jej modele. W: Mela Muter. Kolekcja Liny i Bolesława Nawrockich. Warszawa 1994, s. 36. [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie].
View in Google Scholar
64. Jan Cybis, list do Zygmunta Waliszewskiego, Collioure, 7 lipca 1926 r., Zbiory Specjalne, Instytut Sztuki PAN, Warszawa, rkps, nr 1364, k. 13.
View in Google Scholar
65. Choroba układu krążenia, zwana chorobą Buergera zaostrzyła się z początkiem 1926 r. Wiosną lub latem 1927 r. Waliszewski przeszedł pierwszą amputację, a w październiku 1930 r. – drugą.
View in Google Scholar
66. Hanna Rudzka Cybis, Hanna Rudzka-Cybis, fragment listu do matki, Paryż, 8 stycznia 1926 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10480, T. 1, k. 73.
View in Google Scholar
67. Waliszewski opisywał w liście z 15 sierpnia 1930 r. obraz, który zamówiły u niego polskie władze do sali Reprezentacyjnej Ambasady RP w Waszyngtonie. Na płótnie znalazły się „ruiny starogreckiego teatru antycznego na tle prowansalskiego nieba i pejzażu”. Losy obrazu są nieznane. Por. Waliszewska W.: Zygmunt Waliszewski. Kraków 1972, s. 122–125.
View in Google Scholar
68. Zygmunt Waliszewski, Martwa natura z owocami i kapeluszem, Les Angles 1930, olej, płótno, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Poznań, nr inw. Mp2141.
View in Google Scholar
69. Trasa Sentier des Peintres [Szlak Malarzy] w Les Angles została zainaugurowana jesienią 2004 r. Prezentuje twórczość 10 malarzy związanych z Les Angles, m.in. dzieła André Deraina.
View in Google Scholar
70. Oba fragmenty pochodzą z listu Doroty Berlinerblau-Seydenman do Cybisów, 19 lipca 1935 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10468, T. 26, k. 72.
View in Google Scholar
71. Kartka pocztowa do matki, Marsylia, 25 października 1937 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10481, T. 1, k. 63.
View in Google Scholar
72. W Księdze gości wystawionej w Orcel czytamy wpis Rudzkiej z 23 maja 1978 r.: „Spotkanie po latach jest dla mnie wzruszeniem”. Wizyta Rudzkiej była być może odpowiedzią na list, jaki Zawadowski przesłał artystce po obejrzeniu reprodukcji jej obrazów: „ jestem zachwycony pięknem tak wysoko postawionego malarstwa, z którego tyle życia uderza”, 7 kwietnia 1977 r., Biblioteka PAN i PAU, Kraków, Zbiory Specjalne, rkps 10475, T. 33, k. 24. H. Rudzka, Pejzaż z Aix, 1979, akryl, płótno, prywatne zbiory artystki.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

